Кіріспе
Кешіккен жасөспірімдік - бұл жасөспірімдік кезеңнің басталуының қалыпты жасынан кейін белгілі бір жыныстық ерекшеліктердің жетілмеуі немесе толық дамымауы. Жасөспірімдердің шамамен 2%-ында жасөспірімдік кезең кешігуі байқалады. Көбінесе жасөспірімдік бірнеше жылға кешігуі мүмкін, бірақ бәрібір қалыпты түрде жүреді, мұндай жағдайда ол өсу мен жасөспірімдік кезеңнің конституциялық кешігуі деп есептеледі, бұл денсаулықты физикалық дамудың жиі кездесетін нұсқасы. (қыз балаларға эстрадиол және прогестерон). Солтүстік Америкадағы қыз балаларында 13 жасқа дейін сүт бездері дамымаса немесе 15 жасқа дейін етеккір келмесе, жасөспірімдік кешіккен деп саналады. Бұл балалардың балалық шағындағы тең жастағы балаларына қарағанда бойы қысқа болып келеді, бірақ олардың бойы сүйек жасына сәйкес келеді, яғни олардың сүйек жүйесінің жетілуі кешігіп, болашақта өсу мүмкіндігі бар. Өсу мен жасөспірімдік кезеңнің шын мәнінде конституциялық кешігуі ме, әлде жасырын патология бар ма, оны анықтау қиын, себебі зертханалық тесттер әрқашан нақты нәтиже бермейді. Басқа белгілердің болмауы жағдайында, бойдың қысқа болуы, бой мен салмақтың өсуінің баяулауы және/немесе жасөспірімдік кезеңнің кешігуі – целиякия сияқты кейбір созылмалы аурулардың клиникалық көрінісі болуы мүмкін.
Тамақ тапшылығы немесе созылмалы ауру
Егер салмағы аз немесе денсаулығы нашар балаларда жасөспірімдікке жету кешіксе, жасөспірімдікке жетудің уақытша және қайтымды кешігуіне себеп болатын ауруларды анықтау қажет. Талассемия, кістік фиброз, HIV/СПИД, гипотиреоз, созылмалы бүйрек аурулары және созылмалы асқазан-ішек аурулары (мысалы, целиакия және ішек қабыну аурулары) мидың гипоталамус аймағының жасөспірімдікке жету сигналын жіберуде белсенділігін кешіктіреді. Балалық шақтағы қатерлі ісіктен аман қалғандар, әсіресе ұлдар, емдеу салдарынан жасөспірімдікке жету кешігуі мүмкін. Емдеу түрі, дәрі-дәрмектердің дозасы және емдеу кезіндегі жас, жыныс бездеріне тигізетін әсер деңгейін анықтайды, жас пациенттерде репродуктивті функцияға кері әсер ету қаупі төмен. Булимия және анорексия сияқты тамақтану тәртібінің бұзылулары да нашар тамақтану салдарынан жасөспірімдікке жетуді тежейді. Салмақ жоғалту үшін көмірсуларға шектеу қойылған диеталар инсулиннің стимуляциясын азайтады, бұл өз кезегінде жасөспірімдікке жетуді бастайтын гормондардың бөлінуіне қажетті киспептин нейрондарын стимуляцияламайды. Осыдан көмірсуларға шектеу қойылған балалар мен 1-типті қант диабеті бар балаларда жасөспірімдікке жету кешігуі мүмкін екені көрінеді.
Жұмыртқалық немесе ұрықшалық негізгі жетіспеушілік (гипергонадотроптық гипогонадизм)
Жұмыртқалық немесе ұрық бездерінің (гонадтар) бастапқы бұзылуы ГПГ осьінің соңғы рецепторларының гормоналды жауабының жетіспеуінен кейінгі жасөспірімдікке кешігуге себеп болады.
Туған аурулар
Туа пайда болған ауруларға емделмеген крипторхизм жатады, онда ұрықтар қарын қуысынан төмен түспейді. Ұрық бездеріндегі стероидтердің өндірісіндегі ақаулар, ұрық бездері гормондарының әрекет етуіне кедергі келтіретін рецепторлардың мутациялары, Нунан синдромы сияқты хромосомалық аномалиялар немесе ұрық бездерін құрайтын жасушалардағы мәселелер кіреді. ГПГ осьі гипоталамус немесе гипофиз деңгейінде екі жерде өзгеруі мүмкін.
Конституциялық және физиологиялық кешігу
Конституциялық кідіріспен ауыратын балалардың бойы құрбыларына қарағанда аласа болып келеді, өсу серпілісі байқалмайды және жалпы дене бітімі кішкентай болады. Гипоталамус шығаратын GnRH сигналдық гормонының жетіспеушілігі туа біткен кемістіктерге, оның ішінде жарық тіл және сколиозға себеп болуы мүмкін. Екі жағдайды ажырату үшін базалық гонадотропин деңгейін өлшеу көбінесе жеткілікті. Қыз балаларына да еркек балаларына қойылғандай мақсаттармен эстрогенмен емді бастауға болады.
Тамақ тапшылығы немесе созылмалы ауру
Егер кешігу жүйелік ауруға немесе нашар тамақтануға байланысты болса, терапиялық араласу осы жағдайларға бағытталған болуы мүмкін. Целиак ауруы бар пациенттерде ерте диагноз қою және глютенсіз диета ұстану ұзақ мерзімді асқынуларды алдын алады және қалыпты дамуды қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Препаратты таңдау (жергілікті қолдану немесе инъекция) баланың және отбасының қалауына, сондай-ақ олардың жанама әсерлерді қабылдау деңгейіне байланысты, мысалы, идиопатиялық бойдың кіші болуы сияқты жағдайларда. HPG осінің одан да нақты модуляторларын, соның ішінде кисспептин мен нейрокинин B-ны бағыттайтын жаңа терапиялар жасалып жатыр. Гипогонадизмге байланысты қанағаттандырылмаған жасөспірімдік кезеңде психолог немесе психиатрдың бағалауы, сондай-ақ кеңес беру және қолдау көрсету ортасы бала үшін маңызды қосымша терапия болып табылады. Педиатриялық күтімнен ересектерге ауысу да өте маңызды, өйткені көптеген балалар күтім ауысу кезінде қалып қояды. Кешіккен жасөспірімдікке ұшыраған ұл балалардың өз құрдастарымен салыстырғанда, көбірек алаңдаушылық және депрессия деңгейі байқалады. Кешіккен жасөспірімдікке ұшыраған балалар жасөспірімдік білімінде де үлгерімнің төмендеуін көрсетеді, бірақ ересек жастағы үлгерімдегі өзгерістер анықталған жоқ. Дегенмен, кейбір зерттеулер көрсеткендей, бұл балалар өздерінің күтілетін бойларынан шамамен 4-тен 11 см-ге дейін кем болуы мүмкін. Кешіккен жасөспірімдікке ұшыраған еркектерде сүйек минералдық тығыздығы көбінесе төменнен қалыпты деңгейде болады және андрогендік терапияға жауап бермейді. Әйелдерде сүйек минералдық тығыздығы төмендеуі мүмкін, сондықтан жасөспірімдік кезеңнің басталуына дейін де сүйек сыну қаупі жоғарылайды. Бұдан әрі, кешіккен жасөспірімдік әйелдерде жүрек-қан тамырлары және метаболизмдік аурулардың жоғары тәуекелімен байланысты, сонымен қатар әйелдерде сүт безі және эндометрийдің, ал ерлерде ұрық безінің қатерлі ісігінен қорғайтын сияқты.