Кіріспе
Дракула – Брам Стокердің 1897 жылы жарық көрген романы. Роман хаттар, күнделік жазбалары және газет мақалалары арқылы баяндалады. Оқиғаның бір ғана басты кейіпкері жоқ, және ол адвокат Джонатан Харкердің Трансильваниялық дворян граф Дракуланың сарайына сапармен баруымен басталады. Харкер Дракуланың вампир екенін білгеннен кейін қамалдан қашып кетеді, ал граф Англияға көшіп, Уитби теңіз жағалау қалашығын қорқытады. Абрахам Ван Хельсинг жетекшілік ететін шағын топ Дракуланы іздестіріп, аңға алып, өлтіреді. «Дракула» романы көбінесе 1890-жылдары жазылған. Стокер роман үшін жүзден астам беттік жазбалар жасады, Трансильвания фольклоры мен тарихын кеңінен пайдаланды. Кейбір ғалымдар Дракула кейіпкерінің шабыты Валахия князі Влад Қасапшы немесе графиня Елизавета Батори сияқты тарихи тұлғалардан алынғанын болжайды, бірақ бұл тұста пікірлер келіспейді. Стокердің жазбаларында бұл есімдер кездеспейді. Ол демалыс кезінде Уитби қалалық кітапханасында «Дракула» есімін тапты, ол румын тілінде «шайтан» деген мағынаны білдіреді деп ойлады. Жарияланғаннан кейін «Дракула» сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, оның қорқынышты жағдайды тиімді бейнелеуі атап өтілді. Керісінше, романды жағымсыз бағалаған сыншылар оны тым қорқынышты деп санады. Готикалық әдебиеттің басқа туындыларымен, әсіресе Уилки Коллинстің 1859 жылғы «Ақ киімдегі әйел» романымен құрылымдық ұқсастықтары жиі талқыланды. Соңғы ғасырда «Дракула» готикалық әдебиеттің маңызды туындысы ретінде танылды. Қазіргі заманғы ғалымдар романды тарихи контекстінде – Виктория дәуірінде қарастырып, гендерлік рөлдер, сексуалдық және нәсілдік мәселелерді бейнелеуін талқылайды. «Дракула» – ағылшын әдебиетінің ең танымал туындыларының бірі. Кітаптағы көптеген кейіпкерлер өздерінің кейіптерінің архетиптік нұсқалары ретінде халық мәдениетіне енді; мысалы, граф Дракула – классикалық вампир, ал Абрахам Ван Хельсинг – әйгілі вампир аулаушы. Роман, қазіргі таңда қоғамдық доменде болып табылатындықтан, 30-дан астам рет фильмге бейімделді, ал оның кейіпкерлері барлық медиада көптеген рет пайда болды.
the novel
Dracula is a novel by Bram Stoker, published in 1897. An epistolary novel, the narrative is related through letters, diary entries, and newspaper articles. It has no single protagonist and opens with solicitor Jonathan Harker taking a business trip to stay at the castle of a Transylvanian nobleman, Count Dracula. Harker escapes the castle after discovering that Dracula is a vampire, and the Count moves to England and plagues the seaside town of Whitby. A small group, led by Abraham Van Helsing, investigate, hunt and kill Dracula. Dracula was mostly written in the 1890s. Stoker produced over a hundred pages of notes for the novel, drawing extensively from Transylvanian folklore and history. Some scholars have suggested that the character of Dracula was inspired by historical figures like the Wallachian prince Vlad the Impaler or the countess Elizabeth Báthory, but there is widespread disagreement. Stoker's notes mention neither figure. He found the name Dracula in Whitby's public library while on holiday, thinking it meant devil in Romanian. Following its publication, Dracula was positively received by reviewers who pointed to its effective use of horror. In contrast, reviewers who wrote negatively of the novel regarded it as excessively frightening. Comparisons to other works of Gothic fiction were common, including its structural similarity to Wilkie Collins' The Woman in White (1859). In the past century, Dracula became regarded as a seminal piece of Gothic fiction. Modern scholars explore the novel within its historical context—the Victorian era—and discuss its depiction of gender roles, sexuality, and race. Dracula is one of the most famous pieces of English literature. Many of the book's characters have entered popular culture as archetypal versions of their characters; for example, Count Dracula as the quintessential vampire, and Abraham Van Helsing as an iconic vampire hunter. The novel, which is in the public domain, has been adapted for film over 30 times, and its characters have made numerous appearances in virtually all media.
Сюжет
Джонатан Харкер, жаңадан білікті ағылшын заңгері, граф Дракулаға Лондон маңындағы үй сатып алуға көмектесу үшін Карпат тауларындағы қамалына барады. Графтың ескертуіне мән бермей, Харкер түнде қамалда жүріп үш вампир әйелге тап болады; Дракула Харкерді құтқарып, әйелдерге кішкентай баланы қаптың ішінде байлап береді. Харкер төсекте оянады; көп ұзамай Дракула қамалды тастап кетеді, оны әйелдерге қалдырады. Харкер қашып кетеді және Будапешт ауруханасына жетіп, жан сақтайды. Дракула Англияға "Деметр" атты кемемен, қасабасынан топырақ қораптарын алып барады. Капитанның күнделігінде экипаждың жоғалуы туралы жазылған, бірақ ол жалғыз қалады, рульге байланып бағытты ұстауға тырысады. Уитбиге жеткенде кеме жағаға шағылысып, үлкен итке ұқсайтын жануар жағаға секіріп шығады. Люси Вестернаның жақын досы, Харкердің никелері Мина Мюррейге жазған хатында доктор Джон Сьюард, Квинси Моррис және Артур Холмвудтан ұсыныс алғанын айтады. Люси Холмвудтың ұсынысын қабылдаса да, бәрі дос болып қалады. Мина Люсиге қосылып, Уитбиде демалады. Люси ұйқыда жүре бастайды. Кемесі сол жерге келгеннен кейін, Дракула Люсиді аңдып жүреді. Мина жоғалған никелерінің ауруы туралы хат алады және оны күтіп-баптау үшін Будапештке кетеді. Люси қатты ауырады. Сьюардтың бұрынғы ұстазы, профессор Абрахам Ван Хельсинг Люсидің жағдайының мәнін анықтайды, бірақ оны жариялаудан бас тартады. Ол қан жоғалуын анықтайды. Ван Хельсинг бөлмесіне сарымсақ гүлдерін қойып, олардан оған алқа жасайды. Люсидің анасы сарымсақ гүлдерін алып тастайды, олардың вампирлерді қуып шығатынын білмейді. Сьюард пен Ван Хельсинг болмағанда, Люси мен анасын қасқыр қорқытады, ал миссис Вестерна жүрек талмасынан қайтыс болады; Люси де көп ұзамай қайтыс болады. Оның жерленгеннен кейін газеттерде "жақсы әйел" түнде балаларды аңдып жүргені туралы хабарлар таралады, Ван Хельсинг бұл Люси екенін түсінеді. Төртеу оның қабіріне барады және оның вампирге айналғанын көреді. Олар оның жүрегіне қазық қадап, басын шауып, аузын сарымсақпен толтырады. Джонатан Харкер мен оның әйелі Мина оралды және Дракулаға қарсы күреске қосылады. Барлығы доктор Сьюардтың психиатриялық ауруханасында болады, ал ер адамдар Дракуланы аңғара бастайды. Ван Хельсинг, ақыры, вампирлердің тек өздерінің туған жерінен келген топыраққа ғана тынығуға болатынын айтады. Дракула Сьюардтың пациенті Ренфилдпен сөйлеседі, ол өмір күшін сіңіру үшін жәндіктерді жейтін есі дұрыс емес адам. Дракула оларға қарсы жоспарларын білгеннен кейін, Ренфилдті ауруханаға кіру үшін пайдаланады. Ол Минаға үш рет жасырын шабуыл жасап, әр жолы оның қанын ішіп, соңғы сапарда Минаны өзінің қанын ішуге мәжбүр етеді. Ол өлгеннен кейін, егер Дракула өлтірілмесе, вампир болуға қарғысқа ұшырайды. Ерлер Дракуланың меншігін тапқанда, оның ішінде көптеген топырақ қораптарын табады. Вампирлерді аулаушылар әр қорапты ашып, оларға қасиетті нанның вафлилерін салады, сонда олар Дракулаға пайдасыз болады. Олар графты Пикадиллидегі үйіне тұтқындауға тырысады, бірақ ол қашып кетеді. Олар Дракуланың соңғы қораппен Трансильваниядағы қасабасына қашып бара жатқанын біледі. Минаның Дракуламен әлсіз психикалық байланысы бар, оны Ван Хельсинг гипноз арқылы Дракуланың қозғалыстарын бақылау үшін пайдаланады. Минаның басшылығымен олар оның соңынан қуып жетеді. Румынияның Галатц қаласында аңшылар бөлініп кетеді. Ван Хельсинг пен Мина Дракуланың қасабасына барады, онда профессор вампир әйелдерді жояды. Джонатан Харкер мен Артур Холмвуд өзендегі Дракуланың қайығын қадағалайды, ал Квинси Моррис пен Джон Сьюард оларды құрлықта қатар жүреді. Дракуланың қорабы рома жігіттері арбаға тиегеннен кейін, аңшылар жиналып, оған шабуыл жасайды. Ромаларды жеңгеннен кейін Харкер Дракуланың басын шауып тастайды, ал Квинси оны жүрегіне пышақпен қадап өлтіреді. Дракула шаңға айналып, Минаны вампирлік қарғысынан босатады. Квинси ромаларға қарсы шайқаста жараланады. Ол Минаның аман қалғанын біліп, жараларынан бейбіт өледі. Жеті жылдан кейін Джонатан Харкердің жазбасында Харкерлердің Квинси есімді ұлы бар екені айтылған.
Автор
Лондонның Лицей театрының әрекет етуші директоры ретінде Брам Стокер танымал тұлға болды: ол кешкі қонақтарды қарсы алып, сахна актері Генри Ирвингтің көмекшісі қызметін атқарды. Уолт Уитманға жазған хатында Стокер өзінің темпераментін "әлемге сырлы" деп сипаттады, бірақ бәрібір өте белсенді қоғамдық өмірге қатысты. Стокер театрдан түскен табысын романтикалық және сенсациялық романдар жазу арқылы толықтырды және 1912 жылы қайтыс болғанға дейін 18 кітап жариялады. "Дракула" Стокердің жетінші жарияланған кітабы болды, одан бұрын "Шастаның иығы" (1895) және одан кейін "Мисс Бетти" (1898) кітаптары шықты. Стокердің жақын досы Холл Кейн "Дейли телеграф" газетінде оның некрологын жазып, Ирвинг туралы өмірбаянын жазудан басқа, Стокер тек "сату үшін" жазды және "жоғарырақ мақсаттары болмады" деді.
Әсерлер
Көптеген тұлғалар граф Дракуланың прототипі ретінде ұсынылған, бірақ жалпы пікір жоқ. 1962 жылы жарық көрген Стокердің өмірбаянында Гарри Людлам Будапешт университетінің профессоры Армин Вэмберидің Стокерге Влад Дракула, көбінесе Влад Қазақша айтқанда, қанымен тойдырушы туралы ақпарат бергенін айтқан. Профессорлар Реймонд Т. МакНалли және Раду Флореску 1972 жылы жарық көрген «Дракуланы іздеу» кітабында бұл идеяны танымал етті. Бенджамин Х. ЛеБланк мәтінде тарихи Влад III-ті білетін және Абрахам Ван Хельсингтің досы «Арминий, Будапешт университетінен» Вамбери туралы сілтеме бар екенін жазады, бірақ МакНалли мен Флорескудың жүргізген тергеуі Вамберидің жарияланған еңбектерінде немесе Стокердің Вамберимен кездесуі туралы жазбаларында «Влад, Дракула немесе вампирлер» туралы ештеңе таппады. Академик және Дракула зерттеушісі Элизабет Миллер Влад III-ке қатысты байланысты «әлсіз» деп сипаттайды, Стокер зерттеуінен «маңызсыз егжей-тегжейлі» көп мөлшерде енгізгенін көрсетеді және риторикалық сұрақ қойып, неге Влад III-тің әйгілі қатыгездігін жасырғанын сұрайды. Реймонд МакНаллидің «Дракула әйел болды» (1983) кітабы тағы бір тарихи тұлғаны – Элизабет Баториді шабыт көзі ретінде ұсынады. МакНалли Дракуланың бейнесінде Батори сипаттаған қылмыстардағы, мысалы, темір қызға ұқсайтын камераны пайдалану сияқты параллельдер бар екенін айтады. Готикалық сыншы және лекторы Мари Малви Робертс вампирлер дәстүрлі түрде «іріңді, қайтыс болғандар, зираттардың маңында сүйретілген» деп бейнеленгенін, бірақ Батори сияқты Дракула да жастығын сақтау үшін қанды пайдаланатынын жазады. Жақындағы зерттеулер Баторидің қылмыстары оның саяси қарсыластары тарапынан ұлғайтылған болуы мүмкін деген күдік тудырды, ал басқалары оның өмірі туралы нақты мәліметтер өте аз екенін атап өтеді. Стокер зерттеу үшін пайдаланған «Кітапқа қасқырлар» кітабында Батори туралы ақпарат бар, бірақ Миллер оған арналған қысқа бөлімнен ештеңе туралы жазба жасаған жоқ деп жазады. Брам Стокердің кітапқа жазған түпнұсқа жазбаларының факсимильді басылымында Миллер және оның әріптесі Роберт Он сегіз Бисанг түсіндірмеде оның Стокерге шабыттандырғанына ешқандай дәлел жоқ деді. 2000 жылы Миллердің «Дракула: ақыл мен ақымақтық» атты кітабын академик Ноэль Шевалье «тек қана Дракула зерттеушілерін ғана емес, сонымен қатар мамандарды және танымал кино және теледидар деректі фильмдерін» түзетеді деп мәлімдеді. Тарихи аспектілерден бөлек, граф Дракуланың әдеби алғышектері де бар. Академик Элизабет Синьоротти Дракуланың Шеридан Ле Фанудың «Кармила» (1872) романындағы лесбиянка вампиріне жауап ретінде, әйелдердің құштарлығына баса назар аударуды «түзетуге» тырысқанын айтады. Брам Стокердің шөбересі, тележурналист Дэниел Фарсон автордың өмірбаянын жазды; онда ол Стокердің Кармиланың лесбияндық элементтеріне көңіл бөлмегеніне күмән келтіреді, бірақ оның оған терең әсер еткенін атап өтеді. Фарсон Дракуланың қабіріндегі жазу Кармилаға тікелей сілтеме жасайтынын жазады. Ғалым Элисон Милбанк Дракула итке айнала алатын болса, Кармила мысыққа айналуы мүмкін екенін айтады. Автор Патрик Макграттың пікірінше, «Кармиланың іздерін» Дракула қамалында тұратын үш әйел вампирде табуға болады. Стоккердің өлімінен кейін жарық көрген «Дракуланың қонағы» әңгімесі Кармиланың ықпалының дәлелі ретінде қарастырылады. Милбанктің сөзіне сүйенсек, бұл әңгіме түпнұсқа қолжазбаның басындағы өшірілген тарау болған және Трансильвания орнына Штириядағы Кармиланың ортасын қайталайды. Ирландия фольклоры Стокерге әсер еткен болуы мүмкін. Олстер университетінің келт тарихы мен фольклоры бойынша лекторы Боб Курран Стокер Дракула үшін ирландиялық вампир Абхартақтан шабыттанған болуы мүмкін деп болжайды.
Құрамы
Романды жазуға кіріспес бұрын Стокер жан-жақты зерттеулер жүргізіп, 100-ден астам беттік материал жинады, оның ішінде тараулардың мазмұны мен сюжеттік сызбалар бар еді. Брам Стокердің жесірі Флоренс 1913 жылы Нью-Йорк кітап сатушысына 2,2 фунт стерлингке сатты (1913 жылғы 2,1 фунт стерлинг қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең). Содан кейін жазбалар Чарльз Скрибнер ұлдарының меншігіне өтті, кейін 1970 жылы Филадельфиядағы Розенбах мұражайы мен кітапханасы сатып алғанға дейін жоғалып кетті. Х.П. Лавкрафт түпнұсқа қолжазбаны қайта қарау үшін бір "қарт әйелге" ұсыныс жасалғанын, бірақ Стокер оны тым қымбат деп тапқанын айтты. Стокердің алғашқы биографы Гарри Людлам 1962 жылы "Дракула" романының жазылуы 1895 немесе 1896 жылдары басталғанын жазды. 1972 жылы Реймонд Т. МакНалли мен Раду Флореску Стокердің жазбаларын қайта тауып алғаннан кейін, олар "Дракуланың" жазылған кезеңін 1895 және 1897 жылдар аралығында деп белгіледі. Кейінгі зерттеулер бұл мерзімдерге күмән келтірді. Жозеф С. Биерман жазбаларды алғаш рет жан-жақты зерттегенде, олардың арасындағы ең ерте дата 1890 жылдың 8 наурызы екенін анықтады, ол "соңғы нұсқадан тек бірнеше егжей-тегжейімен ғана ерекшеленетін" тараудың жоспарына қатысты. Биерманның сөзіне қарағанда, Стокер бастапқыда эпистолярлық роман жазуды жоспарлаған, бірақ оны Трансильванияның орнына Штирияда орналастырған; бұл нұсқада "вампир" сөзі тікелей қолданылмаған. Стокер отбасымен бірге екі жаз бойы Шотландиядағы Круден шығанағындағы Килмарнок Армс қонақ үйінде тұрып, "Дракула" романын жазумен айналысты. Стокердің жазбалары романның бұрынғы нұсқалары туралы көптеген мәліметтерді ашады. Мысалы, романның вампирі граф болуы тиіс екені, тіпті оған "Дракула" есімі берілмей тұрып көрсетілген. Стокер 1880 жылы әйелі мен ұлымен демалысқа барған кезде Уитби қалалық кітапханасынан "Дракула" есімін тапқан болуы мүмкін. Атау туралы Стокер былай деп жазды: "Дракула – шайтанды білдіреді. Валахиялықтар осы есімді батылдығымен, қатыгездігімен немесе айлакерлігімен көзге түскен кез келген адамға тегіс атау ретінде берген". Стокердің "Дракулаға" жасаған алғашқы жоспарлары соңғы романнан күрт өзгеше. Егер Стокер бастапқы жоспарларын іске асырса, Макс Виндшоффель есімді неміс профессоры "Штириядан келген граф Вампирмен" кездесер еді, ал "Нұр тобының" бір мүшесін қасқыр өлтірер еді. Стокердің ең алғашқы жазбалары "Дракула" бастапқыда детективтік оқиға болуы мүмкін екенін көрсетеді, онда Котфорд есімді детектив және психикалық тергеуші Синглтон рөлдерін сомдау тиіс болған.
Жарияланым
Дракула 1897 жылы мамыр айында Арчибальд Констебл және компаниясы Лондонда жариялады. Ол 6 шиллингке сатылды, сары матамен байланған және қызыл әріптермен тақырыпталған. 2002 жылы биограф Барбара Белфорд романның "тозығы жеткен" сияқты көрінгенін жазды, мүмкін, себебі атауы соңғы сәтте өзгертілген. Әдетте келісім-шарттар жарияланудан кем дегенде 6 ай бұрын жасалатын болса да, "Дракула" романына жариялануға 6 күн ғана қалғанда қол қойылды. Романның алғашқы мың данасы сатылғанда Стокер авторлық гонорар алмады. Американдық газеттерде бөлім-бөлім жарияланғаннан кейін, Doubleday & McClure 1899 жылы американдық басылымын шығарды. 1930 жылдары Universal Studios киноға түсіру құқығын сатып алғанда, Стокер АҚШ авторлық құқық заңнамасын толық орындамағаны анықталды, бұл романды жалпыға қолжетімді етуге әкелді. Романшы авторлық құқықты сатып алып, екі данасын тіркеуі керек еді, бірақ ол тек біреуін тіркеді. Стоккердің анасы Шарлотта, Стокерге роман туралы ризашылық білдіріп, оның осы туындысы оған зор қаржылық табыс әкеледі деп болжады. Ол жаңылысты; роман жақсы пікірлер алғанымен, Стокерге көп ақша әкелмеді және оның сындық мұрасы оның өлімінен кейін ғана қалыптасты. "Дракула" жарық көргеннен бері басылымнан шыққан емес. 1901 жылы Валдимар Асмундссон "Дракула" романын исланд тіліне "Makt Myrkranna" ("Қараңғылық күштері") деген атпен аударды, ал кіріспесін Стокер жазды. Кіріспеде Стокер романның оқиғаларының шындыққа негізделгенін және "көрнекті себептермен" ол жерлер мен адамдардың аттарын өзгерткенін мәлімдеді. Ғалымдар Стокердің кіріспесінің арқасында аударманың 1980 жылдардан бері бар екенін білгенімен, ешкім оны ағылшын тіліне қайта аударуды ойламады. "Makt Myrkranna" романы Стокердің түпнұсқасынан айтарлықтай өзгеше. Кейіпкерлердің аттары өзгертілді, көлемі қысқартылды және роман түпнұсқаға қарағанда әлдеқайда ашық сезімталдық тақырыптарын қамтиды. Голланд ғалымы Ханс Корнель де Рус аударманы Стокердің романымен салыстырып, "Дракула" кейде ұзақ созылса, аударма ықшам әрі әсерлі екенін жазды.
Жыныстық қатынас және жыныстық қатынас
Академиялық талдаулар Дракуланың сексуалдық мазмұны соншалықты жиі кездесетін болғандықтан, осы тақырыпта шағын өнеркәсіп қалыптасты. Романның ең көп талқыланатын тақырыптарының бірі – сексуалдық қатынас және сүйкімділік, әсіресе ағылшын әйелдерінің бұзылуына қатысты. Қазіргі заманғы вампиризм туралы сындық жазбалар оның сексуалдық және жыныстық қатынаспен байланысын кеңінен мойындайды. Брам Стокердің өзі гомосексуал болған болуы мүмкін; Талия Шаффер американдық ақын Уолт Уитманға жіберген оның өте гомоэротикалық хаттарына назар салды. Стокер романды досы Оскар Уайльд гомосексуализм үшін түрмеге қамалғаннан кейін бір айдан соң жаза бастады. Романның кейіпкерлері көбінесе өздерінің жыныстарын арқылы трансгрессивті сексуалдықты бейнелейді деп айтылады. Кристофер Крафт жазғандай, граф Дракуланың басты сексуалдық қатері – ол "басқа еркекті сүйкімділікке түсіріп, еніп, құрғатады", ал Джонатан Харкердің үш вампир әйелге енгізілуіне қызығушылығы оның гомосексуалдық құштарлығының маскасы және өкілі болып табылады. Оның қызығушылығы сонымен қатар стандартты викториандық гендерлік рөлдерді теріске шығарады; вампир әйелдерге мойынсұнуда Харкер дәстүрлі әйелдік сексуалдық пассивтілік рөлін қабылдаса, вампир әйелдер әрекет ету рөлін қабылдайды. Викториялықтар сексуалдық бұзылу мен агрессияны викториялық еркектердің эксклюзивті саласы деп түсінді, ал әйелдер күйеулерінің сексуалдық тілектеріне мойынсұнуы керек деп күтілді. Харкердің мойынсұнуға деген құштарлығы және сахнаның Стокердің арманы ретінде пайда болуы, әлеуметтік күтулер мен сексуалдық өмірінде көбірек еркіндікке ие болғысы келген ер адамдардың өмірлік шындықтары арасындағы қақтығысты көрсетеді. Британдық мәтін нұсқасында Харкер үш вампир әйелдің есігінде сыбырлағанын естиді, ал Дракула оларға ертең түнде оны жеуге болатынын айтады. Америкалық нұсқасында Дракула сол түні Харкерді жейтінін білдіреді: "Бұл түн менікі! Ертеңгі күн – сенікі!" Нина Ауербах пен Дэвид Дж. Скаль мәтіннің Нортон сындық басылымында Стокердің бұл жол романды 1897 жылы Англияда жариялауға мүмкін емес етеді деп ойлағанын айтады, сондай-ақ "оның батыры Уолт Уитманды өндірген Америка ер адамдардың жеуіне көбірек төзімді болар еді" деп болжайды. Романның әйелдерді бейнелеуі сыншыларды бөліп тұрады. Элейн Шоуолтер Люси Вестенра мен Мина Харкер Жаңа әйелдің әртүрлі аспектілерін көрсетеді деп жазады. Шоуолтердің айтуынша, Люси Жаңа әйелдің "сексуалдық батылдығын" көрсетеді, оның үш еркекке үйленбеуіне болатындығына таңғалуынан көрінеді. Ал Мина Жаңа әйелдің "интеллектуалдық амбицияларын" көрсетеді, өйткені ол мектеп мұғалімі, өткір ойлы және стенографияны біледі. Кэрол А. Сенф Стокердің Жаңа әйел құбылысына қатысты екіұшты болғанын жазады. Романның бес вампирінің төртеуі әйел, олардың барлығы агрессивті, "жабайы эротикалық" және тек қанға құштарлықпен қозғалған. Ал Мина Харкер басқа әйел кейіпкерлерге қарама-қарсы болып табылады және Дракуланың жеңілісінде маңызды рөл атқарады. Екінші жағынан, Джудит Вассерман Дракуланы жеңуге арналған күрес – бұл әйелдердің денесін бақылау үшін күрес деп санайды. Сенф Люсидің сексуалдық оянуын және оның гендерлік сексуалдық рөлдерді кері қайтаруын атап өтеді, бұл Авраам Ван Хельсингтің қауіп деп санайтыны.
Жарыс
Дракула, әсіресе графтың Викториялық Англияға көшіп кетуі, көбінесе басып кіру әдебиетінің символы және нәсілдік тазалыққа қатысты қорқыныштың көрінісі ретінде қарастырылады. Бірқатар ғалымдар Дракуланың вампир туралы мифтің нұсқасының антисемит стереотиптерін пайдаланатынын көрсетті. Жюль Зангер романның вампир бейнесін Шығыс Еуропалық еврейлердің Англияға көшіп келуімен байланыстырады. 1881 және 1900 жылдар аралығында Англиядағы еврейлердің саны басқа елдердегі қысым мен антисемит заңдарының салдарынан алты есеге артты. Джек Халберштам Дракуланың еврей халқы туралы антисемит ұғымдарымен байланысты белгілерін тізбелейді: оның сыртқы келбеті, байлығы, қанға құмарлығы және бір елге адал болмауы. Халберштам Дракуланың басқа ойдан туған еврейлерге ұқсастығын атап көрсетеді; мысалы, оның ұзын, өткір тырнақтары Чарльз Диккенстің "Оливер Твист" (1838) романындағы Фейгин мен Жорж дю Мориердің "Трилби" (1895) романындағы Свенгалидің тырнақтарымен салыстырылады, олар жануарларша және сұрықсыз болып суреттелген. Романның словактар мен цығандарды бейнелеуі, болғанымен шектеулі, бірақ кейбір ғалымдардың назарын аударды. Питер Арндс графтың цығандарды бақылауының және жас балаларды ұрлауының цығандардың бала ұрлайды деген халықтық сенімдерді еске есіретінін, ал оның қасқырға айналу қабілетінің цығандарды жануарлар ретінде қарастыратын ксенофобиялық сенімдермен байланысты екенін жазды. Кез келген сарандар жануарлармен байланысты болғанымен, цығандар Еуропада "ластанған ет жейді" және жануарлармен бірге өмір сүреді деген сенімге байланысты қуғын-сүргінге ұшырады. Стокердің словактар туралы сипаттамасы британдық майордың саяхат естеліктерінен көп нәрсе алған. Майордың сипаттамасынан өзгеше, Харкердің сипаттамасы тікелей империалистік болып келеді, адамдарды "варварлар" деп, ал олардың қайықтарын "примитивті" деп белгілейді, осылайша олардың мәдени кемістігін көрсетіп береді. Стивен Арата романды "кері колонизация" мысалы ретінде сипаттайды; яғни, Англияға басып кіріп, оның нәсілдік тазалығын әлсірететін ақ емес адамдарға қатысты қорқыныш. Арата романның мәдени контекстін, британдық империяның құлдырауы, басқа әлемдік державалардың күшеюі және империялық колонизацияның моральдық жағына байланысты Британиядағы "өсіп келе жатқан алаңдаушылық" ретінде сипаттайды. Стокердің романынан басқа да шығармаларда көрініс тапқан кері колонизация туралы әңгімелер "цивилизацияланған" әлемге "жабайылардың" басып кіруінен қорқуды көрсетеді. Дракуланың адам денесімен жасаған әрекеті оларды өлтіргендіктен ғана қорқынышты емес, оларды басқа нәсілге айналдырғандықтан қорқынышты. Моника Томашевска Дракуланың басқа нәсіл өкілі ретіндегі мәртебесін оның дегенеративті қылмыскер ретінде бейнеленуімен байланыстырады. Ол романның жазылып, басылған кезінде "қауіпті дегенеративті әдетте басқа нәсілдік деп танылған, ол елге кіріп, ішкі тәртіпті бұзатын және қоныс тепкен нәсілді әлсірететін шетелдік" екенін түсіндіреді.
Ауру
Романның вампиризмді бейнелеуі викториялық қоғамның ауруларға қатысты алаңдаушылықтарын символдайды деп талқыланған. Бұл тақырып басқаларына қарағанда сирек талқыланады, себебі ол талқылаудың басты нысаны ретінде емес, басқа мәселелермен бірге қарастырылады. Мысалы, кейбір зерттеушілер оның ауруды бейнелеуін нәсілдік мәселелермен байланыстырады. Джек Халберштам бір эпизодқа назар салады, онда ағылшын жұмысшысы граф Дракуланың лондондық үйінен шығатын жағымсыз иістің Иерусалимді еске салады дейді, оны "еврей иісі" деп сипаттайды. Виктория дәуірінде еврейлер әдебиетте көбінесе паразиттер ретінде суреттелген; Халберштам еврейлердің қан ауруларын таратуы мүмкін деген қауіпті және бір журналистің еврейлерді "идиш қан сорғыштары" деп атауын ерекше атап көрсетеді. Ал Матиас Класен вампиризм мен жыныстық жолмен берілетін аурулар, әсіресе сифилис арасындағы параллельдерді жазады. Әдебиет пен аурудың өзара байланысын зерттейтін Мартин Уиллис, романның вампиризмді сипаттауы оны бастапқы инфекция және оның салдары ретінде көрсетеді деп санайды.
Жазба
Эпистолярлық роман ретінде «Дракула» бірқатар құжаттар арқылы баяндалады. Романның алғашқы төрт тарауы Джонатан Харкердің күнделіктері түрінде келтіріледі. Ғалым Дэвид Сейд Харкердің жазбаларының оның Дракуланың қасына сапарының «ерекше» оқиғаларын тоғызыншы ғасырдағы саяхаттар туралы жазбалар дәстүріне ауыстыруға жасаған әрекет екенін атап көрсетеді. Джон Сьюард, Мина Мюррей және Джонатан Харкердің барлығы өзін-өзі сақтау мақсатымен осы кезеңнің толыққанды есебін жасайды; Дэвид Сейд Харкердің баяны графқа түсініксіз болу үшін, жеке басын қорғау үшін стенографиямен жазылғанын айтады, себебі Дракула оның жеке басын жоюға қауіптендіреді. Мысалы, Харкердің күнделігі Дракуланың қасарындағы оның жалғыз артықшылығын көрсетеді: ол графтың ойлағаннан гөрі көбірек біледі. Романның әртүрлі баяндары оқиға дами келе белгілі бір повестволық бірлікке жақындайды. Романның бірінші жартысында әр баяндаушының өзіне тән айқын дауысы бар, Люси сөзшеңдігімен, Сьюардтың ресмилігімен, ал Харкердің әртүрлі сыпайылығымен ерекшеленеді. Бұл баяндау стильдері сонымен қатар вампир мен оның аңшылары арасындағы күрес-тартысты көрсетеді; Дракуланың күші арта келе Ван Хельсингтің бұзық ағылшын тілінің көбейіп бара жатуы Викториялық қоғамға шетелдіктің енуін білдіреді.
Жанр
Дракула – готикалық көркем әдебиетті талқылауда жиі сілтеме берілетін мәтін. Джеррольд Э. Хогл готикалық көркем әдебиеттің шекараларды бұлыңдатуға бейім екенін, оның ішінде жыныстық бағдары, нәсілі, әлеуметтік жағдайы және тіпті түрлеріне дейін атап көрсетті. Осыны Дракуламен байланыстыра келе, ол графтың тістерінен бөлек, "көкшелерінен де қан шығара алатынын", Джонатан Харкер мен Мина Мюррейге қызығушылық танытатынын, нәсілдік белгілері бойынша батыс және шығыс екенін, сондай-ақ, үйсіз кешіп жүрген адамдармен теңдес бола алатын аристократ екенін айтады. Стокер граф Дракуланы жасау үшін халық ауыз әңгімелерінен көп нәрсе алды, бірақ графтың көптеген физикалық ерекшеліктері Стокердің өмірінде готикалық жауыз мінезділерге тән болды. Атап айтқанда, оның ілмекті мұрыны, күңгірт терісі, үлкен мұрттары мен қалың қабаулары готикалық көркем әдебиеттегі жауыз кейіпкерлерден шабыттанған болуы мүмкін. Сол сияқты, Стокердің Трансильванияны таңдауының түбі готикада жатыр. Осы стильдегі жазушылар Шығыс Еуропаға қызығушылық танытты, себебі саяхаттарда осы аймақ алғашқы наным-сенімдердің мекені ретінде суреттелген. Дракула бұрынғы готикалық әңгімелерден өзгешелігі – оқиғаның уақыты, яғни қазіргі заманды нақты белгілеп беруі. Роман «Қалалық Готика» қосалқы жанрының үлгісі болып табылады. Дракула 1990-жылдардың басында ирландтық әдебиетті зерттеуде қызығушылық тудырды. Дракуланың оқиғасы көбінесе Англияда өтеді, бірақ Стокер сол кезде Ұлыбритания империясының бір бөлігі болған Ирландияда дүниеге келді және өмірінің алғашқы 30 жылын сонда өткізді. Осының нәтижесінде Дракула, Ирландия, Англия және колонизация туралы көптеген жазбалар пайда болды. Кальвин В. Кёғ Харкердің Шығыс Еуропаға саяхатының «батыстағы келттік аймақтармен салыстыруға болатынын» жазады, оларды екеуін де «шеттетуші» кеңістіктер ретінде көрсетеді. Кёғ Шығыс мәселесінің Ирландия мәселесімен тарихи және символдық байланыста екенін атап өтеді. Осы тұрғыдан алғанда, Трансильвания Ирландияның орнын алмастырады. Бірнеше сыншы граф Дракуланы ағылшын-ирландтық жер иесі деп сипаттаған.
Қабылдау
Басылғаннан кейін «Дракула» жақсы қабылдады. Рецензенттер романды басқа готика жазушыларымен жиі салыстырып, романшы Уилки Коллинз бен «Ақ киімдегі әйел» (1859) романын ерекше атап өткен, өйткені олардың құрылымы мен стилі ұқсас. «The Bookseller» журналында жарияланған шолуда романды Коллинз жазған болуы мүмкін екені айтылған, ал «Saturday Review of Politics, Literature, Science and Art» журналында жарияланған анонимді шолуда «Дракула» готиканың ізашарсы Энн Рэдклифтің стилін жетілдіргені жазылған. Басқа бір анонимді жазушы Стокерді «тоқсандардың Эдгар Аллан Пойы» деп сипаттады. Готиканың басқа да романдар жазушыларымен салыстыруға Бронте әпкелері мен Мэри Шелли жатады. Осы алғашқы сын-пікірлердің көбісі Стокердің вампир мифін ерекше қарастырғанына таң қалды. Біреулер оны әлемдегі ең жақсы вампирлік оқиға деп атады. «Daily Telegraph» сыншысы «Отранто қамалы» сияқты бұрынғы готикалық шығармалар табиғаттан тыс құбылыстарды роман жазушылардың туған елінен алыстатып қойған болса, «Дракула»ның қорқыныштары шет елдерде – алыс Карпат тауларында – және үйде, Уитби мен Хэмпстед Хитте орын алды. Австралиялық газет «The Advertiser» романы бір мезгілде сенсациялық және отандық деп бағалады. Бір сыншы Стокердің прозасының «қажетті күшін» мақтап, оны импрессионисттік деп сипаттады. Олар Англияда орын алған кейіпкерлерді ұнатпай, үйден алыста орналасқан оқиғаларға вампирлер жақсырақ сай келетінін тапты. Британдық «Vanity Fair» журналы романның кейде әзілге толы екенін, Дракуланың сарымсаққа деген жеккөрушілігін көрсеткенін айтты. «Дракула» қорқынышты болып саналды. 1897 жылы «Манчестер Гардиан» газетінде жарияланған шолуда оның ойын-сауық қабілеті жоғары бағаланды, бірақ Стокер соншалықты қорқынышты қосуда қателесті деген қорытындыға келді. Сол сияқты, «Vanity Fair» романы «мақтауға тұрарлық» және қызықты деп бағалады, бірақ оны «күшті» еместерге ұсына алмайды. Көптеген басылымдар Стокердің прозасын романның қорқынышын сақтауда тиімді деп мақтады. Сан-Франциско толқынының сыншысы романды «әдеби сәтсіздік» деп атады; олар вампирлерді ессіздер үйірмесі және «табиғи емес аппетит» сияқты қорқынышты бейнелермен біріктіру қорқынышты тым ашық етіп көрсетті және жанрдағы басқа жұмыстар, мысалы «Доктор Джекилл мен мистер Хайдтың таңғажайып оқиғасы», көбірек тыныштық болды. Қазіргі сыншылар «Дракула»ның басылымнан кейін әртүрлі сын-пікірлерге ие болғанын жиі жазады. Мысалы, Кэрол Маргарет Дэвисон Стокердің замандастарынан «біркелкі емес» жауап алған. Джон Эдгар Браунинг, зерттеулері «Дракула» мен әдеби вампирлерге бағытталған ғалым, 2012 жылы романның алғашқы сын-пікірлерін қарап, «Дракула» «сарапшылар мақтаған роман» болды деп анықтады. Браунинг «Дракуланың» аралас қабылдануының қате түсінігі үлгі көлемі аз болғандықтан туындағанын жазады. 91 қазіргі заманғы шолулардың 10-ын Браунинг «жалпысынан оң» деп атады; 4-і өз бағалауында «аралас»; 3-і «толық немесе негізінен теріс»; ал қалғандары оң және теріс ескертулері жоқ. Жақсы пікірлер арасында Браунинг 36-сы мақтауда еш шектеусіз болды деп жазады, соның ішінде «The Daily Mail», «The Daily Telegraph» және «Lloyd's Weekly Newspaper» сияқты басылымдар. Басқа сын шығармалары «Дракуланың» сюжетіне аралас пікірлер білдірді. Реймонд Т. МакНелли мен Раду Флорескудің «Дракуланы іздеу» романында романдардың «тезірек табысқа» жеткені туралы айтылады. «Дракула» туралы басқа да еңбектер, кездейсоқ 1972 жылы жарық көрген, келіседі; Габриэль Ронай роман «ойыншылдар мен сыншылар тарапынан қорқынышты жазушының дарындылығы ретінде танылды» дейді, ал Энтони Мастерс романның «көпшілік қызығушылығын» атап өтті. 1970 жылдан бері «Дракула» ғылыми қызығушылықтың мәніне айналды, бұл туралы оның жеке журналы және роман туралы көптеген кітаптар мен мақалалар дәлелдейді.
Бейімделулер
Дракуланың тарихы көптеген фильмдер мен пьесалардың негізі болды. Стоккердің өзі алғашқы театрлық бейімделуді жазды, ол 1897 жылдың 18 мамырында Лицей театрында «Дракула немесе Өлі емес» деген атаумен, роман жарыққа шығар алдында көрсетілді және осындай бейімделулерге авторлық құқығын орнату үшін бір рет ғана қойылды. Қолжазба жоғалған деп есептелсе де, Британ кітапханасында оның бір данасы сақталған. Ол романның баспаға дайындалған нұсқасынан алынған үзінділерден тұрады, ал Стокердің өзінің қолымен жазылған түсіндірмелері мен диалогтардың кімге тиесілі екенін көрсетеді. Граф Дракула бейнеленген алғашқы фильм – Кароли Лайтайдың «Дракула халалы», мажар тіліндегі үнсіз фильм, ол 1921 жылы көрсетілген деген болжам бар, бірақ кейбір ғалымдар бұл күнді күмәнді санады. Фильмнің өте аз бөлігі сақталған, ал Дэвид Дж. Скаль 1926 жылғы романның мажар тіліндегі басылымының мұқабасын салған суретші Ф.В. Мурнаудың «Носферату» фильмінен көбірек әсер алғанын айтады. Сынаушы Уэйн Э. Хенсли «Носферату» повесі романнан едәуір өзгешеленеді, бірақ кейіпкерлердің анық аналогтары бар деп жазады. Брам Стокердің әйелі Флоренс «Носферату» фильмін жасаған Prana студиясына қарсы сот шарасын қозғады. Сот процесі екі-үш жылға созылды, 1924 жылдың мамырында Prana фильмнің барлық көшірмелерін жоюға келісті. Графтың бейнесі уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді. Дракуланың алғашқы бейнесін лондондық және Нью-Йорктік театрлық қойылымдар қалыптастырды. Кейіннен Бела Лугози (1931 жылғы бейімделуде) және Кристофер Ли (алғаш 1958 жылғы фильмде, содан кейін оның жалғасы) кейіпкердің танымал образын жасады. Бастысы, Дракуланың ертедегі визуальды стилі қара-қызыл түстер схемасымен және шашын артқа тартаумен байланысты болды. Лидің ойнаған рөлі ашық жыныстық сипатта болды және экранда тістерді танымал етті. Гэри Олдманның «Брам Стокердің Дракуласындағы» (1992) рөлі, режиссері Фрэнсис Форд Коппола және костюмдерін Эйко Ишиока жасаған, кейіпкерге румындық акцент пен ұзын шашты жаңа стандартты образ берді. Әдебиетте графтың көптеген түрлі мінездері мен ерекшеліктері кездеседі. Дракула барлық медиа түрлерінде көптеген рет бейімделді. Джон Эдгар Браунинг пен Каролина Джоан С. Пикарт роман мен оның кейіпкерлері 700-ден астам рет фильмдерге, теледидарға, бейне ойындарға және анимацияға бейімделгенін, ал комикстерде және сахнада 1000-ға жуық қосымша көріністер болғанын жазады. Роберто Фернандес Ретамар граф Дракуланы, Франкенштейннің монстры, Микки Маус және Супермен сияқты кейіпкерлермен бірге «гегемониялық англосаксон әлемінің» кинематографиялық тамағының бір бөлігі деп санады. Әлем бойынша жаңа бейімделулер апта сайын жасалуы мүмкін.
Ықпал
Дракула – вампирлерді бейнелеген алғашқы әдеби туынды емес, бірақ бұл роман вампирлік көркем әдебиеттің танымал және ғылыми зерттеулерінде басымдыққа ие болды. Граф Дракула – адамдар вампирлер туралы әңгіме қозғалғанда есімізге бірінші келетін кейіпкер. Дракула фольклор, аңыз, вампирлік әдебиет және готикалық романның қағидаларын біріктіру арқылы табысқа жетті. Венди Донигер бұл романды «вампир әдебиетінің орталық туындысы, барлық басқа вампирлерді қарапайым немесе екінші дәрежелі етіп көрсететіні» деп сипаттады. Роман вампирлердің қалай әрекет ететіні, олардың күшті және әлсіз жақтары, сондай-ақ басқа да ерекшеліктері туралы халықтың түсінігін қалыптастыруға зор үлес қосты. Дракуладан бұрын да шошқалар вампирлермен байланысты болған, себебі вампир шошқаларының болуынан – мысалы, «Варни вампир» (1847) романының мұқабасында шошқаның суреті бейнеленген. Бірақ Стокер Дракуланың шошқаға айналу қабілетін көрсету арқылы бұл байланысты күшейтті. Бұл мүмкіндікті киностудиялар арнайы эффектілерді пайдалану үшін іздеп, тез пайдаланды. Патрик Макграт графтың көптеген ерекшеліктерін Стокерден кейінгі суретшілер вампирлерді бейнелеуде қабылдап, оларды клишелерге айналдырғанын атап өтті. Графтың түрлену қабілетінен басқа, Макграт сарымсақ, күн сәулесі және крестке қарсы сезіміне ерекше назар аударды. Уильям Хьюз графтың мәдени кең таралғанын сынға алып, Дракула кейіпкері готикалық әдебиеттегі өлгендер туралы пікірталасқа «қиындық тудырғанын» айтты. Романның бейімделулері мен кейіпкерлері оның ұзаққа созылған танымалдылығына үлес қосты. Тіпті ғылыми талқылауларда да Стокердің романы мен кейіпкердің әртүрлі медиадағы бейімделуі арасындағы шекаралар көбінесе жоғалып кетті. Дейк Стоккер Стокердің АҚШ авторлық құқығын сақтамауы оның мәртебесін ұзартуға себеп болғанын айтады, өйткені жазушылар мен продюсерлер кейіпкерді пайдалану үшін лицензиялық төлем жасауға міндетті болған жоқ.