Кіріспе
Оксикислоталық қосылыс, онда –OH тобы галогенмен алмастырылған. Органикалық химияда ацил галоген (сонымен қатар қышқыл галогені деп те аталады) – гидроксил тобын (–OH) галоген тобымен (–X, мұнда X – галоген) алмастыру арқылы оксикислотадан алынған химиялық қосылыс. Егер қышқыл карбонды қышқыл болса (RCOOH), онда қосылыста галоген атомына бір байланыспен жалғанған карбонил тобынан (–CO–) тұратын RCOX функционалдық тобы болады. Мұндай ацил галогеннің жалпы формуласын RCOX деп жазуға болады, мұнда R мысалы, алкил тобы, CO – карбонил тобы, ал X – хлорид сияқты галогенді білдіреді. Ацил хлоридтері ең көп кездесетін ацил галоидтар, бірақ ацетил йодиді (уақытша) ең ірі көлемде өндіреді. Жыл сайын миллиардтаған килограммдар сірке қышқылы өндірісінде пайда болады.
In organic chemistry, an acyl halide (also known as an acid halide) is a chemical compound derived from an oxoacid by replacing a hydroxyl group (|\sOH) with a halide group (|\sX, where X is a halogen). If the acid is a carboxylic acid (|\sC(\dO)OH), the compound contains a |\sC(\dO)X functional group, which consists of a carbonyl group (|C\dO) singly bonded to a halogen atom. The general formula for such an acyl halide can be written RCOX, where R may be, for example, an alkyl group, CO is the carbonyl group, and X represents the halide, such as chloride. Acyl chlorides are the most commonly encountered acyl halides, but acetyl iodide is the one produced (transiently) on the largest scale. Billions of kilograms are generated annually in the production of acetic acid.
Ацилбромидтер мен йодталулар
Ацил бромидтер мен йодидтер де сәйкесінше синтезделді, бірақ олар сирек кездеседі.
Бірнеше функционалдық топтар
Молекула бірнеше ацил галоидты функционалдық топқа ие болуы мүмкін. Мысалы, "адипоил дихлорид", көбінесе жай ғана адипоил хлорид деп аталады, екі ацил хлорид функционалдық тобын қамтиды; оң жақтағы құрылымын қараңыз. Ол 6 көміртекті дикарбон қышқылы – адипин қышқылының дихлориді (яғни, екі хлориді). Адипоил хлоридтің маңызды қолданысы – нейлон деп аталатын полиамидті, немесе кейбір басқа органикалық қосылыстармен полимерлеу арқылы полиэстерлерді жасау. Фосген (карбонил дихлорид, Cl–CO–Cl) – көмір қышқылының (HO–CO–OH) дихлориді болып табылатын өте улы газ. Фосгендегі екі хлор атомы да ацил галоидтерінің бұрынғы реакцияларына ұқсас реакцияларға түсуі мүмкін. Фосген поликарбонат полимерлерін өндіруде және басқа да өнеркәсіптік қолданыстарда реагент ретінде қолданылады.
Жалпы қауіптер
Ұшпалы ацил галидтері көзді жас шығаруға себеп болады, себебі олар көздің бетіндегі сумен реакцияласып, көзге тітіркендік тудыратын гидрогаль және органикалық қышқылдарды түзетіп шығарады. Ацил галидтерінің буын жұтқанда да ұқсас проблемалар пайда болуы мүмкін. Жалпы, ацил галидтері (тіпті ұшпайтын қосылыстар, мысалы, тосилхлорид) көзді, теріні және шырышты қабықшаларды тітіркендіреді.