Кіріспе

Темір дәуірінің бекінілген елді мекенінің түрі. Оппидум – темір дәуіріндегі ірі, бекінілген елді мекен немесе қала. Оппидумдар көбінесе кельт Ла Тене мәдениетімен байланысты, б.з.д. 2 және 1 ғасырларда пайда болып, Еуропаға тарады – батыстағы Ұлыбритания мен Ибериядан шығыстағы Венгрия жазығының шетіне дейін. Бұл елді мекендер римдіктер Оңтүстік және Батыс Еуропаны жаулап алғанға дейін пайдаланылды. Көптегендері кейіннен Рим дәуірінің қалаларына айналды, ал қалғандары тасталып кетті. Дунай және Рейн өзендерінің солтүстігіндегі, Германияның көп бөлігі сияқты, Римге тәуелсіз қалған аймақтарда оппидумдар біздің заманымыздың 1 ғасырына дейін қолданылып келді.

Анықтама

Опидум – латын сөзі, «қорғалған (бекітілген) әкімшілік орталық немесе қала» деген мағынаны білдіреді, бастапқыда римдік емес қалаларға, сондай-ақ римдік бақылаудағы провинциялық қалаларға қатысты қолданылған. Бұл сөз ертедегі латын тіліндегі ob pedum, «жабық кеңістік» сөзінен, мүмкін Proto Indo European тіліндегі pedóm, «иеленген кеңістік» немесе «із» сөзінен алынған. Қазіргі археологиялық қолданыста oppidum – кельт Ла Тене мәдениетіне байланысты ірі бекінілген елді мекендерді белгілеу үшін қолданылатын термин. Юлий Цезарь өзінің «Галлия соғысы туралы естеліктерінде» (Commentarii de Bello Gallico) 58–52 жж. б.з.д. Галлия соғыстары кезінде кездескен темір дәуіріндегі үлкен келт қоныстарын oppida деп сипаттады. Ол қандай белгілердің елді мекенді oppidum деп атауға лайық екенін нақты анықтамаса да, негізгі талаптар көрінеді. Олар маңызды экономикалық орталықтар болды, онда тауарлар өндіріліп, сақталып, саудаланды, кейде римдік саудагерлер қоныстанды және рим легиондары жарақ-жабдық алатын. Олар сондай-ақ саяси орталықтар болды, көптеген адамдарға әсер ететін шешімдер қабылдаған биліктің ордасы болды, мысалы, 52 ж. б.з.д. Галлия көтерілісінің басшысы болып Верцингеторикс тағайындалды. Цезарь 28 oppidumды атады. 2011 жылға қарай олардың тек 21-і тарихшылар мен археологтармен анықталды: латын және қазіргі жер атауы арасында ұқсастық болды (мысалы, Civitas Aurelianorum – Орлеан) немесе қазбалар қажетті дәлелдерді ұсынды (мысалы, Алезия). Цезарь oppidum деп атаған жерлердің көпшілігі қала көлеміндегі бекінілген елді мекендер болған. Алайда, мысалы, Женева oppidum деп аталды, бірақ бұл кезеңде онда бекіністер табылған жоқ. Цезарь сондай-ақ битуригтердің 20 және гельветтердің 12 oppidumдары туралы айтады, бұл бүгінгі күні осы тайпалардың белгілі бекінілген елді мекендерінің санының екі есеге артық. Бұл Цезарь бекінісі жоқ елді мекендерді de facto oppidum деп санағанын көрсетеді. Осыған ұқсас түсініксіздік рим тарихшысы Ливийдің жазбаларында да байқалады, ол бұл сөзді бекінілген де, бекінісі жоқ елді мекендерді атау үшін қолданды. Атап айтқанда, Дэн oppidumды төрт критерий бойынша анықтауды ұсынды:
Өлшемі: Елді мекеннің ең аз мөлшері болуы керек, Дэн бұл өлшемді топографиялық ерекшеліктермен байланыстырды. Топография: Көптеген oppidumдар биік жерлерде орналасқан, бірақ кейбіреулері жазық жерлерде де орналасқан. Бекініс: Елді мекенді (идеалды жағдайда үздіксіз) қабырға қоршап тұруы керек, әдетте үш элементтен тұрады: тас қасбет, ағаш құрылым және артқы жағындағы топырақ қорған. Есіктер әдетте қос жақты болады. Хронология: Елді мекен темір дәуірінің соңына жатады: б.з.д. соңғы екі ғасыры. Олар көбінесе «Альп тауларынан солтүстікке қарайғы алғашқы қалалар» деп сипатталады, бірақ Еуропаның орташа белдеуіндегі қала құрылысының ертерек мысалдары да белгілі. Б.з.д. 2 және 1 ғасырлар аралығы оларды Ла Тене кезеңіне жатқызады. Мінездік ең аз өлшем жиі ұсынылған, бірақ бұл икемді, және oppidum ретінде сипатталған кішкентай бекінілген орындар да бар. Алайда, бұл термин әрқашан қатаң қолданылмайды және ол Ла Тене кезеңінен бастап кез келген төбе бекінісін немесе дөңгелек қоршауды атау үшін қолданылады. Анықтамалардың сәйкессіздігінің салдары – салынған oppidumдардың саны белгісіз. Еуропа археологиясында oppidum термині кез келген бекінілген тарихқа дейінгі елді мекенді сипаттау үшін кеңінен қолданылады. Мысалы, Глаубергтегідей ескі тау құрылыстары (б.з.д. 6 немесе 5 ғасыр) oppidum деп аталды. Мұндай терминнің кеңінен қолданылуы, мысалы, Иберия археологиясында кең таралған; Кастро мәдениетінің сипаттамаларында ол б.з.д. 9 ғасырға дейін барып отыратын елді мекендерді атау үшін жиі қолданылады. Испан тіліндегі castro сөзі, ағылшын тілінде де қолданылады, «қабырғалы елді мекен» немесе «тау бекінісі» дегенді білдіреді, және археологтар бұл сөзді oppidumмен жиі алмастырып қолданады.

Орналасу орны және түрі

Римдік жаулап алу Солтүстік Еуропада жойған нәрсе – өзі трансалпілік жерге тараған, бүгінде кельттер деп танылатын, серпінді жергілікті мәдениет болатын. Юлий Цезардың өзі қолданған латын сөзі – протоқалалық Оппида, осы Римге дейінгі Солтүстік Еуропа цивилизациясының ең айқын көріністерінің бірі саналады. Тарихшы Джон Коллистің сөзіне сүйенсек, оппидалар Мажарстан жазығына дейін шығысқа қарай созылған, онда басқа типтегі қоныстар пайда болды. Бүгінде 200-ге жуық оппида белгілі. Орталық Испанияда оппидаға ұқсас орындар бар, олардың көлемі мен қорғаныс қабырғалары сияқты белгілері ортақ, бірақ ішкі құрылымы әртүрлі. Оппидаларда тұрғын үйлердің тізбектес қатарларынан (Бибракте) бастап, кеңірек орналасқан жеке шаруашылықтарға (Манчинг) дейін әртүрлі ішкі құрылымдар кездеседі. Кейбір оппидалардың ішкі орналасуы Рим қалаларының инсулаларына (Варискурт) ұқсас. Дегенмен, қоғамдық ғимараттардың мақсаты туралы көп мәлімет жоқ. Кейбір оппидалардың бекіністері зор масштабта салынған. Манчингтегі 7 шақырымдық murus gallicus құрылысына тек қасбеті үшін шамамен 6900 м³ тас, 7,5 тоннаға дейін темір шегелер, 90 000 м³ жер және бағаналар арасын толтыру үшін тастар, сондай-ақ 100 000 м³ жер қажет болды. Еңбек ресурстары тұрғысынан 250 күнге 2000 адам жұмылдырылуы керек болды. Бибрактегі 5,5 шақырымдық murus gallicus құрылысына 40-60 гектар піскен емен орманын кесу қажет болды. Алайда, оппидалардың көлемі мен құрылысы айтарлықтай ерекшеленді. Богемия мен Бавариядағы оппидалар Францияның солтүстігі мен батысындағы оппидалардан әлдеқайда ірі болды. Ұлыбританиядағы оппидалар көбінесе кішкентай, бірақ оңтүстік-шығыста үлкен оппидалар тобы бар. Солтүстік Ұлыбританияда оппидалар сирек кездеседі, бірақ Станвик ерекше мысал, өйткені ол топырақпен нығайтылған құрғақ тас қабырғаларды қамтиды, олар Кельхайм қабырғалары деп аталады. Шығыс жақта, көбінесе топырақ пен тас қабырғаларын қолдау үшін ағаштар қолданылды, олар Pfostenschlitzmauer (тірек ұялы қабырға) немесе "Преист типті қабырға" деп аталды. Олар Францияның солтүстік-батыс және орталық аймақтарында жиі кездеседі және кең бекіністермен ("Fécamp типі") үйлестірілді. Ұлыбританияда Камулодунон оппидумы (қазіргі Колчестер, б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 1 ғасыр аралығында салынған), Тринованттардың және кейде Катувеллаунидің тайпалық орталығы, өзін қорғау үшін жер жұмыстарымен күшейтілген табиғи қорғаныстарды пайдаланды. Бұл орын үш жағынан екі өзенмен қоршалған: солтүстік және шығыстан Колн өзені, ал оңтүстік шекараны Рим өзені құрайды. Осы екі өзен арасындағы ашық батыс жағын жабу үшін палисадалармен жабылған кең жағалау мен бекініс жүйесі салынды. Бұл бекіністер Ұлыбританиядағы ең кең көлемді жүйе саналады және екі өзенмен бірге Тринованттардың жоғары мәртебелі шаруашылықтарын, зираттарды, діни орындарын, өнеркәсіптік аймақтарын, өзен портын және монета соғу орындарын қоршады.

Тарих

Тарихи Еуропада халық саны артты. Джейн МакИнтош айтуынша, шамамен б.з.д. 5000 жылы неолит дәуірінде Еуропада 2 миллионнан 5 миллионға дейін адам тұрды; кейінгі (римдікке дейінгі) темір дәуірінде (б.з.д. 2-ші және 1-ші ғасырларда) оның халқы шамамен 15-30 миллионды құрады. Көпшілігі жаңа орындарға, әдетте биікке салынған. Мұндай орналасқан жер елді мекенге жақын жердегі сауда жолдарына басымдық етуге мүмкіндік берген, сондай-ақ аймаққа бақылаудың символы ретінде маңызды болған. Кейбір оппидалар төбедегі бекіністерден өскенімен, олардың барлығында маңызды қорғаныс функциялары болған жоқ. Оппидалардың дамуы континенттің қалалануындағы маңызды кезең болды, өйткені олар Альп тауларынан солтүстікке қарайғы алғашқы ірі елді мекендердің бірі болып, қала немесе қалашық деп сипатталуы мүмкін еді (алдыңғы орындарға Холштат дәуіріндегі "Князьдық орындықтар" кіреді). Оппидалар римдіктер темір дәуіріндегі Еуропаны жаулап алғанға дейін пайдаланыла берді. Тіпті Дунай өзенінен солтүстікке қарай римдіктер бағындыра алмаған жерлерде де оппидалар 1-ші ғасырдың соңында тасталып кетті. 450 ж. б.з.д. акропольдің қайта құрылған моделін қараңыз.