Кіріспе

17-18 ғасырлардағы Оңтүстік Американың орталық бөлігіндегі христиандық миссиялары – гуарани халқының ("үндістер" немесе "индиостар") қазіргі Аргентина, Бразилия және Парагвай шекарасында (үштік шекара) орналасқан елді мекендерінің бір түрі болды. Миссиялар католик шіркеуінің иезуит орденімен 17 ғасырдың басында құрылып, 18 ғасырдың соңында иезуит ордені Америкадан қуылғаннан кейін аяқталды. Миссиялар "социалистік теократия" тәжірибесі немесе "қарапайым отаршылдықтың" сирек кездесетін мысалы деп аталды. Басқалар "иезуиттер индейлердің еркіндігін тартып алды, оларды өмір салтын түбегейлі өзгертуге мәжбүрледі, физикалық зорлық-зомбылыққа ұшыратты және ауруларға шалдықтырды" деп санайды. Испан және португал империялары жаңадан бағындырылған Оңтүстік Америкадағы жергілікті халықты "үндістердің қысқартулары" (lang es, reduções) деп аталатын қауымдастықтарға біріктіру стратегиясын қабылдады. Осы қысқартулардың мақсаты – христиан діні мен еуропалық мәдениетті тарату болды. Дін және мемлекеттік билік органдары "қысқартулар" жасады. Гуарани халқы арасындағы миссиялар көбінесе Рио-де-ла-Плата миссиялары деп аталады. Иезуиттер "мемлекет ішіндегі мемлекет" құруға тырысты, онда иезуиттердің басшылығымен қысқартулардағы жергілікті халықтар дербес болып, испан отаршылдары мен испан билігінен оқшауланған күйде қалатын еді. Жергілікті халықты қысқартуларға тартудың басты себебі – құлдықтан және энкомендалардың мәжбүрлі еңбегінен қорғаныш болды. Иезуиттер мен жергілікті басшылардың (кациктердің) басшылығымен, қысқартулар отарлық империялар шегінде жоғары дәрежеде дербестікке қол жеткізді. Жергілікті еңбек күшін пайдалану арқасында қысқартулар экономикалық жағынан сәтті болды. Бразилиялық бандеиранте құл саудагерлерінің шабуылдары қысқартулардың өміршеңдігіне қауіп төндірген кезде, португал отаршылдарына қарсы тиімді күрес жүргізген үндістерден жасалған әскерлер құрылды. Иезуиттік Рио-де-ла-Плата қысқартулары 1732 жылы Бразилия, Парагвай және Аргентинадағы 30 миссияда 141 182 адамға дейін жетті. Чикитос миссияларындағы қысқартулар 1766 жылы 25 000 адамға дейін азайды. Боливиядағы Льянос-де-Моксос миссияларындағы қысқартулар 1720 жылы шамамен 30 000 адамды құрады. Чикитостағы алғашқы қысқарту 1691 жылы, ал Льянос-де-Моксоста 1682 жылы құрылды.

Тарих

XVI ғасырда әртүрлі діни ордендердің дін қызметкерлері Америкаға христиан дінін тарату үшін сапар шекті, жергілікті халықтарға мәсіхшілікті жеткізді. Колониялық үкіметтер мен миссионерлер көшпелі сипаттағы жергілікті халықты тиімді басқару, салық салу және оларды дінге өткізу үшін «қысқартулар» деп аталатын үлкен қауымдастықтарға біріктіру стратегиясы туралы келісті. «Қысқартулар» үндістерді еуропалық өмір салты мен құндылықтарын қабылдауға мәжбүрлеу құралы ретінде де қарастырылды. Иезуиттердің «қысқартулары» XVII ғасырдың басында епископ Лизаррага Парагвайға миссионерлер сұраған кезде бастау алды. 1609 жылы Филипп III-нің тапсырмасымен испандық Асунсьон губернаторы Парагвай иезуит провинциалымен келісім жасады. Иезуиттер Парана өзені бойындағы стратегиялық нүктелерде үндістермен қоныстанған және испан қалаларынан бөлек орналасқан елді мекендер құруға келісті. Олардың тарихы романтикаланды, мысалы, 1986 жылғы «The Mission» фильміндегі оқиға 1750-ші жылдардағы оқиғалардың шағын нұсқасы болып табылады. Иезуиттердің «қысқартулары» гуарани елтаңбасы арқылы қатаң басқарған жергілікті халықтардың өмірін «қатаң, қатал және ұқыпты реттеуі» үшін сынға алынғанмен, «социалистік утопия» және «христиандық коммунистік республика» ретінде жоғары бағаланды.

Жарамсыздық және ұшу

1609 жылы үш иезуит қазіргі Парагвайдағы Сан-Игнасио Гуасуда алғашқы миссияны құрды. Келесі 22 жыл ішінде иезуиттер Гуайра провинциясында 15 миссияны іске қосуға күш салды, бұл аймақ қазіргі Бразилияның Парана штатының батыс екі бөлігінің үштен екі бөлігіне сәйкес келеді, және ауданы едәуір болды. Бұл аймақтағы жергілікті халықтың саны шамамен 100 000-ға жуық болды. Бұл миссияларды құру қиындықтарсыз және қауіпсіздіксіз болған жоқ. Гуарани шамандары жаңа дінге қарсылық көрсетті, және миссиялар құрылғаннан кейінгі алғашқы жылдары 7 иезуит үндістердің қолынан қаза тапты. 1618 жылы миссиялар арасында бірінші эпидемия тарады және мыңдаған гуаранилердің өмірін қиды. Гуарани халқының миссиялардағы ірі елді мекендерге шоғырлануы аурулардың таралуына жағдай жасады. Дегенмен, миссияларда көп ұзамай 40 000 гуарани тұруға баптады. Осы аймақта тұратын ондаған мың гуаранилер миссиялардың шегінен тыс қалып, дәстүрлі өмір салтын сақтап, дәстүрлі дінін ұстанды. Миссиялар португалиялықтардың талап еткен территориясында орналасқандықтан, 1628 жылы Сан-Паулудың бандейранте құл сатушылары миссияларға және миссияларға қатыспаған гуаранилерге қарсы кең ауқымды шабуылдар жасады. Бандейранттар көптеген миссияларды қиратты, миссия халқын азайтып, таратып жіберді. Олар гуаранилердің шоғырланған жерлерін құлдарды ұстауға қолайлы мүмкіндік ретінде қарады. 1631 жылы басталып, 1638 жылы аяқталған кезде иезуиттер миссияда әлі де тірі қалғандарды, шамамен 12 000 адамды, оңтүстік-батысқа қарай, испандықтардың бақылауындағы аймаққа көшірді, бұл 21 ғасырда Парагвай, Аргентина және Бразилия арасында бөлінген. Бұл аймақта бұрыннан иезуит миссиялары бар еді, және Гуайрадан келген босқындарға Уругвай мен Тапеден (қазіргі Рио-Гранде-ду-Сул, Бразилия) келген гуарани босқындары да қосылды, олар да ұқсас қиындықтарды бастан өткерген. 1630 жылдары иезуиттер қазіргі Мату-Гросу-ду-Сул, Бразилияның Итатин аймағында қысқа мерзімді миссияларды құрды. Олар бандейранттар мен жергілікті халықтың көтерілісінен қирады.

Қайта құру және табыстылық

Жаңа жерлерде иезуиттер 30 редукция құрды, олар көбінесе Рио-де-ла-Плата миссиялары деп аталады. 1641 жылы құл сатушылар мен жұқпалы ауруларға қарамастан, Рио-де-ла-Плата миссияларындағы гуарани халқының саны 36 190 адамды құрады. Содан кейін шамамен бір ғасыр бойы миссия халқы 1732 жылы ең жоғары деңгейге жетіп, 141 242 адамға дейін өсті. Жеке редукциялардағы адам саны 2000-нан 7000-ға дейін ауытқып келді. 1640 жылдары гуаранилердің ең шұғыл қажеттілігі – құл сатушылардан қорғану болды. Иезуиттер оларды қаруландыра бастады, миссияларда қару-жарақ және оқ-дәрі өндірді. Олар сондай-ақ испан коронасынан рұқсат алып, рейдтерге қарсы қорғану үшін үндістерден жасақталған әскерлерді құруға бірқатар қару-жарақ алды. Бандейранттар редукцияларды испан аумағына дейін ұстап келді, бірақ 1641 жылы гуарани жасағы Мбороре шайқасында 1500-ден астам бандейрант құл сатушылары мен тупи одақтастарынан тұратын армияны жеңді. Редукциялар зайырлы билік тарапынан қауіп деп есептелді және Еуропадағы иезуиттерге қарсы күшейіп келе жатқан шабуылға, тікелей қатысы жоқ себептермен тартылды. Редукциялардың айтарлықтай болғанымен, көбінесе айтылғандай емес, экономикалық табысы және иезуиттердің тәуелсіздігі алаңдаушылық тудырды.

Шақыру

1767 жылы Испания королі Карл III (1759–1788) иезуиттерді Америкадағы испан иеліктерінен қуды. Бұл шара американдық колонияларға бақылауды күшейту мақсатындағы Бурбон реформаларының бір бөлігі болды. Барлығы 78 иезуит 30 миссиядан кетіп, 89 000 гуараниді қалдырып кетті. Тарихшы Сарреалдың сөзіне сәйкес, гуаранилердің көпшілігі бастапқыда иезуиттердің қуылғанын қолдады. Испан билігі гуарани көшбасшыларына уәде беріп, олардың қолдауын алды. Бір миссияның гуарани көшбасшылары билік өкілдеріне "бізді құлдықта ұстағандықтан босатты" деп алғыс айтты. Алайда, екі жыл ішінде миссиялардың қаржылық жағдайы нашарлап, гуаранилер бостандық пен жалақыны іздеп миссияларды тастап кетті. 1800 жылығы жарлық әлі де миссияларда қалған гуаранилерді қоғамдық еңбек міндетінен босатты. 1840 жылға қарай бұрынғы миссиялар қирады. Гуаранилердің кейбірі миссиялардың сыртында жұмыс істесе, көптеген отбасылар кедейлікке ұшырады. Бұрын миссиялық жерлер болған аймақтарды метистер басып алды. 1848 жылы Парагвай президенті Карлос Антонио Лопес барлық индейлерді Парагвай азаматы деп жариялап, миссиялардың соңғы коммуналдық жерлерін бөліп берді. Кейбір азайтқан жерлер қалалар ретінде әлі де мекенделіп келеді. Аргентинаның Кордова қаласы, азайтқан жерлермен байланысты ең ірі қала, иезуиттерден бұрын пайда болған және иезуиттердің орталығы ретінде, қазіргі жергілікті университет болып табылатын колледжімен бірге жұмыс істеген испандық елді мекені ерекшеленеді. 1767 жылы Кордова миссиясын францискандықтар бақылауға алды. Қираған миссиялардың көптеген нысандары ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, соның ішінде Боливиядағы Чикитос иезуит миссияларының алтауы, сондай-ақ Парагвайдағы Ла Сантисима Тринидад де Парана және Хесус де Таварангу иезуит миссияларының қираған орындары бар. Гуарани, тупи және португал тілдеріне негізделген Língua Geral және Nheengatu атты екі креол тілі осы азайтқан жерлерде пайда болды.

Басқа төмендетулер

Рио-де-ла-Плата, Чикитос және Лянос-де-Моксостағы иезуиттердің табысты миссиялары Анд тауларының етегіндегі көптеген және соғысқа бейім шығыс боливиялық гуарани (чиригуано) арасындағы миссиялармен қайталанбады. 1767 жылы чиригуанолар арасындағы иезуит миссиясында бар болғаны 268 жаңа дінге өткен адам болды. Сонымен қатар, иезуиттер Гран-Чаконы бақылаған бірнеше көшпелі тайпа – гуайкурулар арасында да көп табысқа жете алмады.

Миссиялық өмір

1740 жылы, қысқартулардың ең шарықталу кезінде, шамамен 30 түрлі қауымдастықта 140 000-нан астам гуарани өмір сүрді. Боливиядағы иезуиттердің қысқартуларында тағы 50 000 тупи, чикитос және Лланос-де-Моксостағы әртүрлі этникалық топтардың өкілдері болды. Редукцияларды үнді басшылары басқарды, олар редукциялардың губернаторлары қызметін атқарды, бірақ олар иезуиттердің бақылауында болды. Әрбір редукцияда кемінде екі иезуит болды, ал үлкендерінде одан да көп болды. Редукциялардың әлеуметтік ұйымы көбінесе өте тиімді деп сипатталды; көпшілігі өздерін-өздерімен қамтамасыз етіп қана қоймай, тіпті тауарлардың артығын өндіріп, оларды сыртқы қауымдастықтармен саудаластырды, бұл иезуиттердің үнді еңбегімен жинаған зор байлықты сақтап отырғанына сенуге негіз болды. Басты сауда тауарлары – сиыр терісі және ерба-мате (дәрілік шәй) еді. Бастапқыда олар жабайы табиғаттан жиналған, бірақ кейіннен өсірілді. Кейбір үндістерге түрлі кәсіптер мен дағдылар үйретілді, тіпті жергілікті тілдерде діни мәтіндерді басу үшін баспа ісіне де үйретті, ал кейбіреулері жергілікті суретшілер салған суреттермен безендірілді. Шындығында, осы қауымдастықтар экономикалық тұрғыдан сәтті болды, бірақ иезуит ордені үшін маңызды табыс көзі болған жоқ.

Миссияның орналасуы

Бірнеше миссияның қираған қалдықтары әлі де сақталып тұр. Олар біркелкі жоспармен салынған. Ғимараттар орталық алаңға топтастырылып, бір жағында шіркеу мен азық-түлік қоймалары, ал қалған үш жағында жергілікті тұрғындардың ұзын барақтардағы тұрғын үйлері орналасқан. Әрбір отбасының жеке бөлмесі болғанмен, бір веранда мен бір шатырға шамамен жүз отбасы қызмет еткен. Шіркеулер тас немесе әдемі ағаштан тұрғызылып, биік мұнаралары, күрделі мүсіндері және Италия мен Испаниядан әкелінген мүсіндермен безендірілген сәнді алтарьлары болған. Пасторлардың жатақтары, азық-түлік дүкені, мал төлқұжаттары, қару-жарақ қоймасы, шеберхана және аурухана да көбінесе тастан салынған, шіркеуге іргелес ішкі алаңды құраған. Алаңның өзі қойлар бағып, қырқылатын тегіс шөптік жер еді. Жергілікті тұрғындардың үйлері кейде тастан, бірақ көбінесе саздан немесе қамыстан салынған, оларда қолдан жасалған жиһаз және жергілікті тұрғындардың өзі салған діни суреттер болған.