Кіріспе

Гиперпролактинемия – қандағы пролактин деңгейінің қалыптан тыс жоғары болуы. Әйелдердегі қалыпты деңгей шамамен 13 нг/мл, ал ерлерде 5 нг/мл құрайды, екі жыныс үшін де пролактиннің жоғарғы қалыпты шегі 15–25 нг/мл болып табылады. Гиперпролактинемия әйелдерде галактореяға (сүт түзілуі және спонтанды ағу), сүйексіздікке және етеккір циклінің бұзылуына, ал ерлерде гипогонадизмге, сүйексіздікке және эректильді дисфункцияға алып келуі мүмкін. Гиперпролактинемия жүктілік және бала емізу кезеңіндегі қалыпты физиологиялық өзгерістердің салдары болуы мүмкін, бірақ оның себептері басқа да факторлармен байланысты болуы да мүмкін. Мысалы, пролактин деңгейінің жоғарылауы гипоталамус және гипофиз бездеріне әсер ететін аурулардың нәтижесі болуы мүмкін. Типтік антипсихотикалық препараттар пролактин деңгейін қалыпты көрсеткіштен 10 есеге дейін арттыратыны дәлелденген, бұл дозаға тәуелді. Атипиялық антипсихотикалық препараттар пролактин деңгейін көтеру қабілеті жағынан әртүрлі, алайда, осы кластағы рисперидон және палиперидон сияқты препараттар типтік антипсихотикалық препараттарға ұқсас дозаға тәуелді түрде гиперпролактинемияны тудыру ықтималдығы жоғары.

Белгілері мен симптомдары

Әйелдерде пролактиннің қандағы жоғары деңгейі әдетте гипоэстрогениямен, овуляциялық емес түкілсіздікпен және етеккір циклінің бұзылуларымен байланысты. Әйелдердегі етеккір бұзылулары көбінесе аменорея немесе олигоменорея түрінде көрінеді. Соңғы жағдайда, етеккірдің нашар реттелген ағыны, қалыптан тыс ауыр және ұзақ қан кетуге (меноррагияға) әкелуі мүмкін. Бұл құбылыс, сүт бездерін дайындау үшін прогестерон немесе эстрогеннің жеткілікті деңгейін қажет ететін галактореяға байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір әйелдерде либидоның төмендеуі және сүт бездерінде ауыру сезімі тууы мүмкін, әсіресе пролактин деңгейі алғашқыда көтерілген кезде, себебі бұл гормон сүт бездері тініндегі өзгерістерді ынталандырады. Әйелдерден өзгеше, еркектерде пролактин деңгейінің жоғары екенін көрсететін, мысалы, етеккір сияқты нақты белгілер болмайды, сондықтан дереу медициналық көмекке жүгіну қиын. Ұзақ мерзімді гиперпролактинемия гипоэстрогения және гипоандрогенизм салдарынан сүйек метаболизмінде зиянды өзгерістерге алып келуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, пролактиннің созылмалы жоғары деңгейі сүйек тінінің ыдырауын күшейтеді және сүйек қалыптасуын басады, бұл сүйек тығыздығының төмендеуіне, сыну қаупінің артуына және остеопорозға әкелуі мүмкін. Гиперпролактинемияның созылмалы түрі еркектерде гипогонадизмге және остеолизге алып келуі мүмкін.

Дәрі-дәрмектер

Гипофиздегі пролактин секрециясы әдетте мидағы дофамин рецепторларымен байланысатын дофамин химиялық заты арқылы басылады. Дофаминнің гипофиздегі әсерін бәсеңдету немесе мидағы дофамин қорын азайту арқылы әрекет ететін дәрілер гипофиздің пролактин секрециясын тежеу әсерінсіз күйінде шығаруына себеп болуы мүмкін. Бұл дәрілерге: хлорпромазин (Торазин) сияқты фенотиазиндер және галоперидол (Халдол) сияқты бутирофенондар; рисперидон (Риспердал) және палиперидон (Инвега) сияқты атипикалық антипсихотиктер; гастроэзофагеальдық рефлюкс пен дәрілік заттардың салдарынан туындаған құсысты емдеуге қолданылатын гастропрокинетикалық препараттар (мысалы, химиотерапиядан кейін): метоклопрамид (Реглан) және домперидон; гипертонияны бақылауға қолданылатын альфа-метилдопа және резерпин; және ТРГ жатады. Эстрогені бар пероральді контрацептивтерді қолдану да жоғары дозада (>35 мкг) пролактин деңгейін арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, ұйқыға арналған препарат рамельтеон (Розерем) гиперпролактинемия қаупін де арттырады. Әсіресе, дофамин антагонистері метоклопрамид пен домперидон – қуатты пролактин стимуляторлары болып табылады және ондаған жылдар бойы ана сүтінің секрециясын ынталандыру үшін қолданылып келеді. Дегенмен, пролактин дофаминмен өзара тежемелеседі және организм осы екеуінің тепе-теңдігіне тәуелді болғандықтан, дофамин қорын тікелей немесе кері әсер арқылы сарқытатын барлық препараттармен пролактин стимуляциясының қаупі әдетте байланысты болады.

Ерекше аурулар

Пролактинома немесе гипофиздің ішінде немесе жанында пайда болатын басқа да ісіктер, мысалы акромегалия тудыратын ісіктер, мидан пролактин секрециялайтын жасушаларға дофамин ағынын бөгеуі мүмкін, сондай-ақ гипофиз сабағының бөлінуі немесе гипоталамус аурулары да осыған себеп болуы мүмкін. Басқа себептерге созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі, гипотиреоз, бронхогенді карцинома және саркоидоз жатады. Поликистоздық ересек әйел синдромы бар кейбір әйелдерде пролактин деңгейі шамалы көтерілуі мүмкін. Емшек безінің қабынуы (непуерперлiк емес мастит) шамамен үш аптаға созылатын уақытша гиперпролактинемияны (нейрогенді гиперпролактинемияны) тудыруы мүмкін; керісінше, гиперпролактинемия емшек безінің қабынуына (непуерперлiк емес маститке) әсер етуі мүмкін. Гиперпролактинемия және гипопитуитаризмді диагностикалаудан басқа, дәрігерлер эпилепсиялық ұстаманы эпилепсиялық емес ұстамадан ажырату қажет болғанда, ұстама өткерген адамдардың пролактин деңгейін жиі тексереді. Эпилепсиялық ұстамалардан кейін пролактин деңгейі көбінесе көтеріледі, ал эпилепсиялық емес ұстамаларда ол қалыпты болады.

Диагностика

Гиперпролактинемияның дұрыс диагностикасы кез келген емді бастамас бұрын толық клиникалық анамнезді қарастырудан басталады. Физиологиялық себептер, жүйелік аурулар және кейбір дәрілерді қолдану диагноз қойылмас бұрын жоққа шығарылуы тиіс. Асимптоматикалық жағдайда және себепсіз жоғары пролактин деңгейі бар пациенттерге скрининг ұсынылады. Гиперпролактинемияның ең көп кездесетін себептері – пролактиномалар, дәрілік заттарға байланысты гиперпролактинемия және макропролактинемия. Гиперпролактинемиямен ауыратын адамдарда галакторея, гипогонадизмнің салдары және/немесе сүйексіздік сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Пролактин деңгейінің жоғарылауы гиперпролактинемия диагнозының этиологиясын анықтау үшін индикатор ретінде қолданылуы мүмкін. Пролактин деңгейі 250 нг/мл-ден жоғары болса, пролактинома болуы мүмкін. Пролактин деңгейі 100 нг/мл-ден төмен болса, дәрілік препараттарға байланысты гиперпролактинемия, макропролактинемия, жұмыс істемейтін гипофиз аденомалары немесе жүйелік аурулар болуы мүмкін. Басқа себептер жоққа шығарылғаннан кейін және пролактин деңгейі жоғары болған жағдайда, ТТГ деңгейі бағаланады. Гипофизді қоршаған сүйектердің қарапайым рентгендік суреті үлкен макроаденоманы анықтауы мүмкін, бірақ кішкентай микроаденомалар көрінбейді. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) гипофиз ісігін анықтау және оның мөлшерін бағалау үшін ең сезімтал тест болып табылады. Гипофиз ісігінің мөлшерін бағалаумен қатар, дәрігерлер айналадағы тіндердің зақымдануын тексеріп, гипофиздің басқа гормондарын өндіру қалыптылығын бағалау үшін тесттер жүргізеді. Ісіктің мөлшеріне байланысты, дәрігерлер көзді тексеруді, соның ішінде көру өрісін өлшеуді ұсынуы мүмкін. Макропролактин пролактиннің бірігіп полимерленуі нәтижесінде пайда болады және IgG-мен байланысып кешендер құрайды. Жеңіл гиперпролактинемия жағдайында Vitex agnus castus экстракты қолдануға болады. Асимптоматикалық макропролактинге емдеу қажет емес, оның орнына пролактин деңгейін және гипофиздің бейнелеуін жүйелі түрде бақылау жүргізіледі. Бромкриптин (әсіресе жүктілік мүмкін болғанда артықшылық беріледі) – пролактин деңгейін және микроаденома немесе макроаденома болған жағдайда ісіктің мөлшерін азайту үшін таңдаулы емдеу болып табылады. Жүйелі шолулар мен мета-талдаулар каберголиннің гиперпролактинемияны емдеуде бромкриптинге қарағанда тиімдірек екенін көрсетті. Пролактин деңгейін төмендету үшін сирек қолданылатын басқа дофамин агонисттері: дигидроэргокриптин, эрголоид, лизурид, меттерголин, перголид, кинаголид және тергурид. Егер пролактинома бастапқыда дофамин агонистінің емділігіне жауап бермесе, яғни пролактин деңгейі жоғары болып қала берсе немесе ісік күтілгендей кішіреймесе, дофамин агонистінің дозасын толеранттылық деңгейіне дейін кезең-кезеңмен арттыруға болады. Сонымен қатар, дофамин агонисттерін ауыстыруды қарастыруға болады. Пролактинома бромкриптинге төзімді болуы мүмкін, бірақ каберголинге жақсы жауап беруі мүмкін, және керісінше. Фармакологиялық емдеудің барлық мүмкіндіктері сарқылған жағдайда хирургиялық емдеу қарастырылуы мүмкін. Радиотерапия және хирургия арқылы дофамин агонисттеріне төзімді немесе төзбейтін гиперпролактинемиямен ауыратын пациенттердің емдеу нәтижелерін жақсартуға болатынына дәлелдер бар.