Кіріспе

Аменорея – репродуктивті жастағы әйелде менструацияның тоқтауы. Аменореяның физиологиялық жағдайлары көбінесе жүктілік және бала емізу кезеңінде кездеседі. Бастапқы аменорея – 13 жасқа дейін екіншілік жыныстық белгілердің қалыптаспауы және менструацияның (менархе) болмауы, немесе 15 жасқа дейін екіншілік жыныстық белгілер қалыпты болса да менструацияның болмауы. Бұл жатырдың туа біткен кемістігі, жұмыртқалықтың жұмыртқа жасушаларын қабылдау немесе сақтау қабілетінің жеткіліксіздігі, немесе жасөспірімдік дамудың кешігуі сияқты даму проблемаларынан туындауы мүмкін. Екіншілік аменорея – менструация басталғаннан кейін менструальді циклдің тоқтауы, бұрынғыда қалыпты менструациясы болған әйелде үш ай бойы, ал олигоменорея тарихы бар әйелдерде алты ай бойы менструацияның болмауы деп анықталады. Менструация гипоталамустан бөлінетін гонадотропин-рилизинг гормоны (ГнРГ) арқылы реттеледі. Сонымен қатар, қалқанша безі гормоны да менструальді циклге әсер етеді.

Бастапқы аменорея

Алғашқы аменорея – әйелдің 16 жасқа дейін етеккір келмеуі. 14 жасқа дейін менархеге жетпеген және екіншілік жыныстық белгілері (телархе немесе пубархе) жоқ қыздар да алғашқы аменореяға шалдыққан деп есептеледі. Аменорея мысалдары: жасөспрімдікке кешігу, Тернер синдромы және Майер-Рокитанский-Кюстер-Хаузер (MRKH) синдромы. Ол екіншілік жыныстық белгілердің дамуына себеп болады, оларға кіндік және қолқап астындағы шаштың өсуі, көкірек бездерінің қалыптасуы және әйел денесінің пішінінің (бел және жамбас) айқын болмауы жатады.

Екіншілік аменорея

Екіншілік аменорея – бұрын реттелген менструальді циклдары болған әйелде үш ай бойы немесе ретсіз циклдары болған әйелде алты ай бойы менструацияның тоқтауы деп анықталады. Екіншілік аменорея мысалдарына гипотиреоз, гипертиреоз, гиперпролактинемия, поликистоздық жұмыртқа безі синдромы, жұмыртқа бездерінің алғашқы жеткіліксіздігі және функционалдық гипоталамустық аменорея жатады.

Тернер синдромы

Тернер синдромы, 45XO моносомиясы – бұл Х хромосомасының жоқ немесе толық емес болуымен сипатталатын генетикалық бұзылыс. Тернер синдромы әрбір жағдайда әртүрлі белгілермен көрінеді. Тернер синдромы бар көптеген адамдар өмірінің алғашқы жылдарында, әйелдер айына дейін жұмыртқалық жеткіліксіздігін бастан кешіреді. Бұл синдром Мюллер агенезімен ерекшеленеді. МРКГ синдромында Мюллер өзектері қалыптан тыс дамиды, нәтижесінде жатыр мен жатыр мойны болмайды.

Жасөспірімдік кезеңнің конституциялық кешігуі

Ересектіліктің конституциялық кешігуі – біріншілік аменореяның себептерін анықтауға жасалған зерттеулерде басқа ешқандай себеп табылмайтын жағдайда қойылатын диагноз. Бұл жағдай патологиялық себептерге байланысты емес, жасөспірімдік кезеңнің басталу уақытының бір түрі саналады. Мұның себебі генетикалық факторлар болуы мүмкін, себебі ересектіліктің конституциялық кешігуі кейде отбасылық сипатта кездеседі. Лактациялық аменорея – пролактин деңгейінің жоғарылауымен және лютеиндеуші гормон (ЛГ) деңгейінің төмендеуімен байланысты туындайды, бұл жұмыртқалық гормондарының бөлінуін тоқтатады. Емшек сүтімен тамақтану босанғаннан кейінгі лактациялық аменореяны ұзартады, ал аменореяның ұзақтығы ананың емшек сүтімен қанша жиі тамақтандыруына байланысты өзгереді. Осы себепті, емшек сүтімен тамақтану отбасылық жоспарлаудың бір әдісі ретінде қолданылады, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, мұндай елдерде басқа контрацепциялық әдістерге қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін. Қалқанша безінің жеткіліксіз қызмет етуімен (гипотиреоз) ауыратын пациенттерде менструалдық циклдың өзгеруі жиі байқалады. Пролактин секрециялайтын гипофиз аденомалары пролактиннің артық өндірілуіне байланысты аменореяны тудырады, бұл фолликулға ынталандырушы гормон (ФСГ) мен ЛГ-нің бөлінуін тежейді.

Поликистоздық жұмыртқалық синдром

Поликистоздық жұмыртқалар синдромы (ПЖС) – әлемдегі әйелдердің 4-8%-ына әсер ететін жиі кездесетін эндокриндік бұзылыс. Ол жұмыртқалық безде көптеген кисталардың болуымен, аменорея немесе олигоменореямен және андрогендердің артуымен сипатталады. ПЖС сондай-ақ, егер андрогенге менархеден бұрын қол жеткізілсе, біріншілік аменореяның себебі болуы мүмкін. Функционалдық гипоталамустық аменорея (ФГА) стресс, салмақ жоғалту немесе артық физикалық жаттығулар салдарынан туындауы мүмкін. Аменорея көбінесе анорексия нервоза және басқа да тамақтану тәртібін бұзумен байланысты. Спорттағы салыстырмалы энергия тапшылығы, сонымен қатар әйел спортшының үштігі деп те аталады, әйелде аменорея, тамақтанудың бұзылуы және остеопороз пайда болғанда туындайды. Салмақ жоғалту гипоталамус-гипофиз-жұмыртқалық осьті тежейтін грелин гормонының деңгейін көтеруі мүмкін. Төмен дене салмағы бар әйелдерде лептин гормонының төмен деңгейі де байқалады. Грелин сияқты, лептин де энергия балансы және май қорын репродуктивті оське жібереді. Етеккірдің тоқтауы әдетте дәрі-дәрмекті қабылдағаннан кейін көп ұзамай басталады және оны тоқтатудан кейін қалпына келгенше бір жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Ұзақ циклты қолданудағы комбинатты гормоналды контрацептивтер де етеккірді тоқтатуға мүмкіндік береді. Комбинатты орал контрацептивтерді (КОК) қолдануды тоқтатқан пациенттерде қайта аменорея кері реакция белгісі ретінде пайда болуы мүмкін. Шизофренияны емдеу үшін жиі қолданылатын антипсихотикалық препараттар да аменореяны тудыруы мүмкін. Зерттеулер антипсихотикалық препараттардың пролактин, инсулин, ФСГ, ЛГ және тестостерон деңгейіне әсер ететінін көрсетеді. POI-дың себебі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ол хромосомалық аномалиялармен, химиотерапиямен және аутоиммундық жағдайлармен байланысты. Егер жатыр болса, диагноз қою үшін ЛГ және ФСГ деңгейлері қолданылады.

Екіншілік аменорея

Екіншілік аменореяның ең көп кездесетін және анықтауға ең оңай себептері – жүктілік, қалқанша безі аурулары және гиперпролактинемия. Жүктілік тесті диагноз қоюдың әдеттегі бірінші қадамы болып табылады. Бас ауруы, құсу және көру қабілетінің өзгеруі ісіктің белгілері болуы мүмкін, сондықтан МРТ зерттеуі қажет. Емдеу, егер мүмкін болса, етеккірді қалпына келтіруге ғана емес, сонымен қатар аменореяның түпкі себебімен байланысты қосымша асқынулардың алдын алуға да бағытталған. Дегенмен, пациенттерге жиі өсу гормоны және эстрогенмен толықтыру тағайындалады, бұл олардың бойын ұзартуға және остеопороздың алдын алуға көмектеседі. Жастыққа кешігіп кіруші пациенттер эндокринологтың бақылауында болуы мүмкін, бірақ соңғы емдеу қажет болмауы мүмкін, себебі жасы бірте-бірте қалыпты жастыққа жетеді.

Екіншілік аменорея

Екінші аменореяны емдеу түбірлі себебіне байланысты үлкен айырмашылықтарға ие. Функционалдық гипоталамустық аменорея көбінесе калория мөлшерін арттыру және шығынды азайту арқылы салмақ алу арқылы емделеді. Дәрігер, диетолог және психикалық денсаулық кеңесшісінің қадағалауымен, сондай-ақ отбасы, достар және жаттықтырушылардың қолдауымен көп салалы емдеу ұсынылады. Мысалы, қалқанша безінің гормоны жетіспейтін пациенттерге тироксин тағайындау, пациенттердің көпшілігінде нормалды менструацияны қалпына келтірді. Поликистоздық жұмыртқалар синдромының (ПЖС) нақты емдеуі қазірге дейін табылған жоқ, бірақ пациенттерде жиірек овуляцияны қалпына келтіру үшін әртүрлі шаралар қолданылады. Салмақ жоғалту және физикалық жаттығулар андроген деңгейінің қалыпқа келуіне байланысты ПЖС-і бар пациенттерде овуляцияның қайта басталуымен байланысты. Метформиннің ПЖС-і бар пациенттерде менструалды циклды реттеу қабілеті де жақында зерттелді. Нақты механизмі әлі белгісіз болғамен, бұл метформиннің денеңіздің инсулинге сезімталдығын арттыру қабілетімен байланысты деген гипотеза бар. Антиандрогендік препараттар, мысалы, спиронолактон, денедегі андроген деңгейін төмендету және менструацияны қалпына келтіру үшін де қолданылуы мүмкін. ПЖС-ке байланысты екінші аменореясы бар пациенттерге менструалды циклды реттеу үшін оралмалы контрацепциялық таблеткалар жиі тағайындалады, бірақ бұл овуляцияның тоқтатылуына байланысты.