Кіріспе
Астрагүлдер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.
|аты = Жалман (Coltsfoot)
|суреті = Coltsfoot.jpg
|көрсетілетін ата-аналар = 3
|туысы = Tussilago
|ата-анасының авторы = L.
|түрі = farfara
|авторы = L.
|синонимдер сілтемесі = Астрагүлдер тұқымдасына жататын Senecioneae тайпасына жататын өсімдік, Еуропаға және Батыс және Орталық Азияның кейбір бөліктеріне тән. "Tussilago" атауы латын тіліндегі "tussis" – жөтел, және "ago" – құю немесе әрекет ету деген сөздерден шыққан. Ол дәстүрлі медицинада қолданылған, бірақ өсімдіктегі улы пирролизидин алкалоидтарының табылуы бауыр денсаулығына қатысты алаңдаушылықтарға әкелді. Tussilago farfara – Tussilago туысының жалғыз қабылданған түрі, бірақ жиырмадан астам басқа түрлердің көпшілігі бір кезде осы топтың құрамына кіретін деп есептелді. Олардың көпшілігі қазір басқа туыстардың мүшелері ретінде қарастырылады (Chaptalia, Chevreulia, Farfugium, Homogyne, Leibnitzia, Petasites, Senecio).
Speciesbox
|name = Coltsfoot
|image = Coltsfoot. jpg
|display parents = 3
|genus = Tussilago
|parent authority = L.
|species = farfara
|authority = L.
|synonyms ref = is a plant in the tribe Senecioneae in the family Asteraceae, native to Europe and parts of western and central Asia. The name "tussilago" is derived from the Latin tussis, meaning cough, and ago, meaning to cast or to act on. It has had uses in traditional medicine, but the discovery of toxic pyrrolizidine alkaloids in the plant has resulted in liver health concerns. Tussilago farfara is the only accepted species in the genus Tussilago, although more than two dozen other species have at one time or another been considered part of this group. Most of them are now regarded as members of other genera (Chaptalia, Chevreulia, Farfugium, Homogyne, Leibnitzia, Petasites, Senecio).
Сипаттама
Жылқықұм - тұқымдар мен тамырсабақтар арқылы тарайтын көпжылдық шөптесін өсімдік. Туссилаго көбінесе ондаған өсімдіктерден тұратын топтамаларда кездеседі. Көктемнің басында ұзын сабақтарында қабықша тәрізді жапырақтарымен гүлдері ашылады, олар сырттан қарағанда бақбаққа ұқсайды. Гүлдері тұқымдағаннан кейін пайда болатын жапырақтары жаздың басында кеуіп, құлады. Гүлшоғырлары сары гүлқалқандарынан және сыртқы қатарындағы гүлқалқанша жапырақтарынан тұрады. Өсімдік әдетте белгілі бір биіктікте болады. Жапырақтарының жиегінде бұрышты тістері бар.
Тарату
Жалбыр жусан Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада кеңінен таралған, Свалбардтан Мароккоға, Қытайға және Ресейдің Шығыс аймақтарына дейін өседі. Бұл өсімдік Солтүстік және Оңтүстік Америкада да көптеп кездеседі, оны, көшпенділердің дәрілік мақсатта пайдалануы немесе бал аралары үшін ерте гүлдеуін қамтамасыз ету үшін әкелгені болжанады. Өсімдік көбінесе қиыршықтау жерлерде, бұзылған орындарда, сондай-ақ жол жиектерінде және жол бойында өседі. Кейбір аймақтарда ол жаугершік түр деп есептеледі.
Атауы
Бұл атау жас бие аяғына ұқсас жапырағынан шыққан. Бұл ортағасырлық латынша "pes pulli" атауының 16 ғасырдағы аудармасы, "биенің аяғы" деген мағынаны білдіреді. Басқа да кең таралған атаулары: таш өсімдігі, есек аяғы, бұқа аяғы, жөтел шөп (ескі ағылшын тілінде), фарфара, бие аяғы, бие шөбі және жылқы аяғы. Кейде оны Petasites frigidus, яки батыс колтфутымен шатастырады. Оны ежелгі грек тіліндегі "жөтел" сөзінен алынған bechion, bechichie немесе bechie деп те атаған. Сондай-ақ ungula caballina ("жылқы тырнағы") деп те айтылады.
Қолданылуы
Қолтықаяқ дәстүрлі медицинада қолданылған. Оның жас жапырақтарынан алынған экстракт жөтелге қарсы таблеткалар мен қатты кәмпиттер жасауға пайдаланылған. Дрозофила меланогастерді пайдаланып салыстырмалы генотоксикалық тест жүргізілген пирролидин алкалоидтарының арасында қолтықаяқта кездесетін seneсionine және senkirkine ең жоғары мутагендік белсенділікке ие. Екі жағдайда, қолтықаяқ шайының салдарынан бауыр зардап шегу (және өлім) деген күдік туған, бірақ бұл қателік болып шықты. Бір жағдайда, нәрестеде ауыр бауыр проблемаларын тудырған қолтықаяқ шайы ішкені анықталған, бірақ ол шын мәнінде альпендост (Adenostyles alliariae) болған. Тағы бір жағдайда, анасы жүктілік кезінде қолтықаяқ деп ойлаған шай ішкен нәресте бауыр ауруынан қаза тапты, бірақ кейін бұл Petasites hybridus (butterbur) немесе оған ұқсас түр екені анықталды. 27 жастағы бір ер адам қолтықаяқ қосылған көп компонентті шөптік қоспа ішкеннен кейін қатерлі емес терең вена тромбозы мен өкпе эмболиясы дамуы мүмкін. Осыған жауап ретінде Германия үкіметі қолтықаяқтың сатылуын тоқтатты. Содан кейін Австрия мен Германияда пирролидин алкалоидтары жоқ қолтықаяқтың клоналды түрлері өсірілді. Бұл нәтижесінде алкалоидтардың анықталмайтын деңгейі бар "Tussilago farfara 'Wien'" тіркелген сорты пайда болды.