Кіріспе

Бабизм (بابیه) – 1844 жылы Баб (ғ. (туған жері – Әли Мұхаммед) құрған, бір Құдайға сенетін дін. Ирандық саудагер, кейіннен пайғамбар болған Баб, тәнсіз, беймәлім және түсініксіз бір Құдай бар екенін, оның құдіреті аяқсыз теофаниялар арқылы көрініс беретінін, оларды Құдайдың проявлениелері деп атады. Бабтың діни қызметі, оның ілімдерін қадам-қадаммен ашып көрсету барысында көптеген өзгерістерге ұшырады, алалақанды және қысқа ғасырлы болды, 1850 жылы Табризде жұрт алдында өлім жазасына кесілді. Содан кейін, мыңдаған жақтастары қырылып, бұл оқиға 19 ғасырдағы иран әскерінің ең қанды әрекеттерінің бірі ретінде танылды. Қазіргі есептерге сәйкес, бабизмде бірнеше мыңға жетпейтін жақтастары бар, олардың көпшілігі Иранда шоғырланған. Алайда, бұл дін бахаи діні түрінде қазіргі заманға дейін жетті, бабилердің көпшілігі ақырында оған көшті. Баби діні 1852 жылға дейін Иранда гүлденді, содан кейін Осман империясында, әсіресе Кипрде, сондай-ақ Иранда жасырын түрде сүргінде өмір сүрді. Исламдық мессиандық қозғалыстардың арасындағы ерекшелік ретінде, баби қозғалысы шиит исламынан жарылып, өзінің ерекше заңдарымен, ілімдерімен және амалдарымен жаңа діни жүйені құрды. Бабизм дін қызметкерлері мен үкімет тарапынан қатал қарсылыққа ұшыраса да, бахаи дінінің құрылуына себеп болды, оның жақтастары Бабтың құрған дінін өздерінің алдын бағалаған діні деп есептейді. Бахаи деректері Бабтың денесін бірнеше бабилердің жасырын түрде құтқарып алып, кейін жасырғанын мәлімдейді. Уақыт өте келе, дене Бахаулланың, содан кейін Абдул-Баханың нұсқауларымен Исфахан, Керманшах, Бағдад, Дамаск, Бейрут арқылы, содан кейін 1899 жылы теңіз арқылы Кармел тауының төменгі жазығындағы Акраға жеткізілді. 1909 жылдың 21 наурызында дене арнайы мазарға, Бабтың қасиетті орнына, Абдул-Баханың қазіргі Израильдің Хайфа қаласындағы Кармел тауында салған қабіріне қойылды.

Этимология

Баб есімі – он екінші имамға апарар қақпаға сілтеме. Бабизм термині діннің жақтастары емес, шығыстанушылар тарапынан пайда болған, ол араб тіліндегі "bāb" ("қақпа" - باب) есімінен туындаған. Сонымен қатар, Баяни түбірі – семиттік б-й-н (ب ي ن) түбірінен шыққан, ол айқындық, ерекшелену және бөліну сияқты ұғымдармен байланысты сөздер тобын құрайды. Баян – түсіндіру, түсініктеме беру немесе жариялау, сондай-ақ араб риторикасының метафоралар мен түсіндірулерді зерттейтін саласы болып табылады.

Бұрынғы оқиғалар

Шииттер он екінші имам Мұхаммед әл-Махдиді имамдардың соңғысы деп санайды. Олар Мұхаммед әл-Махдидің 874 жылы жасырын күйге енгенін, сол кезде имам мен мұсылман қауымы арасындағы байланыс тек «Баб» (шииттерде – «қақпалар») немесе «на'иб» («өкілдер») деп аталатын делдалдар арқылы ғана мүмкін болғанын айтады. 940 жылы төртінші на'иб имам Мұхаммед әл-Махдидің белгісіз мерзімге «Ұлы жасырынуға» кіргенін және ол адамдармен байланысты тоқтатарын жариялады. Он екілік сенімі бойынша, Жасырын имам әлемде тірі, бірақ жауларынан жасырынып жүреді және тек Соңғы Сот алдында ғана пайда болады. Сол кезде, «Қайым әл-Мұхаммед» («Тұрған») ретінде әрекет ететін, сондай-ақ «Махди» («Дұрыс жолға басшылық ететін») деп танылатын мессиандық тұлға, Жасырын имам зұлымдыққа қарсы қасиетті соғыс бастайды, сенбеушілерді жеңіп, әділдік орнатып билік етеді. 1830-шы жылдардағы Қажар Персиясында Казим Рашти он екілік тармағының басшысы болды. Шейхтер – әл-Қайымның жақын арада пайда болуын күткен топ еді. 1843 жылы Казим қайтыс болған кезде, ол өзінің ізбасарларына үйлерін тастап, жақын арада келер дәуірдің Иесін іздеуге кеңес берді.

Шығу тегі

1844 жылғы 22 мамырда Хорасандағы Бошруехтен Мулла Хусейн, Сейид Казимнің көрнекті шәкірті, ұстазының нұсқауларын орындап, Шираз қаласына келді. Ширазға келгеннен кейін көп ұзамай Мулла Хусейн Бабпен байланысқа түсті. 1844 жылғы 22 мамыр түнінде Мулла Хусейн Бабтың үйіне шақырылды; сол түні Мулла Хусейн оған Сейид Казимнің ықтимал мұрагері, әл-Қаимді іздеп жүргенін айтты, ал Баб Мулла Хусейнге жеке түрде Сейид Казимнің мұрагері және илаһи білімнің иесі екенін жеткізді. 22-сінен 23-і күні таңға дейінгі түнде Мулла Хусейн Бабтың шындыққа апаратын қақпасы және жаңа пайғамбарлық циклдің бастамашысы ретіндегі талабын алғаш қабылдады; осы түн мен келесі күні Бахаи дінінде қасиетті күн ретінде сақталып келеді. Мулла Хусейн Бабтың талабын қабылдағаннан кейін, Баб оған тағы 17 адам Бабтың мәртебесін өздігінен мойындағанша күтуге бұйырды, содан кейін ғана олар жаңа аян туралы басқаларға үйрете алатын еді. Бес ай ішінде Сейид Казимнің тағы он жеті шәкірті Бабты Құдайдың көрінісі деп мойындады. Олардың арасында ақын Зарин Тадж Барагани деген әйел де болды, ол кейін Тахира (Таза) деген атқа ие болды. Бұл 18 шәкірт кейіннен "Тірілердің хаттары" деп аталды және оларға жаңа дінді Иран мен Иракқа тарату міндеті жүктелді. Баб өзінің дінінің алғашқы "Бірлігін" құраған осы 18 адамның рухани дәрежесін ерекше атап өтті. Өзін жариялағаннан кейін ол көп ұзамай Баб атағын қабылдады. Бірнеше жылдың ішінде бұл қозғалыс Иранның барлық аймақтарына таралып, қырқыстарға себеп болды. Оның талабы бастапқыда сол кездегі халықтың бір бөлігі үшін Мұхаммедтің жасырын имамының қақпасына жасалған сілтеме ретінде түсінілді, бірақ ол бұл түсінікті ашық жоққа шығарды. Кейін ол Персия тағының мұрагері және басқа да беделді тұлғалардың алдында өзін әл-Қаим деп жариялады. Бабтың жазбаларында Баб өзін Мұхаммед әл-Махдидің қақпасы (баб) ретінде таныстырады, ал кейіннен өзінің мәртебесін жасырын имамның және Құдайдың жаңа елшісінің мәртебесімен тең деп жариялай бастады. Саиди Бабтың жоғары мәртебесі күмәнсіз екенін айтады, бірақ халықтың қабылдауына байланысты оның жазбалары ол жасырын он екінші имамның қақпасы ғана деген ойды қалдырады. Бастапқыда Баб өзінің нақты мәртебесі туралы екіұшты болды, біртіндеп оларға ол жасырын имамның қақпасы ғана емес, сонымен қатар жасырын имамның және әл-Қаимнің өзі екенін сендірді. Мулла Хусейнмен алғашқы кездесулерінде Баб өзін Ұстаз және Уәде етілген деп сипаттады; ол өзін тек Сейид Казим Раштидің мұрагері деп санамады, сонымен қатар Пайғамбарлық мәртебесін талап етті, оған берілген өкілеттік оған жасырын имамнан ғана емес, илаһи биліктен де келгенін айтты. Оның ертедегі мәтіндері, мысалы, Юсуф сүресіне түсіндірме, илаһи билікті білдіретін Құран тілінде жазылған және өзін Имаммен тиімді сәйкестендірді. Мулла Али Бастами, Тірілердің екінші хаты, Бағдадта Баб туралы уағыз айтқандығы үшін сотталғанда, дінбасылар Юсуф сүресіне түсіндірмені зерттеді, онда илаһи аянға сілтеме бар екенін анықтады және автордың мессиялық талабын дәлелдеу үшін одан кеңінен үзінді келтірді.

Таралу

Бабтың үгіті Иран мен Оңтүстік Иракқа «Тірілердің хаттары» арқылы таратылды. Осы бастапқы шаралардың бірі 1845 жылғы 8 қаңтардан бастап Батысқа Мулла Әли е Бастамидің тағдыры туралы дипломатиялық хабар алмасу ретінде жеткізілді. Бұл хаттарды алғашқы болып Сэр Генри Роулинсон, 1-ші баронет, Стратфорд Каннингке, 1-ші виконт Стратфорд де Редклифке жазған болатын. 1846 жылы ол Османдықтар тарапынан кеме құрылыс орындарында қатаң еңбекке кесілді – Осман билеушісі оны елден қуудан бас тартты, себебі «оның қызметін бақылау және оның адал емес ойларын таратуын тоқтату қиын болар еді». Оқиға 15 қарашадан бастап «Литературная газета» газетінде жарияланып, содан кейін кеңінен таралды. Ал Баб өзінің ағасының үйінде үй қамауына алынып, 1846 жылғы қыркүйекте қалада холера эпидемиясы басталарға дейін жеке іс-әрекеттері шектелді. Баб босатылып, Исфаханға аттанды. Онде көптеген адамдар оны жергілікті дін қызметкерлерінің басшысы, имам джумихтың үйіне келіп, онымен жақсы қарым-қатынаста болды. Баб жергілікті дін қызметкерлерімен пікір алмасып, бірден-бір өлеңдерді жылдам шығара алатынын көрсеткеннен кейін оның танымалдылығы арта түсті. Исфаханның губернаторы, ирандық грузин Манучехр Хан Горджи, оның қолдаушысы болғаннан кейін, провинцияның дін қызметкерлерінің қысымымен шаһ, Мохаммад Шах Каджар, 1847 жылғы қаңтарда Бабты Тегеранға жіберуге мәжбүр болды. Тегеранның сыртындағы лагерьде бірнеше ай өткізгеннен кейін, Баб шаһпен кездеспей тұрып, премьер-министр оны елдің солтүстік-батыс бұрышындағы Тәбризге, содан кейін Маку мен Чехрикке жіберді, онда ол тұтқында болды. Тұтқында болған кезде ол өзінің сабырлылығы мен қадір-қасиетімен түрме сақшыларын таң қалдырды. Баб пен оның ізбасарлары арасындағы байланыс толығымен үзілмеді, бірақ өте қиын болды, және оның ілімдерін жұртшылыққа түсіндіре алмағандықтан, жауапкершілік көбінесе «хаттарға» жүктелді. Баби ілімдерін көбінесе оның ізбасарлары таратып жүргендіктен, олар өздері де күшейтілген қуғын-сүргінге ұшырады. Кербалада Тахиридің атқарған рөлі ерекше маңызды болды. Ол «Тірілердің хаты» және Фатиманың бейнесі ретіндегі мәртебесіне негізделген дінде жаңашылдық бастады. Бабтың алғашқы үйретімдерінде шариғатты сақтау және ерекше құлшылыққа баса назар аударылды. Алайда, оның Құдайдан тікелей келген билік иесі – Баб екенін мәлімдеуі, шариғатты қолдау туралы бұл консервативті ұстаныммен қайшы келді. Тахири, Бабтың шариғаттан жоғары тұратын мәртебесін түсінуде жаңашылдық жасады, Бабтың діни билігінің басымдылығын Шаихизмдегі идеялармен үйлестірді, бұл сыртқы құлшылықтан кейінгі дәуірге сілтеме жасады. Ол осы байланысты шамамен 1262/1846 жылы, Бабтың өзінен бұрын жасаған сияқты көрінеді. Бұл мәселе Бадаст конференциясында қауымдық талқылауға түсті. Бұл конференция 1848 жылы Баби қозғалысының исламнан және ислам заңдарынан бөлініп кеткенін нақтылады, сондықтан ол осы қозғалыстың ең маңызды оқиғаларының біріне айналды. 1850 жылдың күзінде газеттердегі хабарлар оқиғалардың қарқынды дамуынан қалып қойды. Бабтың есімі алғаш рет аталғанымен, ол шын мәнінде өлім жазасына кесілген еді.

Көтерілістер мен қырғындар

1848 жылға қарай бабилердің ынтасының күшеюі және дін қызметкерлерінің қарсылығы бабилер мен олардың үкіметі және дін қызметкерлері арасында бірнеше қақтығыстарға алып келді. Иран шахы Мұхаммед Шах Каджар қайтыс болғаннан кейін елде, соның ішінде Табарсиде қарулы күрес пен көтерілістер басталды. Бұл қақтығыстар бабилердің жаппай қырғынына әкелді; Бахаи авторлары 1844 жылдан бері 20 000-ға жуық бабинің өлтірілгенін хабарлайды, олардың көп бөлігі алғашқы 20 жылда қаза тапты. Шашыраңқы бабилер алыс және оқшауланған жерлерде оңай шабуылға ұшырап, өлтірілді, ал көптеген бабилер тұратын жерлерде олар өзін-өзі қорғауға тырысты. Мұндай шабуылдардың бірі Мазандаранның Бабол қаласында болды, ол бірнеше бабилердің және олардың қарсыластарының өліміне, сондай-ақ бабилер мен олардың жаулары арасындағы қарулы қақтығысқа әкелді. Одан кейін Иранның солтүстігіндегі Занжан және оңтүстігіндегі Нейриз қалаларында бабилер мен олардың қарсыластары арасында тағы екі ірі қақтығыс болды, сондай-ақ Язд қаласында ұсақ қақтығыс орын алды. Осы қақтығыстарда мыңдаған бабилер қаза тапты. Үш жағдайда да болған шайқастар қорғаныс сипатында болды және шабуылдық джихад деп есептелмеді, себебі Баб оған рұқсат бермеді, ал екі қалалық қақтығыс (Нейриз және Занжан) қала ішіндегі бұрыннан бар әлеуметтік және саяси шиеленістермен байланысты болды. Үйлестірілген әрекеттер жоспарының бар екенін көрсететін ешқандай дәлел де жоқ. 1850 жылдың ортасында жаңа премьер-министр Әмір Кәбир бабилер қозғалысының қауіпті екеніне көз жеткізіп, Бабты өлім жазасына кесуге бұйрық берді, одан кейін көптеген бабилер өлтірілді.

Табарсы бекінісі

Бабилер мен билік арасындағы қақтығыстардың ең алғашқысы және ең танымал Мазандаранда Шейх Табарсидің шалғайдағы ғибадатханасында, Барфаруштан (қазіргі Баболдан) оңтүстік-шығыста орын алды. 1848 жылдың қазанынан 1849 жылдың мамырына дейін Құддус пен Мулла Хусейн бастаған 300-ге жуық бабилер (кейін 600-ге дейін көтерілді) өздерін жергілікті ауыл тұрғындары мен ханзада Махди Қолы Мирзаның қолбасшылығындағы шаһ әскерінің шабуылдарынан қорғады. Олар әлсіреп, аштықтан қырылып, жалған қауіпсіздік уәдесімен бағындырылып, содан кейін өлтірілді немесе құлдыққа сатылды. Уотсон Бабтың Парсыдағы әсерін былай деп түйіндеді: Бабизм, қазіргі уақытта Парсыда тыйым салынған дін болса да, жойылғаннан алыс, тіпті құлдырап барады, және Баб әлі де Мохаммедпен (sic) адалдардың шынайы пайғамбары ретінде қаралу мәртебесіне қарсы шығуы мүмкін. Бабизмнің алғашқы кезеңінде, егер Иосиф Флавийдің мәсіхшіліктің алғашқы күндері туралы жазғандарына сүйенсек, Исаның тәлімінен де үлкен қызығушылық туды. Стивен Гринлиф Булфинч, Чарльз Булфинчтің ұлы және басқалар. Келесі екі жыл бойы бабилер туралы естігеніміз аз болды. Бабилер екі жаққа бөлініп кетті: бір топ Насер әл-Дин Шах Каджарға қарсы зорлық-зомбылықпен жазалау туралы сөйлесе, екіншісі Бахаулланың басшылығымен үкіметпен қарым-қатынасты қалпына келтіруге және Баби ісіне ынандыру және ізгі өмір сүру үлгісі арқылы ілгерілеуге тырысты. Бабилердің күресші тобының саны отыздан жетпіске дейін адам болды, бұл Бабилердің 100 мыңнан аса халқының аз ғана бөлігі. Олардың кездесулері "Хусейн Жан" тобының бақылауына түскен көрінеді, ол эмоционалды және магниттік тұлға, топтан өзіне деген жоғары деңгейдегі жеке берілгендікті алды. Осы арада Тахири мен Бахаулла, қауымның бұрын көрнекті басшылары, сахнадан алыстатылды. Тахири қамауға алынып, Бахаулланың жағдайында Қарбилага қажылыққа бару туралы шақыру. 1852 жылы 15 тамызда осы кішкентай топтың үш мүшесі өз бастамалары бойынша әрекет етіп, Насер әл-Дин Шах Каджарды Ниаварандағы сарайына қуғын-сүргінден қайтып келе жатқанда өлтіруге тырысты. Қасқырлардың жалғыз жұмыс істегенін айтқанына қарамастан, бүкіл Баби қауымы кінәланды, содан кейін бірнеше мың Баби қаза болды, 1852 жылдың 31 тамызында Тахириді қоса алғанда, отыз Баби болды. Ол кездегі шаһтың дәрігері доктор Якоб Эдуард Полак оның өлім жазасына кесілгенін өз көзімен көрді. Бахаулла өзін ұстап берді, ал өзі тағы бірнеше адаммен бірге Тегерандағы Сиаххалға ('Қара шұңқыр') қамалды. Осы уақыт аралығында 1853 жылы да зорлық-зомбылық туралы газеттерде жариялаулар жалғасты.

Бахаи азалилер бөлініп кетті

Баб өзінің көптеген көрнекті жазбаларында Уәде етілген Біреу туралы айтқан, оны көбінесе "Құдай анық көрсететін Біреу" деп атаған, ал өзі "Құдай анық көрсететін Біреудің қолындағы сақина" екенін жеткізген. Баб қайтыс болғаннан кейін 20 жыл ішінде 25-тен астам адам өзін Уәде етілген деп мәлімдеді, олардың ішіндегі ең маңыздысы – Бахаулла. Бабтың жазалануына аз уақыт қалғанда, оның ізбасары Абд әл-Кәрим Бабқа мұрагер тағайындау қажеттігін жеткізді. Сондықтан Баб бірнеше тақташа жазып, оларды Субхи Азал мен Бахауллаға жеткізу үшін Абд әл-Кәримге тапсырды. Кейіннен бұл тақташаларды азалилер де, бахаилер де Бабтың басшылықты тапсыруының дәлелі ретінде түсіндірді. Абдул-Баха Бабтың мұны Бахаулланың ұсынысымен жасағанын айтады. Бабтың өсиеттері деп аталатын тақташалардың бірінде Субхи Азал Бабтың өлімінен кейін бабилердің басшысы ретінде тағайындалғандығы айтылады. Тағайындалған кезде Субхи Азал әлі жасөспірім еді, баби қозғалысында басшылық танытпаған және әлі де ағасы Бахаулланың үйінде тұрған. Бахаилердің пікірінше, Баб Субхи Азалды баби дінінің басшысы етіп тағайындаған, бұл Бахаулладан назарды аудару үшін жасалған, сондай-ақ бабилерге Бахауллаға барып, онымен еркін кеңесуге, ал Бахауллаға бабилерге оңай және еркін жазуға мүмкіндік берген. Субхи Азалдың басшылығы даулы болды. Ол баби қауымнан мүлдем шеттеніп, Бағдатта жасырынып, маскировкамен өмір сүрді, тіпті бірнеше рет Бабқа адалдығынан бас тартты. Субхи Азал батылдықты басқа талапкерлерге беруге бастаған бабилердің көп бөлігінен бірте-бірте алыстады. Бахаулла мен Субхи Азал Бағдатта болған кезде, Субхи Азал жасырын болғандықтан, Бахаулла баби істерінің көп бөлігін күнделікті басқарды. Бахаулла 1853 жылы Тегеранда тұтқында отырғанда, оған "Жаратушы Алла" келгенін, бұл оның Құдайдың Елшісі ретінде миссиясының басталғанын білдіргенін айтады. Он жылдан кейін Бағдатта ол өзінің "Құдай анық көрсететін Біреу" екенін аз сандағы ізбасарларына алғаш рет жариялады, ал 1866 жылы бұл мәлімдемені жария етті. Бахаулланың бұл талабы Субхи Азалдың діннің басшысы болуына қауіп төндірді, себебі егер "Құдай анық көрсететін Біреу" пайда болып, жаңа дін құрса, бабилердің басшысы болудың мәні азаяды. Субхи Азал өзінің талаптарымен жауап берді, бірақ оның дәстүрлі бабизмді сақтау әрекеті көпшілікке ұнамады, ал оның ізбасарлары азшылыққа айналды. Бахаулла бабилердің басым көпшілігі тарапынан "Құдай анық көрсететін Біреу" деп танылды, ал оның ізбасарлары өздерін бахаилер деп атады. 1908 жылы бахайлардың саны жарты миллионнан бір миллионға дейін жетті, ал Субхи Азалдың ізбасарлары жүз адамнан аспады. Али Раза Накавидің сөзіне қарағанда, бабизм мен бахаи діні "бір-бірінен ажырамас" және "бірдей нанымдар мен ілімдерге" ие. Ол мұсылмандардың яһуди дінін христиан дінімен, ал христиан дінін ислам дінімен алмастырғандай, бахаилердің бабизмді бахаи дінімен алмастырғанын жазды. Он екі шиа дінінің сенуіне сәйкес, соңғы өкіл қайтыс болғаннан кейін Имам Махди жасырынып кетті; тірі болса да, ол өз жақтастарына қолжетімді емес еді. Баб сенімінде Баб – Имам Махдидің қайтып келуі, бірақ жасырыну ілімі жасырын түрде жоққа шығарылады. Оның орнына Баб өзінің көрінісінің Имамның символдық қайтуы екенін, ал мың жыл бұрын қайтыс болған Имам Махдидің физикалық қайта оралуы емесін айтқан. Парсы Баян кітабында Баб діни дәстүрлердің маусымдар сияқты циклмен келетінін, адамзат үшін "таза дінді" жаңарту үшін келетінін жазған. Баб бұл мессиялық тұлғаны барлық құдайлық қасиеттердің бастауы ретінде сипаттайды және оның бұйрығы Құдайдың бұйрығына тең екенін мәлімдейді. Бұрынғы діндерде болашақ уәде етілген тұлғаларға сілтемелер кездейсоқ және тек меңзеулерде болғаннан айырмашылығы, Баб дінінің негізгі кітабы Баянның барлығы, негізінен, өзінен де үлкен мессиялық тұлға туралы баяндама болып табылады, Баб оны "Құдай анық көрсететін Біреу" деп атайды. Баб әрқашан өзінің аян-аяңдары мен заңдарын осы уәде етілген тұлға аясында талқылайды. Бабтың өзінің миссиясының мәні мен мақсаты, ол әрқашан баса айтқандай, адамдарды оның келуіне дайындау еді. Ол өз ізбасарларынан уәде етілгенді тәуелсіз зерттеуді және іздеуді, оны өзіне байланысты емес, өзінің ішкі шынайылығы, істері мен қасиеттері бойынша тануды сұрайды. Ол тіпті оларға бұрынғы діндердің ізбасарлары өздерінің қасиетті жазбаларына сілтеме жасап, келесі пайғамбарға қарсылық көрсеткендей, Бабтың еңбектері бойынша оған қарсы пікір білдіріп, уәде етілген адамнан айырылып қалмаулары керектігін ескертеді. Сондай-ақ, Баб уәде етілгеннің келуінің жақындығы туралы айтады және оның келу уақытын тоғызыншы және он тоғызыншы жылдар деп көрсетеді. Бабтың 1850 жылы жазалануынан кейін, кейбір бабилер өзін "Құдай анық көрсететін Біреу" деп мәлімдеді. Кейін 1863 жылы, Бабтың жариялануынан он тоғызыншы жыл өткен соң, Бахаулла жеке өзін мессиялық тұлға деп мәлімдеді және 1866-1868 жылдары бұл мәлімдемені жария етті. Оның талабы ең сәтті болды. Бабилердің көпшілігі оны қабылдады және кейіннен бахаилер деп аталды. Азалилер (Бахаулланың талабын қабылдамаған бабилер) Бахаулланың мәлімдемесіне қарсылық көрсетті.

Діни құқық

Баб ислам заңын жойды және парсы Баянында баби заң жүйесін жариялады, осылайша исламнан өзге, жеке дінді құрды. Жаңа заңдардың кейбіреулеріне Қибла бағытын Иранның Шираз қаласындағы Баб үйіне бұру, күнтізбеді он тоғыз ай мен он тоғыз күндік күн күнтізбесіне өзгерту (бұл Бахаи күнтізбесінің негізі болды) және соңғы айды ораза айы ретінде белгілеу кірді. Баб сондай-ақ, Құдайдан және Оның Пайғамбарынан басқа ешкімге күнәларын мойындауға және кешірім сұрауға тыйым салады. Баб өзінің ілімдерінде әйелдердің мәртебесін көптеген жағынан көтерді. Бабтың ілімі бойынша, Құдай еркек және әйел арасындағы шекараны басып өтетіндіктен, "еркектер әйелдерден, әйелдер еркектерден жоғары тұрмауы керек" дейді. Ол өзінің ізбасарларына әйелдерді "көздің қиығы үшін де" жамандыққа ұшыратпауды бұйырады. Армин Ешраги 19 ғасырдағы Иранның жағдайын атап өтіп, "қазіргі батыс оқырмандары Бабтың "Бұл қоғамда тәрбиеленген ерлер мен әйелдерге [бір-біріне] қарауға, сөйлесуге және бірге отыруға рұқсат етіледі" деген ілімінің революциялық әлеуетін бағаламауы мүмкін" деп атап өтеді. Ол: "Егер мұқтаж адамды көрсеңдер, оны өздеріңнің шамаңызға қарай байытыңыз, егер біреу қиын жағдайда болса, оған өздеріңнің күшіңізбен тыныштық сыйлаңыз" дейді. Джек Маклин, Надер Саидидің талдауын қорытындылай келе, "Бабтың жазбалары тіпті қазіргі әлемдік дағдарыстардың мәселелерін, мысалы қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тауарландыруды да болжайды" деп жазады. Баб судың толық тазалығын қатаң түрде талап етеді (Баян 6:2). Осы талаптан оңай-ақ қоршаған ортаны ластамау керектігін түсінуге болады, себебі барлық заттар жер асты суларына және мұхиттарға қайта оралады. Араб тіліндегі Баян (9:11) жер, ауа, от және судың төрт элементін тауарға айналдыруға тыйым салады. Баб көптеген басқа да рәсімдерді, салт-дәстүрлерді және заңдарды жасады. Олардың кейбіреулері қажет болған жағдайда ғана қару-жарақ алып жүруге, темекі шегуден аулақ болуға, орындықтарда міндетті түрде отыруға, христиандардың тазалығын ұстануға, жануарларға қатыгездік жасамауға, балаларды қатты ұруға тыйым салуға, кітаптарды, тіпті Киелі жазбаларды басып шығаруға және логика немесе өлі тілдерді зерттеуге тыйым салуға жатады. Бабтың маңызды жазбаларына Қаюму'л Асма' (Жүсіп сүресіне түсіндірме) және парсы Баяны кіреді, бабилер оны Құраннан жоғары санайды. Соңғысы француз тіліне аударылды, ағылшын тілінде тек бөліктері ғана бар. Бабтың еңбектері ғалымдардың қызығушылығын оятты. Эльхам Афнан Бабтың жазбаларын "оқырманның ой-өрісін өзгертіп, ескірген сенімдер мен мұра еткен әдет-ғұрыптардың тізгінінен босатуға мүмкіндік береді" деп сипаттайды. Джек Маклин Бабтың шығармаларының ерекше символикасына назар аударып, "Бабтың қасиетті жазбаларының әлемі символизмге толы. Сандар, түстер, минералдар, сұйықтықтар, адам денесі, әлеуметтік қарым-қатынастар, ым-ишаралар, іс-әрекеттер, тіл (хаттар мен сөздер) және табиғаттың өзі – барлығы Алланың есімдері мен қасиеттерінің (асма ва сифат) терең шындығын көрсететін айналар немесе белгілер" дейді. Тодд Лоусон да Бабтың түсіндірмелерінде "барлық жаратылыстың, ең жоғарыдан ең төменгісіне дейін, ықтимал және түпкілікті мәні бар" деген пікірді анықтайды. Бабтың шығармалары тілдік жаңалықтармен сипатталады, оның ішінде көптеген жаңа сөздер бар, өйткені ол қазіргі теологиялық терминдерді жеткіліксіз деп тапты. Джон Уолбридж Бабтың Кітабындағы қайталауды "күдірсз гипноздық" деп санайды, онда "бірдей ескерткіш сөздер үнемі қайталанады", уақыт өте келе біртіндеп өзгеріп отырады, бұл минималистік эстетиканы алдын ала күту және мүмкін Финнеганс Уэйктің модернисттік стилін алдын ала көрсету. Баб өзінің жазбаларын бес түрге бөліп көрсетті: құдайлық аяттар, дұғалар, түсіндірмелер, араб тілінде жазылған рационалды сөз және алдыңғы төртеуін қамтитын парсы түрі. Бабтың жазбаларының көп бөлігі жоғалып кетті. Баб өзі олардың ұзындығы бес жүз мың аяттан асатынын айтты, ал Құранның ұзындығы 6300 аяттан тұрады. Егер әр бетке 25 тармақтан келсе, онда бұл 20000 бетке тең болады. Набиль и Заранди "Таң атушылар" атты еңбегінде Баб Махуда тұтқында болған кезде жарық көрген Құранның тоғыз толық түсіндірмесін атап өтті. Жоғарыда айтылғандай, әлі күнге дейін сақталған еңбектердің шынайы мәтінін анықтау әрқашан оңай емес, ал кейбір мәтіндер үшін едәуір жұмыс қажет болады. Алайда басқалары жақсы күйде сақталған, Бабтың маңызды еңбектерінің бірнешесі оның сенімді хатшыларының қолымен жазылған. Көптеген еңбектер Бабилерден түскен нақты сұрақтарға жауап ретінде жазылған. Бұл ерекше емес, хат жанры Пауылдың Тарастың заманынан бері маңызды мәтіндерді жазу үшін дәстүрлі орта болды. Жаңа өсиеттің үштен екі бөлігі хаттардан тұрады, хаттарды имитациялайды немесе олардың ішінде хаттар бар. Кейде Баб хатшылар мен куәгерлердің қатысуымен дұға арқылы өте жылдам жазбаларды жасады. Бахаи әлемінің мұражай бөлімі қазіргі уақытта Бабтың шамамен 190 Таблицін сақтайды. Бабтың негізгі еңбектерінен алынған үзінділер ағылшын тіліндегі жинақта жарияланды: Бабтың жазбаларынан таңдаулар, басқа да жариялымдар: Бабтан дұғалар: Құдайды еске алу. Денис МакЕойн "Ерте Баби доктринасы мен тарихының көздері" еңбегінде көптеген еңбектерді сипаттайды, төмендегі қорытындының көп бөлігі осы көзден алынған. Басты еңбектерге қоса, Баб өзінің әйеліне және ізбасарларына көптеген хаттар, әртүрлі мақсаттарға арналған көптеген дұғалар, Құранның аяттарына немесе тарауларына көптеген түсіндірмелер және көптеген хутбалар немесе уағыздар (көптегені ешқашан жеткізілмеген) жазды. Олардың көптегені жоғалып кетті, ал кейбіреулері жинақтарда сақталды. Бабизм үшін Қуддустың жазбалары да маңызды, олар Моджан Момен мен Тодд Лоусонға сәйкес, "түрі мен мазмұны бойынша Бабтың жазбаларымен ұқсас". Тахираның поэзиясы мен прозасы да маңызды.

Сыртқы қабылдау

Бұрын бахаи дінін ұстанған ғалым Денис МакЭойн баби заңдарын "кейде тек қана ойша туған, тазалық, әдептілік және сән-салтанатқа байланысты Бабтың жеке құштарлықтарына негізделген ережелер мен регламенттердің үйлесімсіз жиынтығы" деп сипаттайды. Бұл шариғат, бірақ оны іс жүзінде қолдану мүмкін емес. Әрине, ол ешқандай дамуға ие болмайтын сияқты. Мұнда да, осында да Бабтың еуропалықтарға әсерленгенін және оның ізбасарларының соларға еліктеуін қалағанын көрсететін белгілер бар. Ол былай деп жалғастырады: "Байанды оқығаннан кейін, оның көп бөлігіне онша мән берудің қажеті жоқ екеніне көз жеткізесіз. Бұл іс жүзіне аспайтын, тек ойын сияқты. Бабтың кейінгі кітаптарының көп бөлігінің мәні де жоқ, олар араб түбірлерін пайдаланып қызықты нәрселер жасауға арналған күрделі жаттығулар ғана. Сонымен қатар, Бабтың ерте жазбаларының көпшілігі, Құранның осы немесе басқа сүресіне түсіндірме ретінде сипатталған, шын мәнінде түсініктеме емес." Ол баби заңдарын тағы да сынап, былай дейді: "Қарапайым бабидің үш алмаз, төрт сары рубин, алты изумруд және алты қызыл рубин сыйлауға шамасы келмейді, тіпті кітапта жазылған барлық ережелерді сақтауға уақыты да жетпейді. Дегенмен, баби шариғаты өз әсерін тигізді." Бахаи ғалымы Надер Саиди Баянның қатаң заңдарының іс жүзінде қолданылмағанын айтады, себебі олардың іске асырылуы Құдай танытатын адамның пайда болуына байланысты, ал осы заңдар Уәде етілген адам оларды қайта бекітпесе, жойылады. Саиди бұл заңдардың тек стратегиялық және символдық мағынаға ие болуы мүмкін деген қорытындыға келеді, олар дәстүрлерді бұзу және Бабтың ізбасарларын Құдай танытатын адамға бағынуға баулу үшін жасалды.