Кіріспе

1958 жылы түсірілген қорқынышты фильм, режиссері Теренс Фишер

Дракула – 1958 жылғы британдық готикалық қорқынышты фильм, режиссері Теренс Фишер, сценарий авторы – Джимми Сангстер, негізінде Брэм Стокердің 1897 жылғы осы аттас романы жазылған. Кристофер Ли граф Дракула рөлінде ойнаған Hammer Horror фильмдер сериясының алғашқы фильмі. Фильмде Питер Кушинг доктор Ван Хельсинг рөлінде, сонымен қатар Майкл Гоф, Мелисса Стриблинг, Кэрол Марш және Джон Ван Эйсен де ойнайды. АҚШ-та фильмнің атауы «Дракуланың қорқынышы» деп өзгертілді, себебі ол Universal Pictures компаниясының 1931 жылғы «Дракула» фильмімен шатастырудан сақтану үшін жасалды. Фильмнің түсірілімі 1957 жылдың 17 қарашасында Брей студиясында 81 000 фунт стерлинг инвестициясымен басталды. Граф Дракула рөліндегі Ли, танымал мәдениетте тісті вампирдің бейнесін қалыптастырды. Кристофер Фрейлинг: «Дракула тістерді, қызыл контактты линзаларды, декольтені, дайын ағаш қазықтарды және атақты титрлер тізбегінде графтың табытының үстінен шашыраған қанды енгізді» деп жазады. Ли кейіпкерге қараңғы, ойлы сексуалдықты сыйлады, Тим Стэнли: «Лидің сезімталдығы бұзылғандықтан, әйелдердің мойнының жуылуын ұнатуы мүмкін екенін білдірді» деді. 2017 жылы Time Out журналының 150 актер, режиссер, жазушы, продюсер және сыншылар арасында өткізген сауалнамасында «Дракула» барлық британдық фильмдердің арасында 65-орынды иеленді. Empire журналы Лидің граф Дракула рөлін барлық уақыттардағы ең ұлы қорқынышты фильм кейіпкерлерінің 7-орынына қойды.

Сюжет

1885 жылы Джонатан Харкер Клаузенбургке жақын жердегі граф Дракуланың сарайына кітапханашы лауазымына орналасады. Оның ішінде өзін тұтқынмын деп санайтын жас әйел оны қорқытып, көмек сұрайды. Дракула келіп, Харкерді құттықтап, бөлмесіне алып барады. Жалғыз қалған Жонатан күнделік жазбасына өзінің нағыз ниеті туралы жазады: ол вампирлерді аулаушы және Дракуланы қууға келген. Кейіннен Харкер әйелмен тағы да кездеседі. Ол өзінің вампир екенін айтып, оның мойнын шағады. Дракула келіп, Харкер ұйқыға кеткенде, оны тартып алады. Күндіз бөлмесінде оянғаннан кейін Харкер мойнындағы тістеу іздерін табады. Ол күн сәулесінің толықтай бір кезеңін жоғалтып алғанын түсінеді. Харкер өзінің күнделігіне соңғы жазбаны жазып, кітапты қамалдан тыс жерге жасырады. Ол құритын орынға түсіп, Драккула мен оның қорапта жатқан вампир әйелін табады. Харкер алдымен әйелді өлтіреді, ол қартайып, қайтыс болады. Содан кейін ол Дракуланың табутына қарап, оның бос екенін көреді. Дракула оянып, ашуланып, склепканың есігін жауып, Харкерді тұтқындап алады. Күндер өтіп, доктор Ван Хельсинг Харкерді іздеп Клаузенбургке келеді. Бір қонақүй иесінің қызы оған Харкердің күнделігін береді. Ол Дракуланың қасабасына барып, оны бос қалдырады, бірақ Харкердің өзінің қалыңдығы Люси Холмвудтың суретіне тап болады, қазір суреттер жоғалып кетті. Ол Харкерді Дракуланың сандығында, құрып жатқанда, вампирге айналған күйінде табады. Ван Хельсинг Харкердің өлімі туралы хабарды Карлштадт қаласына барып, Артур Холмвуд пен оның әйелі Минаға, Люсидің науқас ағасы мен қайын әпкесіне жеткізуден бұрын оны өлтіреді. Түн түсе Люси террасаның есігін ашады да, мойнын жайып қояды. Оның мойнында вампирдің шағылымы бар. Содан кейін Дракула келіп, оны қайтадан шағады. Мина Люсиді емдеуде Ван Хельсингтің көмегін сұрайды, ол қызметші қыз Гердадан оның тағайындалған сарымсақ букеттерін алып тастауын сұрайды және келесі күні өлі болып табылды. Ван Хельсинг Харкердің күнделігін Артурға береді. Жерленгеннен үш күн өткен соң, өлі емес Люси Герданың қызы Танияны зиратқа шақырады, Артур Люсидің қабірін бос тапқан. Ван Хельсинг келіп, Люсиді айқышпен қорғайды. Ол Артурға Харкердің өлтірген әйелінің орнын Люсидің алғанын түсіндіреді. Ван Хельсинг оларды Дракулаға апару үшін оны пайдалануды ұсынады, бірақ Артур бас тартады, ал Ван Хельсинг оны табутына тігеді. Артур Люсидің денесін соңғы рет қарап, оны тыныштықта көреді. Ван Хельсинг пен Артур Драккуланың табуы үшін Ингольштадт шекарасына барады. Осы арада Мина Артурдан хабар алады, оған Карлштадтқа баруды айтады, онда Дракула күтеді. Келесі күні Артур мен Ван Хельсинг жерлеушіге барады, бірақ Дракуланың табуты жоқ екенін табады. Кейін Артур Минаға айқышқа іліп қоюға тырысады, ол Минаны күйдіреді, бұл оның өзі вампирге айналып жатқанын көрсетеді. Түнде Дракула үйге кіріп, қызды шағып алады. Артур Ван Хельсингтің қан құюына келіседі. Артур Гердадан шарап әкелуін сұрағанда, ол Минаның оған жер астына түсуге тыйым салғандығын айтады. Осыны естіген Ван Хельсинг төмен түсіп, Драккуланың бос табынын табады. Дракула Минамен бірге қашып кетті, оны өзінің жаңа вампир қалыңдығы етуге ниетті. Дракула таң атпай қасарысына қайтуға асығады. Ол Минаны криптаның сыртына тірідей көмуге тырысады, бірақ Ван Хельсинг пен Артур оның сөзін үзіп алады. Дракуланы сарайдың ішінде қуып жүрген Ван Хельсинг, күн сәулесі кіргізу үшін перделерді құлатудан бұрын, вампирмен күреседі. Ван Хельсинг екі шам қойғышпен айқыш жасады, Дракуланы күн сәулесіне итеріп жіберді, ал ол Ван Хельсинг қарап тұрған кезде шаңға айналды. Мина сауығады, айқыш пішінді шрам оның қолынан кетеді, ал Дракуланың күлін таңғы желмен ұшып кетеді, тек оның киімдері мен сақинасы қалды.

Тұжырымдама

Кристофер Ли Леонард Вольфтың «Дракуланың арманы» атты сұхбатында былай деді: «Мен әрқашан галстук пен құйрықты киімдегі бейнеге қарсы болдым. Әрине, вампирдің көлеңкеден ақ галстук, құйрық, лак аяқ киім және толық плащ киіп шығуы – абсурдтың шыңы». Ли өзінің фильмдерін түсіргеннен кейін ғана Дракуланың басқа қойылымдарын көргенін, ал алғашқы [Дракула] рөліне дайындалуға уақыты аз болғанда, «кітапты оқып, бұрынғы қойылымдар туралы білмей, жаңаша ойнауға асықты» деді. Сол сұхбатта Ли Дракула туралы былай деді: «Оның эротикалық жағы болуы керек еді (және әйелдерге тісін батуы үшін емес). Бұл құпия мәселе және сіздің өміріңізді сорып алатын адамның физикалық тартымдылығымен байланысты. Бұл – жыныстық қатынасқа түсетін қан доноры сияқты. Әйелдер еркектерге жүздеген себеппен тартылады. Олардың бірі – өзіңді беруге жауап беруге деген қажеттілікке жауап беру, ал өзіңді берудің қандай дәлелі бар, сіздің қан тамырларыңыздан қан ағып кетуден артық? Бұл – әйелдің еркектің билігіне толық бойсуы». Ли кейіпкерде бұрын ешкім жасаған жоқ бір нәрсені тапқанына сенді: «Себебі мен кітапты оқып, кейіпкерде басқалар байқамаған немесе көрсетуге шешім қабылдамаған нәрсені таптым, ол – кейіпкердің батырлық, эротикалық және романтикалық екендігі». Ол сондай-ақ Дракулада трагедия бар екенін сезіп, оны ойнауға тырысты: «Мен әрқашан оның кейіпкеріне қайғы-қасірет элементін қосуға тырыстым, мен оны зұлымдықтың жалғыздығы деп атадым. Дракула өмір сүргісі келмейді, бірақ оның міндеті сондай! Ол өлі емес ретінде өмір сүруді қаламайды, бірақ таңдауы жоқ». Ли Стокердің романына адал болудың маңызды екенін де айтты және «Шекек Дракула» фильмдеріне наразы болды: «Маған берілген оқиғалар кітаппен ешқандай қатысы жоқ, бұл менің қайта-қайта айтатын шағымым». «Менің ең үлкен өкінішім – графты Брэм Стокердің сипаттаған барлық ерекшеліктерімен дәл көрсетпегенім. Бұл әрқашан нашар сценарийлер мен оқиғаның толық потенциалын түсінбеген адамдардың қиялының жетіспеуінен туындады».

Түсірілім

Hammer Stoker романының бейімделуін сұрағанда, сценарист Джимми Сангстер оны тоқсан минуттан кем уақытқа сыйғызып, Брей студиясы мен оның айналасындағы иелігінің шегінде, төмен бюджетпен түсіруді шешті. Осы шектеулермен жұмыс істей отырып, Сангстер Джонатан Харкердің Дракуланың қасқасына Дракуланы жою мақсатымен (романдағыдай жылжымайтын мүлік мәмілесін аяқтау үшін емес) баратынын және оның қаза болатынын, Артур Холмвудты Минаның күйеуі, ал Люсиді Харкердің никелес әйелі және Артурдың қарындасы етіп көрсетті. Ренфилд пен Квинси Моррис кейіпкерлері толығымен алынып тасталды. Дракула мен оның табыттарын Англияға жеткізетін кеменің қасіретті сапарының қосымша сюжеті де тасталды және фильмде қысқа көлікпен ауыстырылды, себебі барлық оқиға Орталық Еуропаның салыстырмалы түрде шағын аймағында өтеді. Ван Хельсинг кейіпкері де түпнұсқа романнан өзгеше болды. Кушинг осы өзгерісті былай түсіндірді: "[The Curse of] Frankenstein үлкен жетістікке ие болды, мен жас кезімде осы студияда болдым, көрермендер мені осындай бейнеде көруге үйренді. Мен: "Ван Хельсингті қалай ойнау керек? Шашы ақ, сақалы бар, екі тілде сөйлейтін қартты бе, әлде мені ме? Мені солай безендірудің қажеті жоқ. Оған ұқсайтын адамды таңдамаймыз ба?" дедім. Сондықтан біз оны ұмытып, мендей ойнауға шешім қабылдадық". Сангстердің сөзіне сәйкес, реализмді сақтау үшін Дракуланың [құсқа, жарғаққа немесе тұманға] айналу қабілетінен бас тартылды: "Мен фильмді жарғаққа, қасқырға немесе осы сияқты нәрсеге айналдыру идеясы оны қажетсіз ертегіге айналдырады деп ойладым. Сценарийді біршама шындыққа жақындатуға тырыстым". Теренс Фишер былай деп сендірді: "Мен Дракула туралы мифке қосқан ең үлкен үлесім – оқиғадағы жасырын жыныстық элементті ашып көрсету болды. Ол [Дракула] негізінен жыныстық. Ол тістеген кезде – жыныстық тәжірибенің шыңы". Мина Дракуламен өткізген түнінен кейін қайтып келген сахнада Фишер актрисаға тікелей және нақты нұсқау берді: "Ол түні бойы болмағаннан кейін есіктің алдында бірден барлығын көрсетті. Ол түні бойы жұмыс істеді, сұраймын! Мелиссаның: "Терри, мен бұл сахнаны қалай ойнауым керек?" - деп сұрағаны есімде. Мен оған: "Өміріңдегі ең керемет жыныстық түнді өткіздің деп ойланыңыз. Менің бетіме сол сезімді көрсет!" дедім". Фильм Universal International компаниясының "Өлмейтін нәрсе" фильмімен бірге көрсетілді. Фильм 1958 жылдың 21 мамырында Лондондағы Гаумонт Хеймаркетте көрсетілді.

Сыни қабылдау

Дракуланы сыншылар мен Стокердің туындыларының жанкүйерлері жақсы қарсы алды. 1958 жылғы сауда журналдарындағы пікірлер өте жағымды болды. Film Bulletin журналы атап өтті: "Энтони Хиндстің Виктория дәуірінің сұмдық атмосферасында жасаған және Теренс Фишердің қанды кадрларға деген шеберлігімен түсірілген бұл Technicolor қорқынышы нағыз қуаныш сыйлайды. Джеймс Бернардтың музыкасы ең қорқынышты, ал Джек Ашердің түсірілімі алалаушылық сезіміне толы". Variety Питер Кушингтің ойынын әсерлі деп бағалап, "мақұлық тақырыбына жасаған қатал көзқарас көптеген кернеу мен күдік тудырады" деп жазды. Винсент Канби Motion Picture Daily басылымында былай деді: "Өткен жылы Мэри Шеллидің "Франкенштейн" туындысын экрандағы қорқыныш бөлмесінде лайықты орнына қайта келтірген британдық "Хаммер Филмс" компаниясы енді барлық вампирлердің атасы – граф Дракуланы одан да сәтті қайтаруға қол жеткізді. Ол егжей-тегжейлі түрде қорқынышты реалистік (және кейде заң шегінде қанды). Декорациялар, костюмдер, Eastman Color түсірілімі және арнайы эффектілерді қоса алғанда, физикалық өндіріс жоғары деңгейде". Фильм Rotten Tomatoes сайтында 41 пікірге негізделген 91% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 7.75/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Қандылықты ұлылыққа айырбастау арқылы, "Дракуланың қорқынышы" Кристофер Лидің титулды вампир ретіндегі керемет өнерін және аристократияны тартымды ететін "Хаммер" компаниясының әдеттегі көңіл-күйін көрсетеді".

Кассалық жинақ

Фильм бүкіл әлем бойынша кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін шамамен 3,5 миллион долларлық табыс әкелді. 1958 жылы ол британдық кассадағы ең көп тамашаланған он екі фильмнің қатарында болды. Солтүстік Америкада фильм 1 миллион долларлық табыс тапты.

Үй медиасы

Фильм алғаш рет 2002 жылы АҚШ-та DVD форматында жарық көрді. Кейіннен, 6 қараша 2007 жылы фильмдер жинағында қайта шығарылды. 2010 жылдың 7 қыркүйегінде Turner Classic Movies фильмді «Dracula Has Risen from the Grave», «The Curse of Frankenstein» және «Frankenstein Must Be Destroyed» фильмдерімен бірге төрт фильмнен тұратын жинақта ұсынды. Фильм 2002 жылдың қазан айында Ұлыбританияда «The Curse of Frankenstein» және «The Mummy» фильмдерімен бірге «Hammer Horror Originals» атты жинақта DVD форматында жарық көрді. Фильм цифрлық түрде жаңартылып, 2007 жылы Ұлыбританияда BFI қайта шығарды. Фильм алғаш рет Ұлыбританияда көрсетілген кезде BBFC оған X рейтингісін берді, ал 2007 жылғы жаңартылған нұсқасы 12A рейтингісін алды. Көп жыл бойы тарихшылар фильмнің 1958 жылы жапон және еуропалық кинотеатрларда көрсетілген, тіпті ұзынырақ және ашық нұсқасы болғанын айта келді. Аңызға айналған «жапондық нұсқаны» табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 2011 жылдың қыркүйегінде Hammer компаниясы жазушы және суретші Саймон Роусонның Токиодағы Ұлттық қазіргі заманғы өнер мұражайындағы Ұлттық кино орталығында жапондық нұсқаның бір бөлігін тапқанын хабарлады. Орталықта сақталған фильмнің алғашқы бес бөлігі 1984 жылы өртте жойылды, бірақ соңғы төрт бөлігі сақталды. Сақталған бөліктер фильмнің соңғы 36 минуты мен екі кеңейтілген көрінісін қамтиды, олардың бірі – фильмнің әйгілі ыдырау көрінісінің жартылай толық нұсқасы. Кейбір сарапшылар ыдырау көрінісінен әлі де кадрлардың жоқ екенін, бұл туралы ондаған жылдар бұрын көріп қалғандардың естеліктері мен тұжырымдары куәлік етеді деп дұрыс атап көрсетеді. Хабарламада барлық төрт бөліктің болашақта Ұлыбританияда шығару үшін HD телекиноға көшірілетіні айтылды. Жинақта фильмнің Blu-ray Disc және DVD нұсқалары, сондай-ақ фильмнің өндірісі, цензура және жаңарту процестерін қамтитын бірнеше қосымша деректі фильмдер бар. Фильмтің қазіргі ішкі құқық иесі Warner Bros. Pictures компаниясы BFI-мен бірлесіп, Warner Archive Collection арқылы 2018 жылдың желтоқсанында DVD және Blu-ray форматында шығару үшін тағы да цифрлық түрде жаңартылды. Бұл нұсқа 2002 және 2007 жылғы АҚШ DVD нұсқаларынан өзгеше, өйткені Universal International компаниясының бастапқы логотипі мен атауы қайта жаңартылды және титрлерде «Horror of Dracula» емес, түпнұсқа «Dracula» атауы көрсетілген. Сондай-ақ, ол Hammer бұрын жаңартып қосып кеткен қосымша кадрларды қамтымайды.

Комикстердің адаптациясы

The House of Hammer #1 (қазан 1976), Дез Скинн мен Пол Ниридің бейімдемесі.