Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғат заңдарына бағынбайтын құбылыстар
Supposed phenomena not subject to the laws of nature
Табиғаттан тыс құбылыстар – табиғат заңдарының шегінен тыс нәрселерді немесе жандарды білдіреді. "Табиғат" термині ежелгі заманнан бері әртүрлі мағыналарға ие болғанымен, "табиғаттан тыс" термині орта ғасырларда пайда болды, бірақ ырым-жырымдарға сену немесе паранормальді құбылыстар сияқты секулярлық контекстерде де түсіндірме ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл термин ангелдер, демон, құдайлар және рухтар сияқты материалдық емес жандарға қатысты айтылады. Сондай-ақ, осындай жандарға тән немесе олар арқылы берілген қабілеттерді де қамтиды, мысалы, сиқыр, телекинез, левитация, болжам жасау және экстрасенсорлық сезім.
Supernatural refers to phenomena or entities that are beyond the laws of nature. Although the corollary term "nature" has had multiple meanings since the ancient world, the term "supernatural" emerged in the Middle Ages but can also feature as an explanation in more secular contexts, as in the cases of superstitions or belief in the paranormal. The term is attributed to non physical entities, such as angels, demons, gods, and spirits. It also includes claimed abilities embodied in or provided by such beings, including magic, telekinesis, levitation, precognition, and extrasensory perception.
Мәдениеттер аралық зерттеулер
Антропологиялық зерттеулер әртүрлі мәдениеттерде адамдардың табиғи және табиғаттан тыс түсіндірмелерді өзара толықтай бөліп қарамайтынын, немесе дихотомиялық түрде қолданбайтынын көрсетеді. Керісінше, табиғи және табиғаттан тыс түсіндірмелерді үйлестіру – барлық мәдениеттерде кең таралған және қалыпты құбылыс. Мәдениеттер аралық зерттеулер ересектер мен балалардың ауру, өлім және пайда болу сияқты әлем туралы көптеген мәселелерді түсіндіру үшін табиғи және табиғаттан тыс түсіндірмелерді бірге қолданатынын көрсетеді. Контекст және мәдени факторлар адамдардың табиғи және табиғаттан тыс түсіндірмелерді қашан және қалай пайдаланатынын анықтауда маңызды рөл атқарады. Адамдарда табиғи және табиғаттан тыс түсіндірмелердің бірге болуы екі бөлек танымдық саланың нәтижесі болуы мүмкін: біреуі физикалық-механикалық байланыстармен, екіншісі әлеуметтік байланыстармен айналысады. Жергілікті халықтарды зерттеу осындай түсіндірмелердің қатар өмір сүру механизмін түсінуге көмектеседі.
Anthropological studies across cultures indicate that people do not hold or use natural and supernatural explanations in a mutually exclusive or dichotomous fashion. Instead, the reconciliation of natural and supernatural explanations is normal and pervasive across cultures. Cross cultural studies indicate that there is coexistence of natural and supernatural explanations in both adults and children for explaining numerous things about the world, such as illness, death, and origins. Context and cultural input play a large role in determining when and how individuals incorporate natural and supernatural explanations. The coexistence of natural and supernatural explanations in individuals may be the outcomes two distinct cognitive domains: one concerned with the physical mechanical relations and another with social relations. Studies on indigenous groups have allowed for insights on how such coexistence of explanations may function.
Тәңірлік
Құдайлық – құдай немесе қасиетті саналатын үстіңгі табиғат күші. "Оксфорд ағылшын сөздігі" құдайлықты "бір құдай немесе әйел құдай (көпқұдайлы діндерде)" немесе құдай ретінде құрметтелген нәрсе деп анықтайды. К. Скотт Литтлтон құдайлықты "қалыпты адамдардан артық күшке ие, бірақ олармен жақсы немесе жаман қарым-қатынас жасайтын, адамдарды әдеттегі өмірдің қарапайым уайымдарынан асып, сананың жаңа деңгейлеріне көтеретін" жаратылыс деп сипаттайды. Еркек құдай – құдай, ал әйел құдай – құдайша. Діндерді олардың қанша құдайға табынуына қарай жіктеуге болады. Біртәңірлі діндер бір ғана құдайды (көбінесе Құдай деп аталады) қабылдайды, көпқұдайлы діндер бірнеше құдайды қабылдайды. Бірқұдайлық діндер басқа құдайларды мойынұстамай, бір ең жоғарғы құдайды қабылдайды, оларды бір құдайлық принциптің тең аспектілері деп есептейді; ал құдайға сенбемейтін діндер кез келген ең жоғарғы мәңгілік жаратушы құдайды жоққа шығарады, бірақ кез келген басқа тірі, өліп, қайта туатын құдайлар пантеонын қабылдайды. Әртүрлі мәдениеттер құдайлықты біртәңірлі Құдайдан өзгеше ұғымдаған. Дегенмен, біртәңірлі Құдайдың да осы қасиеттері бар. Біртәңірлі діндер Құдайды еркектік сөздермен, ал басқа діндер өз құдайларына әртүрлі жолдармен – еркектік, әйелдік, екіұшты және гендерлік бейтарап түрде сілтеме жасайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген ежелгі мәдениеттер – мысалы, ежелгі Үндістан, ежелгі Египет, ежелгі Грекия, ежелгі Рим, скандинавия және Азия мәдениеттері – табиғи құбылыстарды олардың саналы себептері немесе әсерлері ретінде бейнелеген. Кейбір Авеста мен Веда құдайлары этикалық ұғымдар ретінде қарастырылған. Құдайлықтар сондай-ақ, этикалық өмір салған адамдар үшін қайта туғаннан кейін болатын өмірдің бір түрі (Самсара) ретінде көрінеді, онда олар қамқоршы құдайлар болып, жұмақта бақытты өмір сүреді, бірақ олардың қадір-қасиеті біткен кезде өлімге ұшырайды. Періштелердің басқа да рөлдері – адамдарды қорғау және басшылық ету, Құдайдың тапсырмаларын орындау. Ибраһимдік діндерде періштелер көбінесе иерархиялық құрылымға бөлінеді, бірақ бұл рейтингтер әр діннің секталары арасында өзгеше болуы мүмкін және оларға нақты есімдер немесе лауазымдар беріледі, мысалы, Жәбірейіл немесе "Жоюшы періште". "Періште" термині басқа діни дәстүрлерде кездесетін рухтар мен тұлғалар туралы ұғымдарды да қамтиды. Періштелерді теологиялық зерттеу "періштетану" деп аталады. Көркем өнерде періштелер әдетте ерекше сұлулыққа ие адамдар түрінде бейнеленеді; оларды құс қанаттары, нимб және жарық сияқты символдар арқылы анықтауға болады.
A deity (/audio=en uk deity1. ogg/'/d//iː//ə//t//i/ or /audio=en uk deity2. ogg/'/d//eɪ//.//ə//t//i/) is a supernatural being considered divine or sacred. The Oxford Dictionary of English defines deity as "a god or goddess (in a polytheistic religion)", or anything revered as divine. C. Scott Littleton defines a deity as "a being with powers greater than those of ordinary humans, but who interacts with humans, positively or negatively, in ways that carry humans to new levels of consciousness, beyond the grounded preoccupations of ordinary life." A male deity is a god, while a female deity is a goddess. Religions can be categorized by how many deities they worship. Monotheistic religions accept only one deity (predominantly referred to as God), polytheistic religions accept multiple deities. Henotheistic religions accept one supreme deity without denying other deities, considering them as equivalent aspects of the same divine principle; and nontheistic religions deny any supreme eternal creator deity but accept a pantheon of deities which live, die, and are reborn just like any other being. Various cultures have conceptualized a deity differently than a monotheistic God. The monotheistic God, however, does have these attributes. Monotheistic religions typically refer to God in masculine terms, while other religions refer to their deities in a variety of ways – masculine, feminine, androgynous and gender neutral. Historically, many ancient cultures – such as Ancient India, Ancient Egyptian, Ancient Greek, Ancient Roman, Nordic and Asian culture – personified natural phenomena, variously as either their conscious causes or simply their effects, respectively. Some Avestan and Vedic deities were viewed as ethical concepts. Deities have also been envisioned as a form of existence (Saṃsāra) after rebirth, for human beings who gain merit through an ethical life, where they become guardian deities and live blissfully in heaven, but are also subject to death when their merit runs out. Other roles of angels include protecting and guiding human beings, and carrying out God's tasks. Within Abrahamic religions, angels are often organized into hierarchies, although such rankings may vary between sects in each religion, and are given specific names or titles, such as Gabriel or "Destroying angel". The term "angel" has also been expanded to various notions of spirits or figures found in other religious traditions. The theological study of angels is known as "angelology". In fine art, angels are usually depicted as having the shape of human beings of extraordinary beauty; they are often identified using the symbols of bird wings, halos, and light.
Пайғамбарлық
Пайғамбарлық – құдайдың пайғамбарға хабар жіберу процесі. Мұндай хабарлар көбінесе пайғамбардың әлеуметтік ортасы мен болашақ оқиғаларға қатысты құдайлық құдіреттің шабыттандыруын, түсіндіруін немесе аян етуін қамтиды (құдайлық біліммен салыстырыңыз). Пайғамбарлық тек бір мәдениетке ғана тән емес. Бұл – дүние жүзіндегі барлық ежелгі қоғамдарға ортақ қасиет, бірақ кейбіреулері басқаларына қарағанда оны жиірек кездестіреді. Пайғамбарлық туралы көптеген жүйелер мен ережелер мыңжылдықтар бойы ұсынылып келген.
Prophecy involves a process in which messages are communicated by a god to a prophet. Such messages typically involve inspiration, interpretation, or revelation of divine will concerning the prophet's social world and events to come (compare divine knowledge). Prophecy is not limited to any one culture. It is a common property to all known ancient societies around the world, some more than others. Many systems and rules about prophecy have been proposed over several millennia.
Аян
Дін мен теологияда аян – құдаймен немесе басқа да табиғаттан тыс күштермен байланыс арқылы шындықтың немесе білімнің белгілі бір түрін ашу немесе жариялау. Кейбір діндерде діни мәтіндер бар, олар құдайлық немесе табиғаттан тыс күштермен аян етілген немесе шабыттандырылған деп есептеледі. Мысалы, православиелік яһудилер, христиандар және мұсылмандар Тораны Яхведен Киелі кітаптағы Синай тауында алған деп санайды. Көптеген христиандар Ескі және Жаңа Ұсымның екеуі де Құдаймен шабыттандырылған деп сенеді. Мұсылмандар Құранды Алланың Мұхаммедке періште Жәбірейіл (Жибрил) арқылы сөзбен сөз түсіргенін айтады. Индуизмде кейбір Ведалар "апарушея", яғни "адамның туындысы емес" деп есептеледі және тікелей аян етілгендіктен, "естілген" деген мағына беретін "шрути" деп аталады. А. Кроули "Заң кітабының" өзіне Айвасс деп аталатын жоғары күш арқылы аян етілгенін мәлімдеді. Оқиға кезінде табиғаттан тыс күштің қатысқандығы туралы хабарланған аян – көрініс деп аталады. Алушы мен табиғаттан тыс күш арасындағы тікелей әңгімелер немесе стигма сияқты физикалық белгілер туралы хабарлар бар. Сирек жағдайларда, мысалы, Сан-Хуан-Диегоның жағдайында, аянға физикалық артефакттар да ілеседі. Рим-католиктердегі ішкі уахид (locution) түсінігі алушы естіген ішкі дауысты ғана қамтиды. Ыбырайымдық діндерде бұл термин Құдайдың Өзінің, Өзінің еркі мен илаһи қамқорлығын адамзат әлеміне аян ету процесін білдіреді. Екінші мағынада, аян – Құдай туралы, пайғамбарлық туралы және басқа да илаһи нәрселер туралы адамның білімін білдіреді. Табиғаттан тыс көзден келген аян буддизм, конфуциандық және даосизм сияқты кейбір басқа діни дәстүрлерде аз маңызды рөл атқарады.
In religion and theology, revelation is the revealing or disclosing of some form of truth or knowledge through communication with a deity or other supernatural entity or entities. Some religions have religious texts which they view as divinely or supernaturally revealed or inspired. For instance, Orthodox Jews, Christians and Muslims believe that the Torah was received from Yahweh on biblical Mount Sinai. Most Christians believe that both the Old Testament and the New Testament were inspired by God. Muslims believe the Quran was revealed by God to Muhammad word by word through the angel Gabriel (Jibril). In Hinduism, some Vedas are considered apauruṣeya, "not human compositions", and are supposed to have been directly revealed, and thus are called śruti, "what is heard". Aleister Crowley stated that The Book of the Law had been revealed to him through a higher being that called itself Aiwass. A revelation communicated by a supernatural entity reported as being present during the event is called a vision. Direct conversations between the recipient and the supernatural entity, or physical marks such as stigmata, have been reported. In rare cases, such as that of Saint Juan Diego, physical artifacts accompany the revelation. The Roman Catholic concept of interior locution includes just an inner voice heard by the recipient. In the Abrahamic religions, the term is used to refer to the process by which God reveals knowledge of himself, his will, and his divine providence to the world of human beings. In secondary usage, revelation refers to the resulting human knowledge about God, prophecy, and other divine things. Revelation from a supernatural source plays a less important role in some other religious traditions such as Buddhism, Confucianism and Taoism.
Қайта туылу
Реинкарнация – тірі организмнің әрбір биологиялық өлімнен кейін басқа физикалық денеде немесе жаңа формада жаңа өмір бастауы туралы философиялық немесе діни ұғым. Ол қайта туу немесе трансмиграция деп те аталады және циклдік өмір сүру доктринасы – Самсараның бір бөлігі болып табылады. Бұл – джайнизм, индуизм, буддизм және сикхизм сияқты барлық ірі үнді діндерінің негізгі қағидасы. Реинкарнация идеясы көптеген ежелгі мәдениеттерде кездеседі, ал Пифагор, Сократ және Платон сияқты грек тарихшылары қайта тууға/метемпсихозға сенген. Бұл спиритизм, теософия және Экканкар сияқты түрлі ежелгі және заманауи діндердің, сондай-ақ православиелік иудаизмнің көптеген ағымдарында эзотерикалық сенім ретінде де кең таралған. Бұл әдет Австралия, Шығыс Азия, Сібір және Оңтүстік Америка сияқты әлемнің көптеген тайпалық қоғамдарында кездеседі. Христиандық пен исламның көптеген конфессиялары адамдардың реинкарнацияланатынына сенбесе де, осы діндердің ішіндегі кейбір топтар реинкарнацияға сілтеме жасайды; оларға катарлар, алавиттер, друздар және розенкрейцерлердің тарихи және қазіргі уақыттағы жақтастары кіреді. Рим дәуіріндегі неоплатонизм, орфизм, герметизм, манихейлік және гностицизм сияқты діндерге тән реинкарнация туралы сенімдер мен осы секталардың арасындағы тарихи байланыстар жақында ғалымдардың зерттеу тақырыбына айналды. Бірлік шіркеуі және оның негізін қалаушы Чарльз Филлмор реинкарнацияны үйретеді. Соңғы онжылдықтарда еуропалықтар мен Солтүстік америкалықтардың көптегені реинкарнацияға қызығушылық танытып, қазіргі заманғы көптеген еңбектерде осы туралы айтылуда.
Reincarnation is the philosophical or religious concept that an aspect of a living being starts a new life in a different physical body or form after each biological death. It is also called rebirth or transmigration, and is a part of the Saṃsāra doctrine of cyclic existence. It is a central tenet of all major Indian religions, namely Jainism, Hinduism, Buddhism, and Sikhism. The idea of reincarnation is found in many ancient cultures, and a belief in rebirth/metempsychosis was held by Greek historic figures, such as Pythagoras, Socrates, and Plato. It is also a common belief of various ancient and modern religions such as Spiritism, Theosophy, and Eckankar, and as an esoteric belief in many streams of Orthodox Judaism. It is found as well in many tribal societies around the world, in places such as Australia, East Asia, Siberia, and South America. Although the majority of denominations within Christianity and Islam do not believe that individuals reincarnate, particular groups within these religions do refer to reincarnation; these groups include the mainstream historical and contemporary followers of Cathars, Alawites, the Druze, and the Rosicrucians. The historical relations between these sects and the beliefs about reincarnation that were characteristic of Neoplatonism, Orphism, Hermeticism, Manicheanism, and Gnosticism of the Roman era as well as the Indian religions have been the subject of recent scholarly research. Unity Church and its founder Charles Fillmore teaches reincarnation. In recent decades, many Europeans and North Americans have developed an interest in reincarnation, and many contemporary works mention it.
Карма
Карма (/kɑrmə/; , ;) іс, қызмет немесе амал дегенді білдіреді; сонымен қатар, ол себеп-салдар заңдылығының рухани принципі, онда адамның ниеттері мен іс-әрекеттері (себеп) оның болашағына (салдар) әсер етеді. Жақсы ниет пен ізгі амал жақсы карма мен болашақ бақытқа, ал жаман ниет пен жаман амал жаман карма мен болашақ құлқына себеп болады. Карма философиясы ежелгі Үндістанның Веда цивилизациясында пайда болған және көптеген үнді діндерімен (әсіресе индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм) және даосизммен тығыз байланысты, оларда қайта туу идеясы маңызды орын алады. Осы діндердегі түсінік бойынша, қазіргі карма адамның осы өмірдегі болашағына, сондай-ақ келесі өмірлердің сипатына және сапасына әсер етеді – оның сансарасына.
Karma ('/k//ɑr//m//ə/; , ; ) means action, work or deed; it also refers to the spiritual principle of cause and effect where intent and actions of an individual (cause) influence the future of that individual (effect). Good intent and good deeds contribute to good karma and future happiness, while bad intent and bad deeds contribute to bad karma and future suffering. With origins in ancient India's Vedic civilization, the philosophy of karma is closely associated with the idea of rebirth in many schools of Indian religions (particularly Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikhism) as well as Taoism. In these schools, karma in the present affects one's future in the current life, as well as the nature and quality of future lives – one's saṃsāra.
Христиандық теология
Католик теологиясында табиғаттан тыс тәртіп, "Жаңа Адвент" бойынша, "жаратылған әлемнің мүмкіндіктерін асып түсетін және ақыл-есті жаратылысты оның бастапқы жағдайынан Құдайға ұқсас өмір мен тағдырға көтеру үшін Құдай тарапынан тегін сыйланған әсерлердің жиынтығы" деп анықталады. "Қазіргі Католик сөздігі" оны "көктегі тағдырдың толық жиынтығы және сол тағдырға жету үшін Құдай белгілеген барлық құралдар, адам табиғатының қарапайым күштері мен қабілеттерін асып түсетін" деп түсіндіреді.
In Catholic theology, the supernatural order is, according to New Advent, defined as "the ensemble of effects exceeding the powers of the created universe and gratuitously produced by God for the purpose of raising the rational creature above its native sphere to a God like life and destiny." The Modern Catholic Dictionary defines it as "the sum total of heavenly destiny and all the divinely established means of reaching that destiny, which surpass the mere powers and capacities of human nature."
Процесс теологиясы
Процесс теологиясы – Альфред Норт Уайтхедтің (1861–1947) метафизикалық процесс философиясының ықпалымен қалыптасқан, ал Чарльз Хартшорн (1897–2000) одан әрі дамытқан ой мектебі.
Process theology is a school of thought influenced by the metaphysical process philosophy of Alfred North Whitehead (1861–1947) and further developed by Charles Hartshorne (1897–2000).
Көк
Аспан – діни, космологиялық немесе трансценденттік кеңістік. Онда құдайлар, періштелер, рухтар, қасиетті тұлғалар немесе құрметті ата-бабалар туып, орналасып немесе өмір сүреді деп есептеледі. Кейбір діндердің сенімдеріне сәйкес, аспан әлемінен келген жандар Жерге түсіп немесе жаңа денеге ие болуы мүмкін, ал жердегі жандар өмірден кейін аспанға көтерілуі немесе ерекше жағдайларда тірі күйінде аспанға енуі мүмкін. Аспан көбінесе тозақ немесе әлем астына қарама-қарсы, "жоғары орын", ең қасиетті орын, жұмақ ретінде сипатталады және түрлі діни стандарттарға, ізгілікке, иманға, сенімге немесе басқа да ізгі қасиеттерге немесе дұрыс сенімдерге, немесе жай ғана Құдайдың құдіретіне сәйкес, жердегі жандар үшін жалпы немесе шартты түрде қол жетімді болады. Кейбіреулер болашақта жер бетінде жұмақтың құрылуы мүмкін деген сенімде. Тағы бір сенім – аспанды, жерді және әлем астын байланыстыратын axis mundi немесе әлем ағашы туралы. Үнді діндерінде аспан Svarga loka деп аталады, ал жан өзінің кармасына байланысты түрлі тірі нәрселерге қайта туылады. Бұл цикл жан Мокшаға немесе Нирванаға қол жеткізгеннен кейін тоқтатылуы мүмкін. Адамдардың, жандардың немесе құдайлардың материалдық әлемнен тыс жердегі (аспан, тозақ немесе басқа) барлық жері "басқа әлем" деп аталады.
Heaven, or the heavens, is a common religious, cosmological, or transcendent place where beings such as gods, angels, spirits, saints, or venerated ancestors are said to originate, be enthroned, or live. According to the beliefs of some religions, heavenly beings can descend to Earth or incarnate, and earthly beings can ascend to heaven in the afterlife, or in exceptional cases enter heaven alive. Heaven is often described as a "higher place", the holiest place, a Paradise, in contrast to hell or the Underworld or the "low places", and universally or conditionally accessible by earthly beings according to various standards of divinity, goodness, piety, faith, or other virtues or right beliefs or simply the will of God. Some believe in the possibility of a heaven on Earth in a world to come. Another belief is in an axis mundi or world tree which connects the heavens, the terrestrial world, and the underworld. In Indian religions, heaven is considered as Svarga loka, and the soul is again subjected to rebirth in different living forms according to its karma. This cycle can be broken after a soul achieves Moksha or Nirvana. Any place of existence, either of humans, souls or deities, outside the tangible world (Heaven, Hell, or other) is referred to as otherworld.
Жер асты әлемі
Жер асты – түрлі діни дәстүрлерде тірілер әлемінен төмен орналасқан, өлгендердің табиғаттан тыс әлемі. Хтоникалық – жер астымен байланысты нәрселерді атауға қолданылатын техникалық термин. Жер асты туралы түсінік дерлік барлық өркениеттерде кездеседі және "адамзаттың өзінен де ертерек болуы мүмкін". Жер асты мифтерінің ортақ ерекшеліктері – тірі адамдардың осы әлемге сапар шегуі, көбінесе қаһармандық мақсаттармен. Басқа мифтар, жанның жер астына кіруі үшін тиісті рәсімдерді сақтау қажеттігін көрсетеді, мысалы, көне грек жырларында жақында қайтыс болған Патроклдың денесі дұрыс жерленгенше Ахиллестің көзін көрмейтіндей етіп мазалағандығы айтылады. Әлеуметтік жағдайы жоғары адамдар жер асты әлемін оңайрақ басып өту үшін арнайы киімдермен және жабдықтармен жарақтандырылған. Көптеген мифологияларда, қайтыс болған адамның жаны өздігінен жер астына сапар шегетіні, ал осы мақсатқа жету үшін көл немесе өзен сияқты бірден-бір кедергіні еңсеруі керек екені туралы түсінік кездеседі. Мұндай сапарлар туралы бейнелер ежелгі және заманауи өнерде де кездеседі. Жер астына түсу "модернист жазушылар үшін ең маңызды миф" деп сипатталған.
The underworld is the supernatural world of the dead in various religious traditions, located below the world of the living. Chthonic is the technical adjective for things of the underworld. The concept of an underworld is found in almost every civilization and "may be as old as humanity itself". Common features of underworld myths are accounts of living people making journeys to the underworld, often for some heroic purpose. Other myths reinforce traditions that entrance of souls to the underworld requires a proper observation of ceremony, such as the ancient Greek story of the recently dead Patroclus haunting Achilles until his body could be properly buried for this purpose. Persons having social status were dressed and equipped in order to better navigate the underworld. A number of mythologies incorporate the concept of the soul of the deceased making its own journey to the underworld, with the dead needing to be taken across a defining obstacle such as a lake or a river to reach this destination. Imagery of such journeys can be found in both ancient and modern art. The descent to the underworld has been described as "the single most important myth for Modernist authors".
Рух
Рух – табиғаттан тыс бір нәрсе, көбінесе, бірақ әрқашан емес, денесіз ұғым; мысалы, әулие, пери, джин немесе періште. Адамның руы мен жаны туралы түсініктер көбіне біртіндеп үйлеседі, себебі екеуі де денеден өзгеше қарастырылады немесе одан жоғары тұрады деп есептеледі, сондай-ақ кейбір діндерде дене өлгеннен кейін де сақталатынына сенеді, ал "рух" сөзі "әулие" мағынасын да білдіруі мүмкін, яғни қайтыс болған адамның руының көрінісі. Ағылшын Библияларында "Рух" (бас әріппен жазылған) қасиетті Рухты білдіреді. Рух сөзі көбінесе сананы немесе жекелікті білдіру үшін метафизикалық тұрғыда қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл "ұсақ" материалдық затқа қарсы "қалқымалы" материалды білдіру үшін де қолданылған, мысалы, сэр Исаак Ньютонның "Principia Mathematica" еңбегінің соңғы абзацында.
A spirit is a supernatural being, often but not exclusively a non physical entity; such as a ghost, fairy, jinn, or angel. The concepts of a person's spirit and soul, often also overlap, as both are either contrasted with or given ontological priority over the body and both are believed to survive bodily death in some religions, and "spirit" can also have the sense of "ghost", i. e. a manifestation of the spirit of a deceased person. In English Bibles, "the Spirit" (with a capital "S"), specifically denotes the Holy Spirit. Spirit is often used metaphysically to refer to the consciousness or personality. Historically, it was also used to refer to a "subtle" as opposed to "gross" material substance, as in the famous last paragraph of Sir Isaac Newton's Principia Mathematica.
Жын
Жын (көне грекше δαιμόνιον – даймонион) – дін, оккультизм, әдебиет, көркем әдебиет, мифология және фольклорда кең таралған, табиғаттан тыс және көбінесе зұлым күш. Ежелгі Таяу Шығыс діндерінде, сондай-ақ Ыбырайым діндерінде, оның ішінде ежелгі және орта ғасырлық христиан демонологиясында, жын – адамға зиян келтіретін, аспан әлемінен төмен тұратын рухани жан саналады, ол адамды басып алып, екзорцизмді (құдайы күшпен шайтанды қуу) қажет етеді. Батыс оккультизмі мен Ренессанс магиясында, грек-рим магиясы, еврей Аггадасы және христиан демонологиясының қосылуынан пайда болған, жын – шақырып, бақыланатын рухани күш деп есептеледі.
A demon (from Koine Greek δαιμόνιον daimónion) is a supernatural and often malevolent being prevalent in religion, occultism, literature, fiction, mythology and folklore. In Ancient Near Eastern religions as well as in the Abrahamic traditions, including ancient and medieval Christian demonology, a demon is considered a harmful spiritual entity, below the heavenly planes which may cause demonic possession, calling for an exorcism. In Western occultism and Renaissance magic, which grew out of an amalgamation of Greco Roman magic, Jewish Aggadah and Christian demonology, a demon is believed to be a spiritual entity that may be conjured and controlled.
Сиқырлы
Сиқыр немесе сиқыршылық – табиғаттан тыс күштерді пайдалану мақсатындағы рәсімдер, символдар, амалдар, ишаралар немесе тілді қолдану. Сиқырға сену мен оны іске асыру адамзаттың ең ерте мәдениеттерінен бастау алып, бүгінде көптеген мәдениеттерде маңызды рухани, діни және емдік рөл атқарады. Сиқыр терминінің мағынасы әртүрлі, және оның не екендігі туралы жалпыға қабылданған анықтама жоқ. Діни ғалымдар сиқырды әр түрлі жолмен түсіндіреді. Антропологтар Эдвард Тайлор мен Джеймс Г. Фрейзердің бір көзқарасы бойынша, сиқыр мен ғылым – қарама-қарсы ұғымдар. Марсель Маус және Эмиль Дюркгейм сияқты әлеуметтанушылардың балама көзқарасы, сиқыр жеке жағдайда орындалатынын, ал дін – қоғамдық және ұйымдасқан қызмет екенін көрсетеді. Көптеген дінтанушылар сиқыр терминінің пайдалы еместігін жоққа шығарды және ол 1990 жылдардан бері ғылыми еңбектерде азайып барады. Сиқыр сөзі ежелгі парсы тіліндегі «магу» деген сөзден шыққан, ол діни лауазымдағы адамды білдірген, бірақ оның туралы көп мәлімет жоқ. Б.з.б. VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында бұл термин ежелгі грек тіліне қабылданды, онда ол теріс мағынада қолданылып, алдамашылық, дәстүрден тыс және қауіпті діни амалдарды білдірді. Бұл мағынасы б.з.б. I ғасырда латын тіліне ауысты. Бұл концепция б.з. I ғасырында христиан теологиясына енгізілді, онда сиқыр шайтандармен байланыстырылып, дінге қарсы деп анықталды. Бұл түсінік орта ғасырлар бойына кең таралды, бірақ жаңа заманда итальян гуманистері табиғи сиқыр идеясын қалыптастыру үшін терминді оң мағынада қайта түсіндірді. Терминнің теріс және оң түсініктері Батыс мәдениетінде келесі ғасырларда сақталды, ал біріншісі сөздің алғашқы академиялық қолданысына үлкен әсер етті. Тарих бойы сиқырмен айналысып, өздерін сиқыршы деп атаған адамдар болды. Бұл үрдіс қазіргі заманда кеңінен тарады, эзотерикалық ортада сиқыршылардың саны артып келеді. Британдық эзотерик Әлистер Кроули сиқырды – ерік-жігерге сәйкес өзгерістерді жасау өнері деп сипаттады.
Magic or sorcery is the use of rituals, symbols, actions, gestures, or language with the aim of utilizing supernatural forces. Belief in and practice of magic has been present since the earliest human cultures and continues to have an important spiritual, religious, and medicinal role in many cultures today. The term magic has a variety of meanings, and there is no widely agreed upon definition of what it is. Scholars of religion have defined magic in different ways. One approach, associated with the anthropologists Edward Tylor and James G. Frazer, suggests that magic and science are opposites. An alternative approach, associated with the sociologists Marcel Mauss and Emile Durkheim, argues that magic takes place in private, while religion is a communal and organised activity. Many scholars of religion have rejected the utility of the term magic and it has become increasingly unpopular within scholarship since the 1990s. The term magic comes from the Old Persian magu, a word that applied to a form of religious functionary about which little is known. During the late sixth and early fifth centuries BC, this term was adopted into Ancient Greek, where it was used with negative connotations, to apply to religious rites that were regarded as fraudulent, unconventional, and dangerous. This meaning of the term was then adopted by Latin in the first century BC. The concept was then incorporated into Christian theology during the first century AD, where magic was associated with demons and thus defined against religion. This concept was pervasive throughout the Middle Ages, although in the early modern period Italian humanists reinterpreted the term in a positive sense to establish the idea of natural magic. Both negative and positive understandings of the term were retained in Western culture over the following centuries, with the former largely influencing early academic usages of the word. Throughout history, there have been examples of individuals who practiced magic and referred to themselves as magicians. This trend has proliferated in the modern period, with a growing number of magicians appearing within the esoteric milieu. British esotericist Aleister Crowley described magic as the art of effecting change in accordance with will.
Адалдық
Балау (латынша divinare – "көре білу, құдайдан шабыт алу", divinus – "құдайлық") – бұл сұраққа немесе жағдайға оккульттік, белгілі бір тәртіппен жүзеге асырылатын рәсім немесе амал арқылы түсінік алуға жасалған тытыру. Тарих бойы түрлі формаларда қолданылып келген балаушылар, белгілерді, оқиғаларды немесе жақсы-жаман ниеттерді оқу арқылы, немесе табиғаттан тыс күштермен байланыс арқылы сұрау иесінің қалай әрекет ету керектігін анықтайды. Балауды, көрінетін шашыраңқы, кездейсоқ құбылыстарды ұйымдастырып, қолдағы мәселеге түсінік берудің жүйелі тәсілі деп қарастыруға болады. Егер балау мен болжаудың арасында ерекшелік жасалса, балау формальдырақ немесе ритуалдық сипатқа ие, және көбінесе дәстүрлі Африка медицинасында көрініп тұрғандай, діни контексте әлеуметтік мәнге ие. Ал болжау, керісінше, жеке мақсаттар үшін күнделікті жасалатын амал. Балаудың нақты әдістері мәдениет пен дінге қарай өзгереді. Балауды ғылыми қауым және күмәнданушылар ырым-сиқыр деп есептейді. 2-ғасырда Луциан "жалған пайғамбар Александр" деп аталатын алдаушының қызметі туралы әжуалы эссе жазды, ол "құпиялар, керемет дұғалар, сүйіскендерге арналған сиқырлар, жауларыңызға қарсы шаруалар, көмілген қазынаны табу және мүлікті иелену" туралы жарнама жасайтындардың бірінен оқыған.
Divination (from Latin divinare "to foresee, to be inspired by a god", related to divinus, divine) is the attempt to gain insight into a question or situation by way of an occultic, standardized process or ritual. Used in various forms throughout history, diviners ascertain their interpretations of how a querent should proceed by reading signs, events, or omens, or through alleged contact with a supernatural agency. Divination can be seen as a systematic method with which to organize what appear to be disjointed, random facets of existence such that they provide insight into a problem at hand. If a distinction is to be made between divination and fortune telling, divination has a more formal or ritualistic element and often contains a more social character, usually in a religious context, as seen in traditional African medicine. Fortune telling, on the other hand, is a more everyday practice for personal purposes. Particular divination methods vary by culture and religion. Divination is dismissed by the scientific community and skeptics as being superstition. In the 2nd century, Lucian devoted a witty essay to the career of a charlatan, "Alexander the false prophet", trained by "one of those who advertise enchantments, miraculous incantations, charms for your love affairs, visitations for your enemies, disclosures of buried treasure, and successions to estates".
Сиқыршылық
Сиқыршылық немесе сиқыр кең мағынада жеке және топтық түрде сиқырлық дағдылар мен қабілеттерді қолдану тәжірибесі мен сенімін білдіреді. Сиқыршылық – мәдени және қоғамдық тұрғыдан алуан түрлі, сондықтан нақты анықтау қиын болатын кең ұғым. Сондықтан, терминнің мағынасы мен маңыздылығы туралы мәдени болжамдарды сақтықпен қолдану керек. Сиқыршылық көбінесе діни, болжау немесе емдік рөл атқарады және мәдени құрылымында сиқырлы дүниетанымы бар қоғамдар мен топтарда жиі кездеседі. Мұндай оқиғалар жоғары күштерге (құдайға), керемет жасаушыға, әулиеге немесе діни басшыға байланысты болуы мүмкін. Бұлжымайтын түрде, "мұғжиза" сөзі статистикалық тұрғыдан мүмкін емес болса да, табиғат заңдарына қайшы келмейтін кез келген пайдалы оқиғаны сипаттау үшін қолданылады, мысалы, табиғи апаттан аман қалу немесе жай ғана "тамаша" оқиға, мүмкіндігіне қарамастан, мысалы, туу. Басқа мұғжизаларға мыналар жатуы мүмкін: өлімге әкелетін диагноз қойылған аурудан құтылу, өмірге қауіп төндіретін жағдайдан шығу немесе 'көре алмаудың үстінен шығу'. Кейбір сәйкес келулер мұғжиза ретінде қарастырылуы мүмкін. Шынайы мұғжиза, анықтама бойынша, табиғи емес құбылыс болып табылады, сондықтан көптеген рационалды және ғылыми ойшылдар оларды физикалық тұрғыдан мүмкін емес деп санайды (яғни, олардың қолданыс аймағындағы физика заңдарын бұзуды талап етеді) немесе олардың мәні бойынша растау мүмкін емес (барлық мүмкін физикалық механизмдерді жоққа шығару мүмкін емес болғандықтан). Бірінші пікірді Томас Джефферсон, екінші пікірді Дэвид Юм білдіреді. Теологтар әдетте Құдайдың табиғат арқылы жұмыс істейтінін, бірақ жаратушы ретінде одан тыс, үстінен немесе қарсы жұмыс істеуге ерікті екенін айтады. Мұғжизалардың мүмкіндігі мен ықтималдығы Құдайдың болуының мүмкіндігі мен ықтималдығымен тең.
Witchcraft or witchery broadly means the practice of and belief in magical skills and abilities exercised by solitary practitioners and groups. Witchcraft is a broad term that varies culturally and societally, and thus can be difficult to define with precision, and cross cultural assumptions about the meaning or significance of the term should be applied with caution. Witchcraft often occupies a religious divinatory or medicinal role, and is often present within societies and groups whose cultural framework includes a magical world view. Such an event may be attributed to a supernatural being (a deity), a miracle worker, a saint or a religious leader. Informally, the word "miracle" is often used to characterise any beneficial event that is statistically unlikely but not contrary to the laws of nature, such as surviving a natural disaster, or simply a "wonderful" occurrence, regardless of likelihood, such as a birth. Other such miracles might be: survival of an illness diagnosed as terminal, escaping a life threatening situation or 'beating the odds'. Some coincidences may be seen as miracles. A true miracle would, by definition, be a non natural phenomenon, leading many rational and scientific thinkers to dismiss them as physically impossible (that is, requiring violation of established laws of physics within their domain of validity) or impossible to confirm by their nature (because all possible physical mechanisms can never be ruled out). The former position is expressed for instance by Thomas Jefferson and the latter by David Hume. Theologians typically say that, with divine providence, God regularly works through nature yet, as a creator, is free to work without, above, or against it as well. The possibility and probability of miracles are then equal to the possibility and probability of the existence of God.
Скептицизм
Скептицизм (американдық ағылшын тілі) немесе скептицизм (британдық ағылшын тілі; орфографиялық айырмашылықтарға назар аударыңыз) – бұл нақты білім немесе сенімге қатысты кез келген күмәндік көзқарас немесе дау. Ол көбінесе мистикалық, моральдық (моральдық скептицизм), дін (Құдайдың бар екендігіне күмәндану), немесе білім (білімге қол жеткізу мүмкіндігіне немесе нақтылыққа күмәндану) сияқты салаларға бағытталған.
Skepticism (American English) or scepticism (British English; see spelling differences) is generally any questioning attitude or doubt towards one or more items of putative knowledge or belief. It is often directed at domains such as the supernatural, morality (moral skepticism), religion (skepticism about the existence of God), or knowledge (skepticism about the possibility of knowledge, or of certainty).
Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте
Табиғаттан тыс жандар мен күштер түрлі фантастикалық туындыларда кең таралған. Мысалы, "Жоғары табиғат" және "Х-файлдар" телесериалдары, "Гарри Поттер" сериясының сиқыры, "Жалғалардың иесі", "Уақыт доңғалағы" және "Бұз бен оттың әні" сериялары.
Supernatural entities and powers are common in various works of fantasy. Examples include the television shows Supernatural and The X Files, the magic of the Harry Potter series, The Lord of the Rings series, The Wheel of Time series and A Song of Ice and Fire series.