Аңыз кейіпкері: Вампирлер тарихы мен түрлері

Вампир – мифологиялық қайып болған жан, тірілердің қанын сорып көреді. Еуропа халық фольклорында кең таралған, түрлі атаулары бар.

28 мин оқу

100%

Дереккөз: Vampire — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Өлі емес тіршілік иесі. Вампир – тірілердің өмірлік күшімен (көбінесе қан арқылы) қоректенетін мифтік жаратылыс. Еуропалық фольклорда вампирлер – өлі емес, адам кейпіндегі жаратылыстар, олар көбінесе жақындарына келіп, тірі кезінде тұрған аудандарында қырқыстар немесе өлімге себеп болар еді. Олар көрімшек киіп, көбінесе ісіңкі, қызғылт немесе қара бетті болып сипатталған, бұл қазіргі 19-шы ғасырдың басында пайда болған, ақшыл, сұрық вампирден едәуір өзгеше. Вампирлік тұлғалар әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі; "вампир" термині Батыс Еуропада 18-шы ғасырда Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропада бұрыннан бар халық сенімдеріне байланысты жаппай гистериялық жағдайлар туралы хабарлардан кейін танымал болды, бұл кейде мәйіттерді тікелей шаншарлауға және адамдарды вампиризмде айыптауға әкеп соқты. Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы жергілікті нұсқалары әртүрлі аттармен белгілі болды, мысалы, Албанияда – штрига, Грекияда – вриколакас, Румынияда – стригой, бұл итальян тіліндегі "Strega" – "Қызылбас" сөзімен байланысты. Қазіргі заманда вампир көбінесе ойдан туған жаратылыс саналады, бірақ оған ұқсас вампирлік жаратылыстарға (мысалы, чупакабра) сену кейбір мәдениеттерде әлі де кездеседі. Ертедегі вампирлерге сенудің себебі кейде өлімнен кейін денедің шіру процесін білмеушілікке және өнеркәсіптік емес қоғамдардағы адамдардың оны түсіндіруге тырысуына байланысты, соның нәтижесінде өлімнің құпиясын ашу үшін вампирдің бейнесі жасалған. 1985 жылы порфирия ауруы вампиризм туралы аңыздармен байланыстырылды және көптеп жарияланды, бірақ кейіннен бұл теория көбінесе жоққа шығарылды. Қазіргі заманғы көркем әдебиеттегі тартымды және күрделі вампир бейнесі 1819 жылы ағылшын жазушысы Джон Полидоридің "Вампир" повесі жарық көргеннен кейін дүниеге келді; бұл туынды өте сәтті болды және 19-шы ғасырдың басындағы ең ықпалды вампирлік туынды саналады. Брам Стокердің 1897 жылғы "Дракула" романы – вампирлер туралы классикалық туынды ретінде танымал және қазіргі заманғы вампир аңызының негізін қалады, тіпті ол ирландиялық автор Джозеф Шеридан Ле Фанудың 1872 жылғы "Кармила" романынан кейін жарық көргенімен. Бұл кітаптың сәттілігі арқасында ерекше вампир жанры пайда болды, ол 21-шы ғасырда да кітаптар, фильмдер, телешоулар және бейне ойындар арқылы танымал. Содан бері вампир қорқыныш жанрындағы маңызды кейіпкерге айналды.

Undead creature from folklore

A vampire is a mythical creature that subsists by feeding on the vital essence (generally in the form of blood) of the living. In European folklore, vampires are undead humanoid creatures that often visited loved ones and caused mischief or deaths in the neighbourhoods which they inhabited while they were alive. They wore shrouds and were often described as bloated and of ruddy or dark countenance, markedly different from today's gaunt, pale vampire which dates from the early 19th century. Vampiric entities have been recorded in cultures around the world; the term vampire was popularized in Western Europe after reports of an 18th century mass hysteria of a pre existing folk belief in Southeastern and Eastern Europe that in some cases resulted in corpses being staked and people being accused of vampirism. Local variants in Southeastern Europe were also known by different names, such as shtriga in Albania, vrykolakas in Greece and strigoi in Romania, cognate to Italian 'Strega', meaning Witch. In modern times, the vampire is generally held to be a fictitious entity, although belief in similar vampiric creatures (such as the chupacabra) still persists in some cultures. Early folk belief in vampires has sometimes been ascribed to the ignorance of the body's process of decomposition after death and how people in pre industrial societies tried to rationalize this, creating the figure of the vampire to explain the mysteries of death. Porphyria was linked with legends of vampirism in 1985 and received much media exposure, but has since been largely discredited. The charismatic and sophisticated vampire of modern fiction was born in 1819 with the publication of "The Vampyre" by the English writer John Polidori; the story was highly successful and arguably the most influential vampire work of the early 19th century. Bram Stoker's 1897 novel Dracula is remembered as the quintessential vampire novel and provided the basis of the modern vampire legend, even though it was published after fellow Irish author Joseph Sheridan Le Fanu's 1872 novel Carmilla. The success of this book spawned a distinctive vampire genre, still popular in the 21st century, with books, films, television shows, and video games. The vampire has since become a dominant figure in the horror genre.

Этимологиясы мен сөздердің таралуы

"Вампир" термині ағылшын, латын және француз тілдерінде ең алғаш рет тіркелген, және олар Ресей, Польша және Солтүстік Македониядағы вампиризм құбылысына сілтеме жасайды. Ағылшын тіліндегі термин (мүмкін француз тіліндегі "вампир" арқылы) неміс тіліндегі "Vampir" сөзінен алынған, ол өз кезегінде 18 ғасырдың басында серб тіліндегі "вампир" сөзінен туындаған. Серб тіліндегі түрінің барлық славян және түркі тілдерінде баламалары бар: болгар және македон тілдерінде "вампир", түрік тілінде: "Ubır, Obur, Obır", татар тілінде: "Убыр", чуваш тілінде: "Вупăр", босний тілінде "вампир", хорват тілінде "vampir", чех және словак тілдерінде "upír", поляк тілінде "wąpierz", және (шығыс славян тілдерінің ықпалымен) "upiór", украин тілінде "упир", орыс тілінде "упырь", белорус тілінде "упыр", көне шығыс славян тіліндегі "упирь" сөзінен (осы тілдердің көпшілігі кейіннен Батыстан "вампир/wampir" сияқты сөздерді қабылдады; бұл бастапқы жергілікті тілдегі жаратылыс атауынан өзгеше). Этимологиясы нақты емес. Албан тілінде "lu(v)gat" және "dhampir" сөздері қолданылады; соңғысы Gheg албан тіліндегі "dham" ("тіс") және "pir" ("ішу") сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Чех тіл білімі маманы Вацлав Мачек словак тіліндегі "vrepiť sa" ("жабысу, ілігіп тұру") немесе оның гипотетикалық анаграммасы "vperiť sa" (чех тіліндегі архаикалық "vpeřit" сөзі "күшпен ілу" мағынасын білдіреді) сөздерін этимологиялық түсіндірме ретінде ұсынады, сондай-ақ "upír" сөзін "ілтеп, шағып жазатын адам" деп аударады. Бұл терминды неміс оқырмандарына 1721 жылы поляк иезуит дін қызметкері Габриэль Рzączyński таныстырды. Ежелгі орыс сөзінің алғашқы қолданылуы 11-13 ғасырларға жататын "Святой Григорий сөзі" (орыс тілінде "Слово святого Григория") атты антиязық трактатында кездеседі. "Вампир" сөзі ағылшын тілінде алғаш рет 1732 жылы Шығыс Еуропадағы вампир "эпидемиялары" туралы жаңалықтарда пайда болды. Бұрын француз және неміс әдебиеттерінде де вампирлер туралы әңгімелер кездесетін. 1725-1732 жылдар аралығында дайындалған бұл есептер кеңінен жарияланды.

Халықтық наным-сенімдер

Вампиризм туралы түсінік мыңжылдықтар бойы қалыптасқан. Месопотамиялықтар, еврейлер, ежелгі гректер, манипуриліктер және римдіктер сияқты мәдениеттерде қазіргі заманғы вампирлерге арғы текті деп саналатын жын-перілер мен рухтар туралы әңгімелер кездеседі. Бұл ежелгі өркениеттерде вампирлік жаратылыстар болғанымен, қазіргі вампир ретінде танылатын тұлға туралы халық ауыз әдебиеті негізінен 18 ғасырдың басында Оңтүстік-Шығыс Еуропадан бастау алады, сол кезде аймақтың көптеген этникалық топтарының ауызша дәстүрлері жазылып, жарияланды. Көп жағдайда вампирлер – зұлымдықпен өлгендердің, өз-өзіне қол жұмсағандардың немесе әйел-құдалардың қайта тірілген жандары болып табылады, бірақ олар зұлым рухтың мәйітке ие болуы немесе вампирдің шағуынан да пайда болуы мүмкін. Мұндай әңгімелерге сенім соншалықты күшті болғандықтан, кейбір аймақтарда үлкен үрей тудырып, тіпті вампир деп күдікталған адамдарды көпшілік алдында жазалауға әкелді.

Сипаттамасы мен жалпы атрибуттары

Еуропалық аңыздарда ортақ бірнеше элементтер болғанымен, фольклорлық вампирдің бір анық сипаттамасын беру қиын. Вампирлер көбінесе ісіңкіреп, денесі қызғылт, күлгін немесе қара түсті болып сипатталған; мұндай белгілер көбінесе жақында қан ішкендігімен байланыстырылып, оның аузынан және мұрынынан қан тамшылап тұрғаны байқалған, сондай-ақ сол көзі ашық болып келген. Олар жерленген кезде киген матадан тігілген көйлекте болып, тістері, шашы мен тырнақтары сәл өскен болуы мүмкін, бірақ көбінесе үлкен тіс-қанаты болмаған. Құрымнан шайнау дыбыстары естілгені туралы хабарлар тараған.

Вампирлерді құру

Вампирлік ұрпақтың пайда болу себептері түпнұсқа фольклорында көптеген және әртүрлі болды. Славян және қытай дәстүрлерінде жануар, әсіресе ит немесе мысық үстінен секірген мәйіт, қайта тіріліп, өлмеске айналуы мүмкін деп қорқытылған. Қайнап тұрған сумен емделмеген жаралы дене де қауіпті саналған. Ресей фольклорында вампирлер бұрын сиқыршылар немесе тірі кезінде Ресей православие шіркеуіне қарсы шыққан адамдар болған деп есептелген. Албан фольклорында дхампир – (темір қаппен киінген ликантроптық жаратылыс) немесе (суда мекендейтін рух немесе монстр) гибридті баласы. Карканкхольден тараған дхампирдің карканкхольді ажыратуға ерекше қабілеті бар; осыдан "дхампир лугатты біледі" деген сөз туындайды. Лугатты көруге болмайды, оны тек дхампир ғана өлтіре алады, ал дхампирдің өзі көбінесе лугаттың ұлы болады. Әртүрлі аймақтарда жануарлар лугат ретінде қайта тірілуі мүмкін; сондай-ақ, тірі адамдар ұйықтағанда да. – бұл сонымен қатар албан тегі.

Алдын алу

Көп жағдайда, жақында қайтыс болған жақындарының өлмей қайта тірілуіне жол бермеу үшін мәдени амалдар пайда болды. Мәйітті басымен аяғына қарай жерлеу кең тараған, сондай-ақ, мәйітке кірген шайтан-перілерді тыныштандыру үшін немесе өлген адамды оянудан тоқтату үшін балта, орақ сияқты дүниелерді қабірге қою болған. Бұл әдіс ежелгі гректердің мәйіттің аузына обөл қойып, Артық дүниедегі Стикс өзенінен өту үшін ақы төлеуімен ұқсас. Монетаның мақсаты зұлым рухтардың денеге кіруін болдырмау болуы мүмкін, және бұл кейіннен вампир туралы халық әңгімелеріне әсер еткен болуы мүмкін. Бұл дәстүр қазіргі грек халық әңгімелеріндегі вриколака туралы әңгімелерде сақталған, онда мәйіттің үстіне балауызды крест және "Иисус Христос жеңіске жетті" деген жазуы бар керамикалық сынықтар қойылып, дененің вампирге айналуына жол бермеу үшін қолданылған. Еуропада кеңінен таралған басқа амалдарға тізедегі сіңірлерді кесу немесе қабір орнына мақ, тары немесе құм себу кіретін. Бұл, вампирді түні бойы құлаған дәндерді санап ұстап тұру үшін жасалған, бұл вампирлердің арифмоманиямен байланысын көрсетеді. Ұқсас қытай халық әңгімелерінде, егер вампирлік жаратылыс күріш қабына тап болса, оның әрбір дәнін санауы керек делінеді; бұл Үндістан субконтинентінің халық әңгімелерінде, сондай-ақ Оңтүстік Американың сиқыршылар және басқа да зұлым немесе әзілқой рухтар туралы әңгімелерінде кездесетін тақырып.

Вампиттерді анықтау

Көптеген рәсімдер вампирді анықтау үшін қолданылды. Вампирдің қабірін табудың бір әдісі – баспайған жігітті баспайған биеге мінгізіп, зират немесе шіркеу аумағынан өткізу еді. Ат, күдікті қабірге келгенде тоқтап қалуы керек еді. Басқа апотропаикаларға айқыш, тәсбих немесе қасиетті су сияқты қасиетті заттар жатады. Кейбір халық аңыздарында вампирлер шіркеулер мен ғибадатханалар сияқты қасиетті жерге немесе ағын судан өте алмайды делінеді. Дәстүрлі түрде апотропалық деп саналмаса да, айналар есікке сыртқа қаратып қойылғанда вампирлерді қорғау үшін қолданылған (кейбір мәдениеттерде вампирлердің шағылысы болмайды және кейде көлеңке де түсірмейді, бұл, мүмкін, вампирдің жаны жоқ екендігінің белгісі). Бұл қасиет жалпыға ортақ емес (грек vrykolakas/tympanios шағылысы мен көлеңкесі болатын), бірақ Брам Стокер «Дракула» романында осыны пайдаланды және кейінгі авторлар мен кино режиссерлер арасында бұл кең таралды. Кейбір дәстүрлерде вампир үй иесі шақырмаса, үйге кіре алмайды; алғашқы шақырудан кейін олар қалағанда келіп-кетуі мүмкін. немесе оны ішіп, қорғануға мүмкіндік алады. Басқа оқиғаларда (әсіресе Арнольд Пауль ісінде) вампирдің қабірінен топырақ жеудің де сондай әсер ететіні айтылады.

Жою әдістері

Вампир деп күдіктелгендерді жою әдістері әртүрлі болды, ең көп айтылғаны – қазып тіктеп қою, әсіресе Оңтүстік славян мәдениеттерінде. Ресейде және Балтық елдерінде шаған, Сербияда нарат, ал Силезияда емен ағашы қолданылды. Аспен де қазық ретінде пайдаланылды, себебі Христианның кресті аспеннен жасалған деп сендірілді (күдікті вампирлердің қабіріне қойылған аспен бұтақтары түнде олардың қайта тірілуіне кедерес келтіретін деп есептелді). Күдікті вампирлер көбінесе жүрекке қазып тігілді, бірақ Ресей мен Солтүстік Германияда ауызына, ал Солтүстік-Шығыс Сербияда асқазанына қадалатын. Кеуде терісін тесіп, ісінген вампирді "сығу" үшін жасалған. Бұл "вампирге қарсы жерлеу" тәсіліне ұқсас: мәйітпен бірге өткір заттарды, мысалы, орақтарды жерлеу, егер дене қайта тірілгенге айналғанда жеткілікті ісіп кетсе, олар теріге енуі мүмкін. Неміс және Батыс славян аймақтарында бас кесу әдісі басым болды, бас аяқтарының арасына, жамбасқа немесе денеден алыс жерленді. Бұл әрекет жанның тез арада кетуіне көмектеседі деп саналды, кейбір мәдениеттерде оның мәйітте қалып қоятыны айтылды. Вампирдің басын, денесін немесе киімдерін жерге қадап, олардың қайта тірілуіне жол бермеу үшін бекітіп қоюға болады. [[Файл:Созопольдің вампирлік қаңқасы София PD 2012 06. JPG|thumb|left|800 жылдық қаңқа Болгарияда кеудесінен темір таяқпен тесілген күйде табылған. Болгарияда 100-ден астам қаңқа табылды, олардың денесіне тырма, мысалы, егіс құралдарының бөліктері кірістірілген. Басқа шараларға қабірге қайнаған су құю немесе денені толық өртеу кірді. Оңтүстік-Шығыс Еуропада вампирді атып өлтіру немесе суға батыру, жерлеу рәсімін қайталау, денеге қасиетті су шашу немесе жын шығару арқылы өлтіруге болады. Румынияда сарымсақты ауызға салып, 19 ғасырға дейін табытқа оқ ату шарасы қолданылды. Егер жағдай қиын болса, дене бөліктерге бөлініп, өртеліп, суға араластырылып, отбасы мүшелеріне ем ретінде берілді. Германияның Саксон аймақтарында күдікті вампирлердің аузына лимон салынатын.

Methods of destroying suspected vampires varied, with staking the most commonly cited method, particularly in South Slavic cultures. Ash was the preferred wood in Russia and the Baltic states, or hawthorn in Serbia, with a record of oak in Silesia. Aspen was also used for stakes, as it was believed that Christ's cross was made from aspen (aspen branches on the graves of purported vampires were also believed to prevent their risings at night). Potential vampires were most often staked through the heart, though the mouth was targeted in Russia and northern Germany and the stomach in north eastern Serbia. Piercing the skin of the chest was a way of "deflating" the bloated vampire. This is similar to a practice of "anti vampire burial": burying sharp objects, such as sickles, with the corpse, so that they may penetrate the skin if the body bloats sufficiently while transforming into a revenant. Decapitation was the preferred method in German and western Slavic areas, with the head buried between the feet, behind the buttocks or away from the body. This act was seen as a way of hastening the departure of the soul, which in some cultures was said to linger in the corpse. The vampire's head, body, or clothes could also be spiked and pinned to the earth to prevent rising. [[File:Vampire skeleton of Sozopol in Sofia PD 2012 06. JPG|thumb|left|800 year old skeleton found in Bulgaria stabbed through the chest with an iron rod. In Bulgaria, over 100 skeletons with metal objects, such as plough bits, embedded in the torso have been discovered. Further measures included pouring boiling water over the grave or complete incineration of the body. In Southeastern Europe, a vampire could also be killed by being shot or drowned, by repeating the funeral service, by sprinkling holy water on the body, or by exorcism. In Romania, garlic could be placed in the mouth, and as recently as the 19th century, the precaution of shooting a bullet through the coffin was taken. For resistant cases, the body was dismembered and the pieces burned, mixed with water, and administered to family members as a cure. In Saxon regions of Germany, a lemon was placed in the mouth of suspected vampires.

Ежелгі наным-сенімдер

thumb|left|upright=.6|Лилит, 1887 жылғы Джон Коллиердің суреті. Лилит туралы әңгімелер оны қан ішетін демон ретінде бейнелейді. Табиғаттан тыс күштердің тірілердің қанын немесе етін жейтін оқиғалары көптеген ғасырлар бойы әлемнің барлық мәдениеттерінде кездеседі. Ежелгі заманда "вампир" деген термин болған жоқ. Қан ішу және осыған ұқсас іс-әрекеттер демон немесе рухтарға жатқызылды, олар ет жеп, қан ішетін; тіпті шайтан да вампирмен синоним саналды. Көптеген мәдениеттерде қан ішуді қайтыс болғандармен, демонмен немесе кейде құдаймен байланыстырады. Үндістанда мәйіттерде қоныстанған ветала туралы әңгімелер Байтал Пачисиде жинақталған; Катхасаритсагарадағы маңызды әңгімеде Викрамадитья патшаның бір веталаны ұстау үшін жасаған түнгі ізденісі баяндалады. Пишака, зұлымдық жасағандардың немесе ақылсыз өлгендердің қайтып келген рухтары да вампирлік қасиеттерге ие. Перстер қан ішетін демон туралы әңгімелерді алғашқы өркениеттердің бірі ретінде жеткізді: адамдардан қан ішуге тырысқан жаратылыстар қазба жұмыстарынан табылған керамикалық сынықтарда бейнеленген. Ежелгі Вавилония мен Ассирияда мифтік Лилиту туралы аңыздар болған, ал эстриялар, әйелдердің кейпін өзгерте алатын, қан ішетін демон, түнде халық арасында жемтіктерін іздеп жүрді. Сефер Хасидимде эстриялар Құдай демалыс алғанға дейін қараңғыда жаратылған делінеді. Зақымданған эстрия шабуыл жасаған адам берген нан мен тұз арқылы емделуі мүмкін еді. Грек-рим мифологиясында Эмпуза, Ламия, Мормо және стригелер сипатталған. Уақыт өте келе, алғашқы екі термин тиісінше сиқыршылар мен демонды сипаттау үшін жалпы сөздерге айналды. Эмпуза Гекатаның қызы болды және демондық, қола аяқтары бар жаратылыс ретінде сипатталды. Ол жас әйелге айналып, ұйықтаған еркектерді азғырып, олардың қанын ішіп тойды. Ламия түнде төсектерде жатқан жас балаларды аулап, олардың қанын сорып, геллудтар мен Гелло сияқты. Ламия сияқты, стригелер де балалармен қоректенді, сонымен қатар ересектерге де шабуыл жасады. Олар көбінесе қарғалар немесе жалпы құстар денесімен сипатталды және кейіннен рим мифологиясына адам еті мен қанымен қоректенетін түнгі құс ретінде енді. Түркі мифологиясында убыр – әртүрлі аймақтық бейнелермен сипатталатын вампирлік жаратылыс. Аңызға сәйкес, күнәға толыған және қара магиямен айналысқан адамдар өлгеннен кейін убырға айналып, қабірде жануарлық кейіпке ие болады. Убырлар адам және жануарлардың пішінін қабылдап, өзгеріп отыра алады. Олар тірі жанның жанын тартып алып, оның денесін бақылай алады. Вампирге ие болған адам үнемі аштық сезіміне тап болады, ал тамақ таба алмағанда агрессивті болып, ақырында адам қанын ішуге бейім болады.

thumb|left|upright=.6|Lilith, 1887 by John Collier. Stories of Lilith depict her as a demon drinking blood.|alt=A painting of a naked woman with a snake wrapped around her. Tales of supernatural beings consuming the blood or flesh of the living have been found in nearly every culture around the world for many centuries. The term vampire did not exist in ancient times. Blood drinking and similar activities were attributed to demons or spirits who would eat flesh and drink blood; even the devil was considered synonymous with the vampire. Almost every culture associates blood drinking with some kind of revenant or demon, or in some cases a deity. In India tales of vetālas, ghoulish beings that inhabit corpses, have been compiled in the Baitāl Pacīsī; a prominent story in the Kathāsaritsāgara tells of King Vikramāditya and his nightly quests to capture an elusive one. Piśāca, the returned spirits of evil doers or those who died insane, also bear vampiric attributes. The Persians were one of the first civilizations to have tales of blood drinking demons: creatures attempting to drink blood from men were depicted on excavated pottery shards. Ancient Babylonia and Assyria had tales of the mythical Lilitu, and estries, female shapeshifting, blood drinking demons, were said to roam the night among the population, seeking victims. According to Sefer Hasidim, estries were creatures created in the twilight hours before God rested. An injured estrie could be healed by eating bread and salt given to her by her attacker. Greco Roman mythology described the Empusae, the Lamia, the Mormo and the striges. Over time the first two terms became general words to describe witches and demons respectively. Empusa was the daughter of the goddess Hecate and was described as a demonic, bronze footed creature. She feasted on blood by transforming into a young woman and seduced men as they slept before drinking their blood. The Lamia preyed on young children in their beds at night, sucking their blood, as did the gelloudes or Gello. Like the Lamia, the striges feasted on children, but also preyed on adults. They were described as having the bodies of crows or birds in general, and were later incorporated into Roman mythology as strix, a kind of nocturnal bird that fed on human flesh and blood. In Turkic mythology, an ubır is a vampiric creature characterized by various regional depictions. According to legends, individuals heavily steeped in sin and practitioners of black magic transform into ubırs upon their death, taking on a bestial form within their graves. Ubırs possess the ability to shape shift, assuming the forms of both humans and various animals. Furthermore, they can seize the soul of a living being and exert control over its body. Someone inhabited by a vampire constantly experiences hunger, becoming increasingly aggressive when unable to find sustenance, ultimately resorting to drinking human blood.

Ортағасырлық және кейінгі еуропалық фольклор

thumb|upright|Ли́тографияда қабірден шығарылған, жалған вампир деп айтылған қаңқаны ауыл тұрғындарының өртегені бейнеленген.|alt=Суреттің сипаттамасын қараңыз
Вампирлерге қатысты көптеген мифтер орта ғасырлық дәуірде пайда болды. 12 ғасырдағы британдық тарихшылар мен жылнамашылар Уолтер Мап пен Уильям Ньюбург қайтыс болғандардың қайта тірілуі туралы оқиғаларды жазды, бірақ осы күннен кейін вампирлік жандар туралы ағылшын аңыздарында жазбалар аз. Ежелгі скандинавиялық draugr – вампирлерге ұқсас, өлмеген жаратылыстың орта ғасырлық тағы бір мысалы. Вампирлік жандар туралы еврей әдебиетінде сирек жазылған; 16 ғасырдағы раввин Дэвид бен Соломон ибн Аби Зимра (Радбаз) өлгеннен кейін үш күн бойы денесі күзетілмеген және жерленбеген қайырымсыз қарт әйел туралы жазды, ол жүздеген адамды өлтіріп, вампирлік тұлға ретінде қайта тірілді. Ол бұл оқиғаны өлгеннен кейін шмираның (қорғаудың) болмауымен байланыстырды, өйткені мәйіт зұлым рухтарға арналған ыдыс болуы мүмкін. 1645 жылы Ватиканның грек кітапханашысы Лео Аллатиус өзінің «De Graecorum hodie quorundam opinationibus» («Гректер арасындағы кейбір қазіргі заманғы пікірлер туралы») еңбегінде балқандықтардың вампирлерге деген сенімі туралы алғашқы әдістемелік сипаттамасын берді. Халық аңызына сәйкес пайда болған вампирлер туралы 17 және 18 ғасырдың аяғында Шығыс Еуропадан кеңінен хабарланды. Бұл ертегілер кейін Германия мен Англияға енген вампир аңыздарының негізін құрды, содан кейін олар әшекейленіп, танымал болды. Бұл туралы ертерек жазылған дерек қазіргі Хорватиядағы Истрия аймағынан 1672 жылы алынған. Жергілікті ақпараттарда ауыл тұрғындарының арасында Жюре Грандо 1656 жылы қайтыс болғаннан кейін вампир болып, құрбандарының қанын ішіп, жесірін жыныстық қатынаспен қинаған деген сенімге негізделген үрей туғанын сипаттаған. Ауыл басшысы оның жүрегіне қазық қағуды бұйырды. Кейін оның мәйіті де кесілді. thumb|upright|alt=«Қабірдегі өлгендердің шайнауы мен сүрегі туралы трактаттың» (1734) бірінші беті, Майкл Ранфттың вампирологиялық еңбегі|«Қабірдегі өлгендердің шайнауы мен сүрегі туралы трактаттың» (1734) беті, Майкл Ранфттың вампирологиялық еңбегі. 1679 жылдан бастап Филипп Роэр қабірдегі маталарын шайнаған өлгендер туралы эссе жазады, бұл тақырып 1732 жылы Оттомен, ал 1734 жылы Майкл Ранфтпен қайта қарастырылады. Бұл тақырып қабірлерді қазғанда, кейбір мәйіттердің бір кезде табындарының ішкі матасын немесе өз мүшелерін жегені анықталғандығына негізделген. Ранфт өзінің трактатында Германияның кейбір аймақтарындағы дәстүрді сипаттады, оған сәйкес, өлгендердің шайнауына жол бермеу үшін иек астына топырақ үймесі қойылып, ауызға монета мен тас салынып немесе таңғышпен мойын қысылып байланатын болған. 1732 жылы «Веймар дәрігері» атымен жазған анонимді автор бұл жаратылыстардың шіруіне қарсы келуін теологиялық тұрғыдан талқылайды. 1733 жылы Иоганн Кристоф Харенберг вампиризм туралы жалпы трактат жазды, ал Маркиз д’Аржан жергілікті жағдайларды келтіреді. Теологтар мен дін қызметкерлері де бұл тақырыпқа назар аударады. Вампиризмнің дінсіздік сипаты Ресейдің кейбір аймақтарында «еретик» сөзінің вампирмен синоним болғандығында көрінеді. Құдайға немесе оның бұйрықтарына мойын бұрмаған адам өлімінен кейін «еретикке» айналып, түні бойы тамақтанатын адамдарды іздеп саяхаттайтын, дұрыс емес өмір сүретін тұлғаға айналатын болған. Просперо Ламбертинидің (Папа Бенедикт XIV) жазған «Құдайдың қызметшілерін мақұлдау және қасиеттілерді қанондау туралы» (1749) еңбегінің екінші басылымында вампирлер туралы абзас енгізілді. Оның пікірінше, қасиеттілердің денелерінің шіруі – құдайлық араласудың нәтижесі болса, вампирлерге жатқызылатын барлық құбылыстар табиғи немесе «қиял, қорқыныш және үрейдің» жемісі. Басқаша айтқанда, вампирлер жоқ.

thumb|upright|Lithograph showing townsfolk burning the exhumed skeleton of an alleged vampire.|alt=See caption
Many myths surrounding vampires originated during the medieval period. The 12th century British historians and chroniclers Walter Map and William of Newburgh recorded accounts of revenants, though records in English legends of vampiric beings after this date are scant. The Old Norse draugr is another medieval example of an undead creature with similarities to vampires. Vampiric beings were rarely written about in Jewish literature; the 16th century rabbi David ben Solomon ibn Abi Zimra (Radbaz) wrote of an uncharitable old woman whose body was unguarded and unburied for three days after she died and rose as a vampiric entity, killing hundreds of people. He linked this event to the lack of a shmirah (guarding) after death as the corpse could be a vessel for evil spirits. In 1645, the Greek librarian of the Vatican, Leo Allatius, produced the first methodological description of the Balkan beliefs in vampires (Greek: vrykolakas) in his work De Graecorum hodie quorundam opinationibus ("On certain modern opinions among the Greeks"). Vampires properly originating in folklore were widely reported from Eastern Europe in the late 17th and 18th centuries. These tales formed the basis of the vampire legend that later entered Germany and England, where they were subsequently embellished and popularized. An early recording of the time came from the region of Istria in modern Croatia, in 1672; Local reports described a panic among the villagers inspired by the belief that Jure Grando had become a vampire after dying in 1656, drinking blood from victims and sexually harassing his widow. The village leader ordered a stake to be driven through his heart. Later, his corpse was also beheaded. thumb|upright|alt=Première page du Tractat von dem Kauen und Schmatzen der Todten in Gräbern (1734), ouvrage de vampirologie de Michael Ranft|Title page of treatise on the chewing and smacking of the dead in graves (1734), a book on vampirology by Michael Ranft. From 1679, Philippe Rohr devotes an essay to the dead who chew their shrouds in their graves, a subject resumed by Otto in 1732, and then by Michael Ranft in 1734. The subject was based on the observation that when digging up graves, it was discovered that some corpses had at some point either devoured the interior fabric of their coffin or their own limbs. Ranft described in his treatise of a tradition in some parts of Germany, that to prevent the dead from masticating they placed a mound of dirt under their chin in the coffin, placed a piece of money and a stone in the mouth, or tied a handkerchief tightly around the throat. In 1732 an anonymous writer writing as "the doctor Weimar" discusses the non putrefaction of these creatures, from a theological point of view. In 1733, Johann Christoph Harenberg wrote a general treatise on vampirism and the Marquis d'Argens cites local cases. Theologians and clergymen also address the topic. The unholy dimension of vampirism may also be reflected in how, in parts of Russia, the very word heretic, eretik, was synonymous with a vampire. Whoever denied God or his commandments became an eretik after his death, the improperly immortal figure that wandered the night in search of people to feed on. A paragraph on vampires was included in the second edition (1749) of De servorum Dei beatificatione et sanctorum canonizatione, On the beatification of the servants of God and on canonization of the blessed, written by Prospero Lambertini (Pope Benedict XIV). In his opinion, while the incorruption of the bodies of saints was the effect of a divine intervention, all the phenomena attributed to vampires were purely natural or the fruit of "imagination, terror and fear". In other words, vampires did not exist.

Еуропалық емес нанымдар

Еуропалық вампирлерге тән көптеген белгілері бар жандар Африка, Азия, Солтүстік және Оңтүстік Америка, сондай-ақ Үндістан халық ауыз әдебиетінде кездеседі. Барлығы да вампирлер ретінде жіктеледі және олардың бәрінің де қанға деген құштарлығы ортақ.

Африка

Африканың әртүрлі аймақтарында вампирлік қабілеттері бар жандар туралы халық аңыздары кездеседі: Батыс Африкада Ашанти халқы темір тісті және ағаштарда мекендейтін асанбосам туралы, ал Эве халқы оттыршыққа айнала алатын және балаларды аулайтын адзе туралы айтады. Шығыс Кейп аймағында үлкен тырнақты құс түрінде болатын, күн күркірі мен найзағай шақыра алатын импундлу бар, ал Мадагаскардың Бетсилео халқы раманга туралы әңгімелейді, ол заңнан тыс немесе тірі вампир, ол ақсүйектердің қанын ішіп, тырнақ қиқымдарын жейді. Колониялық Шығыс Африкада өрт сөндірушілер мен медбикелер сияқты мемлекеттік қызметкерлердің вампир екендігі жөнінде, суахили тілінде вазимамото деп аталатын әңгіме тарады.

Америка

Ругару – вампирлік сенімнің қалай түрлі сенімдердің қосылуынан пайда болатындығының мысалы, мұнда француз және африкалық Воду немесе вуду дінінің араласуы байқалады. Ругару атауы француз тіліндегі loup garou ("адам-құрт") деген сөзден шыққан болуы мүмкін және Маврикий мәдениетінде кең таралған. Ругару туралы әңгімелер Кариб теңізі аралдарында және АҚШ-тағы Луизиана штатында кеңінен таралған. Осыған ұқсас әйел құбыжықтарға Тринидадтың Сукуянті, Колумбия фольклорындағы Тунда мен Патасола, ал Чилидің оңтүстігіндегі Мапуче тайпасының қан соратын жыланы – Пючен жатады. Оңтүстік Америка фольклорында алоэ вераның есікке кері немесе жанына ілінуі вампирлерді қорғайды деп есептелген. Вампиризмге күдік келтірген ең белгілі және соңғы жағдай – 1892 жылы Род-Айленд штатының Эксетер қаласында қайтыс болған он тоғыз жасар Мерси Браунның ісі. Оның әкесі, отбасылық дәрігердің көмегімен, ол қайтыс болғаннан кейін екі ай өткен соң қабірінен алып шығып, жүрегін кесіп, күлге айналдырды.

Азия

Вампирлер жапон киносында 1950 жылдардың соңынан бері пайда болды; оның түбіндегі фольклор батысқа қатысты. Нукекуби – басы мен мойны денесінен ажырап, түнде адамдарды аулайтын жаратылыс. Денелерінің жоғарғы бөлігін ажырата алатын әйел вампирлер туралы әңгімелер Филиппин, Малайзия және Индонезияда да кездеседі. Филиппинде екі негізгі вампирлік жаратылыс бар: тагалогтық Мандуруго ("қан сорушы") және висаяндық Манангангал ("өзін-өзі бөлуші"). Мандуруго – асвангтың бір түрі, ол күндіз әдемі қыз болып көрінеді, ал түнде қанаттары мен ұзын, қуыс, жіптей тілі пайда болады. Ол тілімен ұйықтаған адамдардың қанын сорады. Малайзиялық Пэнангалан – қара сиқыр немесе басқа да табиғаттан тыс жолдармен сұлулығын алған әйел. Жергілікті фольклорда ол көбінесе қараңғы немесе зұлым болып сипатталады. Ол тісті басын ажыратып, түнде қан іздеп ұшады, көбінесе жүкті әйелдерден. Малайзиялықтар үйлерінің есіктері мен терезелеріне жеружу (қырғи) іліп, Пэнангаланның ішегі тікендерге ілініп, үйге кірмейді деп үміттенеді. Лейак – Индонезияның Бали фольклорындағы ұқсас жаратылыс. Индонезияда Кунтиланак немесе Матианак, ал Малайзияда Понтианак немесе Лангсуир – босану кезінде қайтыс болған және өлгеннен кейін тірілген, кек алуға және ауылдарды қорқытуға тырысатын әйелдер. Олар мойнының артқы жағындағы тесікті жабатын ұзын қара шашты әйел ретінде көрінеді, содан арқылы балалардың қанын сорады. Тесікті шашпен толтырса, одан құтылуға болады. Өліктің аузына шыны моншақтар, әр қолтығының астына жұмыртқа, ал алақандарына инелер салып, олардың лангсуирге айналуын болдырмауға тырысады. Бұл сипаттама Сундал Болонгқа да сәйкес келеді. Вьетнамның Тай Дам этностық тобының үйлері, олардың қауымдастықтары қан соратын ма ка ронгтан қорқып жүрген. "Ма ка ронг" деген сөз батыс вампирлерін аудару үшін қолданылған, бірақ бастапқыда 18 ғасырдағы конфуцийшіл ғалым Лэ Куй Донның жазбаларында кездесетін, қазіргі Фу Тхо провинциясындағы Тай Дам тайпасының қауымдастықтарында қоныстанған бір түрлі демонды білдірген. Ол адамдар арасында өмір сүріп, түнде бармақтарын мұрынына тығып, құлақтары арқылы жүкті әйелдердің үйлеріне ұшып, олардың қанын соратын жаратылыс туралы айтқан. Осы әйелдердің қанымен тойғаннан кейін, ма ка ронг үйіне оралып, саусақтарын сапты талдың суына батырып тазартады. Бұл оған күндіз адамдар арасында жасырынуға мүмкіндік береді, ал түнде қайтадан шабуылға шығады. Цзянши, кейде батыстықтар "қытай вампирі" деп атайды, тірі жандарды өлтіріп, олардан өмірлік күшін (ци) сіңіретін қайта тірілген денелер. Олар адамның жаны (по) қайтыс болған денеден шыға алмаған кезде пайда болады. Цзяншилер көбінесе тәуелсіз ойлау қабілеті жоқ, ақылсыз жаратылыстар ретінде бейнеленеді. Олардың терісі жасыл-ақ түсті, мүмкін денеде өсетін саңырауқұлақтан немесе көбелектен пайда болған. Цзянши туралы аңыздар Гонконг пен Шығыс Азиядағы фильмдер мен әдебиет жанрына әсер еткен. "Құбылмалы кездесулер" және "Вампир мырза" сияқты фильмдер 1980 және 1990 жылдардағы цзянши киносының өркендеу кезеңінде түсірілді.

Vampires have appeared in Japanese cinema since the late 1950s; the folklore behind it is western in origin. The Nukekubi is a being whose head and neck detach from its body to fly about seeking human prey at night. Legends of female vampiric beings who can detach parts of their upper body also occur in the Philippines, Malaysia, and Indonesia. There are two main vampiric creatures in the Philippines: the Tagalog Mandurugo ("blood sucker") and the Visayan Manananggal ("self segmenter"). The mandurugo is a variety of the aswang that takes the form of an attractive girl by day, and develops wings and a long, hollow, threadlike tongue by night. The tongue is used to suck up blood from a sleeping victim. The Malaysian Penanggalan is a woman who obtained her beauty through the active use of black magic or other unnatural means, and is most commonly described in local folklore to be dark or demonic in nature. She is able to detach her fanged head which flies around in the night looking for blood, typically from pregnant women. Malaysians hung jeruju (thistles) around the doors and windows of houses, hoping the Penanggalan would not enter for fear of catching its intestines on the thorns. The Leyak is a similar being from Balinese folklore of Indonesia. A Kuntilanak or Matianak in Indonesia, or Pontianak or Langsuir in Malaysia, is a woman who died during childbirth and became undead, seeking revenge and terrorising villages. She appeared as an attractive woman with long black hair that covered a hole in the back of her neck, with which she sucked the blood of children. Filling the hole with her hair would drive her off. Corpses had their mouths filled with glass beads, eggs under each armpit, and needles in their palms to prevent them from becoming langsuir. This description would also fit the Sundel Bolongs. thumb|right|A stilt house typical of the Tai Dam ethnic minority of Vietnam, whose communities were said to be terrorized by the blood sucking ma cà rồng.|alt=See caption
In Vietnam, the word used to translate Western vampires, "ma cà rồng", originally referred to a type of demon that haunts modern day Phú Thọ Province, within the communities of the Tai Dam ethnic minority. The word was first mentioned in the chronicles of 18th century Confucian scholar Lê Quý Đôn, who spoke of a creature that lives among humans, but stuffs its toes into its nostrils at night and flies by its ears into houses with pregnant women to suck their blood. Having fed on these women, the ma cà rồng then returns to its house and cleans itself by dipping its toes into barrels of sappanwood water. This allows the ma cà rồng to live undetected among humans during the day, before heading out to attack again by night. Jiangshi, sometimes called "Chinese vampires" by Westerners, are reanimated corpses that hop around, killing living creatures to absorb life essence (qì) from their victims. They are said to be created when a person's soul (魄 pò) fails to leave the deceased's body. Jiangshi are usually represented as mindless creatures with no independent thought. This monster has greenish white furry skin, perhaps derived from fungus or mould growing on corpses. Jiangshi legends have inspired a genre of jiangshi films and literature in Hong Kong and East Asia. Films like Encounters of the Spooky Kind and Mr. Vampire were released during the jiangshi cinematic boom of the 1980s and 1990s.

Қазіргі заманғы наным-сенімдер

Қазіргі заманғы көркем әдебиетте вампирлер көбінесе тартымды, харизматикалық жамандық иесі ретінде бейнеленеді. Вампирлерді аулайтын қоғамдар әлі де бар, бірақ олар көбінесе әлеуметтік себептермен құрылады. 2002 жылдың соңы мен 2003 жылдың басында Малавиде вампирлердің шабуылдары туралы қауесет тарады, нәтижесінде халық үкімет вампирлермен біріккен деген сеніммен бір адамды таспен өлтіріп, кем дегенде төрт адамға, оның ішінде губернатор Эрик Чиваяға шабуыл жасады. 2017 жылдың соңында қорқыныш пен зорлық-зомбылық қайталанды, 6 адам вампир деп айыпталып, өлтірілді. Сурет: вампир костюмі|альт=тістері бар әйел. 1970 жылдардың басында жергілікті баспасөз Лондонның Хайгейт зиратында вампир қорқынышы тарады деген хабарды жариялады. Әуесқой вампир аулаушылар көптеп зиратқа ағылды. Бұл оқиға туралы бірнеше кітап жазылды, әсіресе жергілікті тұрғын Шон Манчестер, «Хайгейт вампирі» бар екенін алғаш айтқан және кейіннен аймақтағы вампирлердің бүкіл ұясын жойғанын мәлімдеген. 2005 жылдың қаңтар айында Англияның Бирмингем қаласында бір адам бірнеше адамды шағып алғаны туралы қауесет тарады, бұл қалада вампир кезіп жүр деген алаңдаушылықты күшейтті. Жергілікті полиция мұндай қылмыс туралы ешқандай хабарлама түспегенін және бұл оқиғаның қалалық аңызға айналуы мүмкін екенін мәлімдеді. Пуэрто-Рико мен Мексиканың «чупакабрасы» («ешкінің қанын сорушы») үй жануарларының етін жейтін немесе қанын ішетін жаратылыс деп есептеледі, сондықтан кейбір адамдар оны вампирдің бір түрі деп санайды. «Чупакабра истериясы» көбінесе терең экономикалық және саяси дағдарыстармен байланысты болды, әсіресе 1990 жылдардың ортасында. Еуропада, көптеген вампир халық ертегілерінің отанында, вампир көбінесе ойдан шығарылған нәрсе саналады; көптеген қауымдастықтар экономикалық мақсаттар үшін қайтыс болғандарды қабылдаған болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, әсіресе шағын елді мекендерде, сенімдер әлі де күшті және вампир шабуылдары туралы хабарлар жиі кездеседі. 2004 жылдың ақпан айында Румынияда Тома Петренің бірнеше туысы оның вампирге айналғанын ойлады. Олар оның денесін қазып шығарды, жүрегін алып, өртеп, күлін суға араластырып ішті.

In modern fiction, the vampire tends to be depicted as a suave, charismatic villain. Vampire hunting societies still exist, but they are largely formed for social reasons. Allegations of vampire attacks swept through Malawi during late 2002 and early 2003, with mobs stoning one person to death and attacking at least four others, including Governor Eric Chiwaya, based on the belief that the government was colluding with vampires. Fears and violence recurred in late 2017, with 6 people accused of being vampires killed. thumb|upright|A vampire costume|alt=A woman showing teeth with fangs. In early 1970, local press spread rumours that a vampire haunted Highgate Cemetery in London. Amateur vampire hunters flocked in large numbers to the cemetery. Several books have been written about the case, notably by Sean Manchester, a local man who was among the first to suggest the existence of the "Highgate Vampire" and who later claimed to have exorcised and destroyed a whole nest of vampires in the area. In January 2005, rumours circulated that an attacker had bitten a number of people in Birmingham, England, fuelling concerns about a vampire roaming the streets. Local police stated that no such crime had been reported and that the case appears to be an urban legend. The chupacabra ("goat sucker") of Puerto Rico and Mexico is said to be a creature that feeds upon the flesh or drinks the blood of domesticated animals, leading some to consider it a kind of vampire. The "chupacabra hysteria" was frequently associated with deep economic and political crises, particularly during the mid 1990s. In Europe, where much of the vampire folklore originates, the vampire is usually considered a fictitious being; many communities may have embraced the revenant for economic purposes. In some cases, especially in small localities, beliefs are still rampant and sightings or claims of vampire attacks occur frequently. In Romania during February 2004, several relatives of Toma Petre feared that he had become a vampire. They dug up his corpse, tore out his heart, burned it, and mixed the ashes with water in order to drink it.

Вампирлер сенімінің шығу тегі

Комментаторлар вампирлер туралы сенімдердің және оған байланысты жаппай гистерияның пайда болуына қатысты көптеген теорияларды ұсынды. Ертерек жерлеуден бастап, өлімнен кейін дененің ыдырау процесі туралы білімнің жетіспеуіне дейін, барлық жайттар вампирлерге сенудің себебі ретінде қарастырылды.

Орынсыздану

Автор Пол Барбер вампирлерге сенудің индустриалды қоғамға дейінгі адамдардың өлім мен шірудің табиғи, бірақ оларға түсініксіз процесін түсіндіруге тырысуынан туындағанын айтты. Адамдар кейде, егер мәйіт жерленгеннен кейін қалыпты мәйіт сияқты көрінбесе, вампиризмді күдіктенеді. Шіру жылдамдығы температура мен топырақтың құрамына байланысты өзгереді, ал көптеген белгілері көпшілікке беймәлім. Бұл вампир аулаушыларды мәйіттің мүлдем шірімегеніне немесе шіру белгілерін тірі қалғанның белгілері деп қате түсінуге алып келді. Мәйіт ісінеді, себебі шіруден пайда болған газдар денеде жиналады, ал қысымның артуынан қан мұрын мен ауыздан шығады. Бұл денеге "толған", "жақсы тамақтанған" және "қызыл" көрініс береді – бұл өзгерістер тірі кезінде сұрыл немесе жіңішке болған адам үшін әсіресе көзге түседі. Арнольд Паолдың ісінде егде жастағы әйелдің мәйіті көршілерінің пікірінше, ол тірі кезінде болғаннан гөрі толып, дені сау көрінді. Ағып шыққан қан мәйіттің жақында ғана вампирлік әрекеттерге қатысқандай әсер қалдырды. Терінің қараюы да шіруден туындайды. Ісінген, шіріген денеге қада жасау денеде қан кетуіне және жиналған газдардың денеден шығуына себеп болуы мүмкін. Газдар дауыс жолдарынан өткенде, немесе ішек жолынан өткенде, құбылуға ұқсас дыбыс шығаруы мүмкін. Петар Благоевич ісі бойынша ресми есепте "құрметпен елемейтін тағы да басқа ерекше белгілер" туралы айтылған. Өлгеннен кейін тері мен иегі сұйықтықтан айырылып, тартылады, шаштың, тырнақтың, тістің тамырларын, тіпті жақ сүйегінде жасырылған тістерді де ашық көрсетеді. Бұл шаштың, тырнақтың және тістің өскендей сезім тудыруы мүмкін. Белгілі бір кезеңде тырнақтар түсіп, тері қабығынан ажырасады, Благоевич ісінде айтылғандай, теріс пен тырнақ төсегі астынан шыққан "жаңа тері" және "жаңа тырнақтар" деп түсіндірілді.

Author Paul Barber stated that belief in vampires resulted from people of pre industrial societies attempting to explain the natural, but to them inexplicable, process of death and decomposition. People sometimes suspected vampirism when a cadaver did not look as they thought a normal corpse should when disinterred. Rates of decomposition vary depending on temperature and soil composition, and many of the signs are little known. This has led vampire hunters to mistakenly conclude that a dead body had not decomposed at all or to interpret signs of decomposition as signs of continued life. Corpses swell as gases from decomposition accumulate in the torso and the increased pressure forces blood to ooze from the nose and mouth. This causes the body to look "plump", "well fed", and "ruddy"—changes that are all the more striking if the person was pale or thin in life. In the Arnold Paole case, an old woman's exhumed corpse was judged by her neighbours to look more plump and healthy than she had ever looked in life. The exuding blood gave the impression that the corpse had recently been engaging in vampiric activity. Darkening of the skin is also caused by decomposition. The staking of a swollen, decomposing body could cause the body to bleed and force the accumulated gases to escape the body. This could produce a groan like sound when the gases moved past the vocal cords, or a sound reminiscent of flatulence when they passed through the anus. The official reporting on the Petar Blagojevich case speaks of "other wild signs which I pass by out of high respect". After death, the skin and gums lose fluids and contract, exposing the roots of the hair, nails, and teeth, even teeth that were concealed in the jaw. This can produce the illusion that the hair, nails, and teeth have grown. At a certain stage, the nails fall off and the skin peels away, as reported in the Blagojevich case—the dermis and nail beds emerging underneath were interpreted as "new skin" and "new nails".

Ерте жерлеу

Вампир туралы аңыздарға сол кездегі медициналық білімнің жетіспеушілігінен тірідей жерленген адамдардың да әсер еткен болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, адамдар белгілі бір табыттан дыбыс естігендері туралы хабарлаған, кейін қазып қарағанда, құтылуға тырысқан адамның тырнақ іздері табылды. Басқа жағдайларда адамдар бастарына, мұрындарына немесе беттеріне соққылар түсіріп, олардың "қан сорғанын" байқағандай болды. Бұл теориядағы қиындық – тірілей көмілген адамдардың тамақ, су және таза ауасыз қанша уақытқа дейін тірі қалуға қалай шамалары келгені деген сұрақ. Дыбыстың тағы бір түсіндірмесі – денелердің табиғи шіруінен шығатын газдардың көпіршіктеуі. Қабірлердің тәртіпсіздігіне себеп болатын тағы бір мүмкін жайт – қабір қазбалаушылығы.

Ауру

Халықтық вампиризм белгісіз немесе түсініксіз аурулардан туындаған өлім-жітімнің жиналуымен байланысты, көбінесе бір отбасының ішінде немесе бір шағын қауымдастықта. Бұл теория медициналық тұрғыдан жоққа шығарылды, себебі порфириямен ауыратын адамдардың адам қанындағы гемге құштарлығы туралы, немесе қанды тұтыну порфирия симптомдарын жеңілдетуі мүмкін деген пікірлер, ауруды дұрыс түсінбеуге негізделген. Бұған қоса, Дельфин құбылмалы (қан соратын) вампирлерді халықтық фольклордағы вампирлермен шатастырғаны анықталды, олардың көпшілігі қан ішпеген. Сол сияқты, ауруға шалдыққандардың күн сәулесіне сезімталдығы арасында салыстыру жасалды, бірақ бұл құбылмалы, ал емес халықтық вампирлерге тән еді. Дельфин өз еңбегін одан әрі кеңінен жарияламады. Сарапшылар тарапынан жоққа шығарылса да, бұл байланыс бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып, қазіргі заманғы халық ауыз әдебиетіне енді. Невролог Хуан Гомес Алонсо, құтыру ауруының вампирлер фольклорымен байланысын зерттеді. Сарымсақ пен жарыққа сезімталдық құтыру ауруының симптомдарынан туындаған жоғары сезімталдыққа байланысты болуы мүмкін. Бұл сонымен қатар мидың қалыпты ұйқы режимін бұзуға (соның салдарынан түнгі өмірге) және жоғары сексуалдық белсенділікке әкелуі мүмкін бөліктеріне де әсер етуі мүмкін. Көне аңыз бойынша, егер адам өз көлеңкесін көрсе, онда ол құтырмайды (вампирлердің көлеңкесі болмайды деген аңызға сілтеме). Вампирлермен жиі байланысты болатын қасқырлар мен жарғақтар құтыру ауруын тарата алады. Бұл ауру сонымен қатар басқаларды шағуға және ауыздан қанды көбік шығуға әкелуі мүмкін.

Психодинамикалық теориялар

1931 жылғы "Қорқыныш туралы" трактатында Уэльстің психоаналитигі Эрнест Джонс вампирлердің бірнеше санасыз күштер мен қорғаныс механизмдерінің символы екенін айтты. Махаббат, кінә және жек көру сияқты сезімдер өлгендердің қабірге оралу идеясын күшейтеді. Жақындағы жоғалтудан кейін, адамдар сүйіктілерімен қайта қосылғысы келеді, сондықтан өлген адам да олармен бірге болуді қалайды деп ойлайды. Осыдан халық арасындағы вампирлер мен қайтыс болғандардың туыстарына, әсіресе жұбайларына алдымен келеді деген сенім туады. Егер қарым-қатынаста санасыз кінә болса, қайта қосылу тілегі алаңдаушылықпен тоқтатылуы мүмкін. Бұл Зигмунд Фрейдтің ауруша қорқынышпен байланыстырған жасыруға алып келуі мүмкін. Джонс бұл жағдайда (сексуалдық) қайта қосылудың бастапқы тілегі күрт өзгеруі мүмкін деп болжады: құштарлық орынсыз қорқынышқа, махаббат – садизмге, ал сүйікті адам – белгісіз бір нәрсеге ауысады. Сексуалдық жағы болуы да, болмауы да мүмкін. Кейбір заманауи сыншылар одан да қарапайым теория ұсынды: Адамдар өлімнен қорқуларын жеңу үшін немесе уақытша құтылу үшін өздерін өлмейтін вампирлермен теңейді. Джонс қан сорудың туа біткен сексуалдығын каннибализммен және инкуб тәрізді мінез-құлықпен байланыстырды. Ол сексуалдықтың қалыпты жақтары басылғанда, регрессивті формалар, әсіресе садизм көрінетінін қосты; ол оральдық садизмнің вампирлік мінез-құлықтың маңызды бөлігі деп санайды.

Саяси түсініктер

thumb|оң|түзу|1885 жылғы саяси карикатура, Ирландия Ұлттық лигасы ұйықтап жатқан әйелдің қанын соратын "ирландтық вампир" ретінде бейнеленген.|alt=Суреттің сипаттамасын қараңыз

Қазіргі заманда вампир мифологиясының қайта жаратылуында саяси мән-жайларсыз емес. Бірнеше ақылсыз қызметшісінен басқа, өз қамалында жалғыз, тек түнде ғана пайда болатын және шаруаларын қанмен тамақтандыратын аристократ граф Дракула – бұл паразиттік бұрынғы режимнің символы. Вольтер өзінің "Философиялық сөздігінде" (1764 ж.) "Вампирлер" деген жазбасында 18 ғасырдың ортасында вампирлердің бар екендігіне сенудің халықтық нанымының төмендегенімен, бірақ қазір "қортшылар, брокерлер және кәсіпкерлер халықтың қанын күндіз-түнде сорып жатқандарын; бірақ олар өлі емес, бұзылған. Бұл нағыз қансорушылар зираттарда емес, өте ыңғайлы сарайларда өмір сүрді" деп жазады. Маркс капиталды "тірі еңбекті сору арқылы ғана тірі қалатын, вампир сияқты, өлі еңбек деп анықтады, және ол қаншалықты көп еңбек сорса, соншалықты көп өмір сүреді". Вернер Герцог өзінің "Носферату вампирі" фильмінде осы саяси түсінікке қосымша ирониялық бұрылыс береді, өйткені басты кейіпкер Джонатан Харкер, орта таптың адвокаты, келесі вампирге айналады; осылайша капиталистік буржуазия келесі паразиттік тапқа айналады.

Психопатология

Бірнеше кісі өлтірушілер өз құрбандарына көрінетін вампирлік рәсімдер жасаған. Сериялық кісі өлтірушілер Питер Күртен мен Ричард Трентон Чейз екеуі де, олар өлтірген адамдардың қанын ішкендері анықталғаннан кейін, таблоидтарда "вампирлер" деп аталды. 1932 жылы Стокгольмде (Швеция) болған шешілмеген кісі өлтіру ісі, құрбанның өліміне байланысты жағдайларға байланысты "Вампир қанына төгілген өлім" деп аталды. 16 ғасырдың соңында өмір сүрген венгр графинясы және жаппай кісі өлтіруші Елизавета Батори кейінгі ғасырлардағы шығармаларда оның құрбандарының қанында шомылып, сұлулықты немесе жастықты сақтауға тырысқаны туралы айтылды.

Вампир жарғанақтары

Көптеген мәдениеттерде олар туралы әңгімелер болғанымен, вампирлердің жауқұйрықтары жақында ғана дәстүрлі вампирлер туралы аңыздың ажырамас бөлігіне айналды. Вампирлер жауқұйрықтары 16 ғасырда Оңтүстік Америка құрлығында табылғаннан кейін вампирлер фольклорына енгізілді. Еуропада вампир жауқұйрықтары жоқ, бірақ жауқұйрықтар мен сұрғындар ұзақ жылдар бойы табиғаттан тыс күштермен және жаман белгілермен байланысты болды, негізінен олардың түнгі өмір салтынан туындаған. Вампир жауқұйрықтарының үш түрі Латын Америкасына тән және олардың Ескі әлемдегі туыстары болғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Сондықтан, фольклорлық вампирдің вампир жауқұйрығының бұрмаланған бейнесі немесе естелігі болуы мүмкін емес. Жауқұйрықтар фольклорлық вампирдің атымен аталды, керісінше емес; Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі олардың фольклорлық қолданылуын 1734 жылдан бері, ал зоологиялық қолданылуын 1774 жылдан бері тіркеген. Рабдистің қаупінен басқа, вампир жауқұйрығының шағуы адамға көбінесе зиян келтірмейді, бірақ жауқұйрық адамдармен және ірі жануарлармен, мысалы, малмен белсенді түрде қоректенеді және құрбандарының терісінде екі ұшты із қалдырады. Әдебиеттегі Дракула романда бірнеше рет жауқұйрыққа айналады, ал вампир жауқұйрықтары туралы екі рет айтылады. 1927 жылғы Дракуланың сахналық қойылымы романдағыдай Дракуланың жауқұйрыққа айналуын көрсетті, сондай-ақ фильмде де Бела Лугоси жауқұйрыққа айналды. Жауқұйрыққа айналу көрінесі 1943 жылғы "Дракуланың ұлы" фильмінде Лон Чейни-младшиймен қайта қолданылды.

Қазіргі мәдениетте

Қазір вампир танымал көркем әдебиетте бекініп қалды. Мұндай әдебиет 18 ғасырдағы поэзиядан басталып, 19 ғасырдағы әңгімелермен жалғасты. Олардың алғашқысы және ең әсерлісі – Джон Полидоридің 1819 жылы жарық көрген «Вампир» туындысы, онда вампир Лорд Рутвен сомдалған. Лорд Рутвеннің іс-әрекеттері антигерой ретінде бейнеленген вампирлік пьесалар сериясында одан әрі зерттелді. «Варни вампир» (1847) сияқты сериялық жарияланымдарда вампир тақырыбы одан әрі дамыды және 1897 жылы Брам Стокердің «Дракула» романында толыққанды түріне келді. Уақыт өте келе, қазір ажырамас бөлігі саналатын кейбір белгілер вампир бейнесіне енгізілді: 19 ғасырда «Варни вампир» мен граф Дракуланың тістері айқын байқалды, ал Мурнаудың «Носферату» (1922) фильміндегі граф Орлок күн сәулесінен қорқыныш сезінді. Шапан 1920 жылдардағы сахналық қойылымдарда пайда болды, ал драматург Хамильтон Дийн Дракуланың сахнада «көрінбей қалуына» көмектесу үшін жоғары жағалы шапанды енгізді. Лорд Рутвен мен Варни ай жарығымен жазыла алды, бірақ мұндай деректер дәстүрлі халық мүхиттарында кездеспейді. Халық мүхиттарында жиі нақты айтылмаса да, өлместік – вампир туралы фильмдер мен әдебиетте жиі кездесетін қасиет. Мәңгілік өмірдің құны, атап айтқанда, бұрынғыдай теңдес болғандардың қанына деген тоқтаусыз қажеттілік туралы көп айтылады.

Кино және теледидар

F. W. Мурнаудың 1922 жылғы «Носферату» фильмінен бір көрініс. Вампир классикалық қорқыныш фильмдерінің ең көрнекті кейіпкерлерінің бірі саналады және кино, теледидар мен ойын индустриясы үшін бай тақырып болып табылады. Дракула – Шерлок Холмстан кейін фильмдерде ең көп кездесетін басты кейіпкер, ал көптеген ерте фильмдер Дракула романына негізделген немесе одан шабыттанған. Олардың ішінде Ф. В. Мурнаудың 1922 жылғы «Носферату» экспрессионистік қорқыныш фильмі бар, ол Дракуланың алғашқы бейнесін көрсеткенімен, кейіпкерлер мен аттар Дракуланы еліктеу мақсатында болған. 1931 жылғы «Дракула» фильмінде Бела Лугози граф рөлін сомдады, режиссерлік жұмысын Тод Браунинг жасады. Лугозидің ойыны да, фильм де қорқыныш жанрының дамуына үлкен әсер етті, бұл жанр бұрынғы үнсіз фильмдер дәуірінен гөрі дыбыс пен арнайы эффекттерді тиімді пайдалана алды. Бұл 1931 жылғы фильмнің ықпалы 20 ғасырдың соңына дейін және бүгінгі күнге дейін сақталды. Стивен Кинг, Фрэнсис Форд Коппола, Hammer Horror және Филип Савилл осы фильмнен шабыттанып, сахналық қойылымдар жасады немесе тікелей цитата келтірді, әсіресе Стокердің «Оларды тыңдаңыз. Түннің балалары. Олар қандай әуен шығарады!» деген сөзін Лугозидің орындауында; мысалы, Коппола 1992 жылы Гэри Олдменмен бірге осы сәттерге құрмет көрсетті, ал Кинг бұл фильмді Курт Барлоу кейіпкеріне шабыт бергендігін бірнеше рет атады. Осы себептерге байланысты фильм 2000 жылы АҚШ Конгресс кітапханасының Ұлттық кино тізіміне енгізілді. thumb Count Dracula, Béla Lugosi 1931 жылғы Dracula фильмінде. Лидің қатысуымен 1958 жылы шыққан «Дракула» фильмі сәтті болды және одан кейін жеті жалғасы жарық көрді. Ли осы фильмдердің екісінен басқа барлығында Дракула рөлін сомдады және бұл рөлде кеңінен танылды. 1970 жылдарға қарай фильмдегі вампирлердің бейнесі «Конт Йорга, вампир» (1970), 1972 жылғы «Блакула» фильміндегі африкалық граф, француз актері Луи Журданның Дракула рөлі мен Фрэнк Финлейдің Абрахам Ван Хельсинг рөліндегі BBC-нің «Конт Дракула» және 1979 жылғы «Салемнің лоты» фильміндегі Носфератуға ұқсас вампир, сондай-ақ сол жылы Клаус Кинскимен түсірілген «Носферату вампир» фильмімен әртараптанды. Бірнеше фильмде әйел, көбінесе лесбиянка вампир кейіпкері бейнеленді, мысалы, Кармиллаға негізделген Hammer Horror’s «The Vampire Lovers» (1970), бірақ сюжет желілері әлі де басты зұлым вампир кейіпкерінің айналасында өрілді. thumb 1960 жылдардағы «Dark Shadows» телесериалы, Джонатан Фридтің Барнабас Коллинз вампир кейіпкерімен. 1972 жылы «Колчак: Түнгі аңшы» телесериалының пилоты Лас-Вегас Стрипінде вампирді аңшылыққа шығатын репортер туралы болды. Кейінгі фильмдер сюжеттік желіде көбірек әртүрлілікті көрсетті, кейбіреулері вампир аңшысына назар аударды, мысалы Marvel Comics-тің «Blade» фильмдеріндегі Blade және «Buffy the Vampire Slayer» фильмі. Вампирлер тақырыбының танымалдылығы екі фактордың үйлесімділігіне байланысты: сексуалдық белгілеу және өлім қорқынышы.

thumb|A scene from F. W. Murnau's Nosferatu, 1922.|alt=A shadow of a vampire and a railing. Considered one of the preeminent figures of the classic horror film, the vampire has proven to be a rich subject for the film, television, and gaming industries. Dracula is a major character in more films than any other but Sherlock Holmes, and many early films were either based on the novel Dracula or closely derived from it. These included the 1922 silent German Expressionist horror film Nosferatu, directed by F. W. Murnau and featuring the first film portrayal of Dracula—although names and characters were intended to mimic Draculas. Universal's Dracula (1931), starring Béla Lugosi as the Count and directed by Tod Browning, was the first talking film to portray Dracula. Both Lugosi's performance and the film overall were influential in the blossoming horror film genre, now able to use sound and special effects much more efficiently than in the Silent Film Era. The influence of this 1931 film lasted throughout the rest of the 20th century and up through the present day. Stephen King, Francis Ford Coppola, Hammer Horror, and Philip Saville each have at one time or another derived inspiration from this film directly either through staging or even through directly quoting the film, particularly how Stoker's line "Listen to them. Children of the night. What music they make!" is delivered by Lugosi; for example Coppola paid homage to this moment with Gary Oldman in his interpretation of the tale in 1992 and King has credited this film as an inspiration for his character Kurt Barlow repeatedly in interviews. It is for these reasons that the film was selected by the US Library of Congress to be in the National Film Registry in 2000.

thumb|left|Count Dracula as portrayed by Béla Lugosi in 1931's Dracula.|alt=See caption

The legend of the vampire continued through the film industry when Dracula was reincarnated in the pertinent Hammer Horror series of films, starring Christopher Lee as the Count. The successful 1958 Dracula starring Lee was followed by seven sequels. Lee returned as Dracula in all but two of these and became well known in the role. By the 1970s, vampires in films had diversified with works such as Count Yorga, Vampire (1970), an African Count in 1972's Blacula, the BBC's Count Dracula featuring French actor Louis Jourdan as Dracula and Frank Finlay as Abraham Van Helsing, and a Nosferatu like vampire in 1979's Salem's Lot, and a remake of Nosferatu itself, titled Nosferatu the Vampyre with Klaus Kinski the same year. Several films featured the characterization of a female, often lesbian, vampire such as Hammer Horror's The Vampire Lovers (1970), based on Carmilla, though the plotlines still revolved around a central evil vampire character. thumb|right|upright|1960s television's Dark Shadows, with Jonathan Frid's Barnabas Collins vampire character.|alt=See caption

The Gothic soap opera Dark Shadows, on American television from 1966 to 1971, featured the vampire character Barnabas Collins, portrayed by Jonathan Frid, which proved partly responsible for making the series one of the most popular of its type, amassing a total of 1,225 episodes in its nearly five year run. The pilot for the later 1972 television series Kolchak: The Night Stalker revolved around a reporter hunting a vampire on the Las Vegas Strip. Later films showed more diversity in plotline, with some focusing on the vampire hunter, such as Blade in the Marvel Comics' Blade films and the film Buffy the Vampire Slayer. The continuing popularity of the vampire theme has been ascribed to a combination of two factors: the representation of sexuality and the perennial dread of mortality.

Ойындар

Рольдік ойын Vampire: The Masquerade қазіргі заманғы вампир туралы әдебиетке үлкен әсер етті, ал құшақтау (embrace) және әке (sire) сияқты оның терминологиялық элементтері заманауи әдебиетте кездеседі. Dungeons & Dragons ролдік ойынында вампирлер бейнеленген.

Қазіргі заманғы вампир субмәдениеттері

Вампирлік өмір салты – готикалық субмәдениетіне жататын адамдардың, көбінесе басқалардың қанын әуесқойлық ретінде ішетін заманауи субмәдениеті. Бұл құбылыс культ символикасы, қорқынышты фильмдер, Энн Райс романдары және Викториялық Англия стиліне байланысты мәдениеттің бай тарихымен байланысты. Вампирлік субмәдениетіндегі белсенді вампиризмге қанға байланысты вампиризм, көбінесе сангвиновый вампиризм деп аталатын, және психикалық вампиризм, яғни праналық энергиямен қоректену кіреді.