Кіріспе

Екі жаққа теңшелген моллюсктердің жалпы атауы. "Қабықша" деген сөз көбінесе жеуге жарамды және су түбінде, құмға жартылай көміліп өмір сүретін түрлерге қолданылады. Қабықшалардың екі қабырғасы тең болады және екі бұлшық ет арқылы біріктірілген. Олар тұщы және тұзды су ортасында тіршілік етеді; тұзды суда олар лайлы түбіне көмілуге бейім, ал судың мөлдірлігі түрлері мен орналасқан жеріне қарай өзгереді. Олардың ең көп түрлері Солтүстік Америкада кездеседі. Аспаздық мағынада, қабықшалар тік тұрып өспейді (осыған қарағанда устрицалар мен мидиялар тік тұрады) және су түбіне жақын өмір сүрмейді (осыған қарағанда шабдалылар). Аспаздық қолданыста қабықшалар көбінесе теңіздің екі жаққа теңшелген моллюскілері болып табылады, мысалы, қабықша қазу және одан жасалған сорпа – қабықша шорбасы. Палоурда сияқты көптеген жеуге жарамды қабықшалар жұмыртқа немесе үшбұрыш тәрізді болады; бірақ, қырыққабықша қабықшалары ұзын, параллель қабырғалы болып келеді, бұл ескі тіс қырқу пышағын еске түсіреді. Кейбір қабықшалардың өмірлік циклы бір жылға ғана созылады, ал кем дегенде біреуі 500 жылдан астам өмір сүрген. Барлық қабықшаларда иілгіш байланыспен жақын орналасқан екі әктасты қабық немесе жапырақша болады және олардың барлығы сүзгі арқылы қоректенеді.

Анатомия

Шалпанның қабығы екі (әдетте тең) қақпақтан тұрады, олар ілмек буын және ішкі немесе сыртқы болуы мүмкін байланыс арқылы біріктірілген. Байланыс қақпақтарды ажыратуға қажетті кернеуді қамтамасыз етеді, ал бір немесе екі жиырылғыш бұлшық ет қақпақтарды жабуға мүмкіндік береді. Шалпанның бүйректері, жүрегі, аузы, асқазаны және жүйке жүйесі де бар. Көптеген түрлерінде сифон болады. Шалпанды жейтін сүтқоректілерге Тынық және Атлантика мұхиттарындағы морж түрлері, екі мұхиттағы порттық иесіздің барлық белгілі түрлері, теңіз арыстандарының көпшілігі, соның ішінде Калифорния теңіз арысы, сақалды иесіздер және тіпті Азия мен Солтүстік Америкада кездесетін тұщы су түрлерін жейтін өзен сусарлары кіреді. Құстардың барлық түрлері де, егер жағалау аймағында ұстап алса, шалпанды жейді: Солтүстік және Оңтүстік Американың қызғылт қасық тұмсықтары, Еуразиялық устрицашы, қарапайым журавль, Флорида мен Кариб теңізіндегі американдық фламинго және қара құмшық – бұл бүкіл әлемде шалпанды жейтін көптеген құстардың тек бір бөлігі ғана. Сегіз аяқты моллюскалардың көптеген түрлері, тіпті алып Тынч мұхиты сегіз аяқтысы сияқтылары да, шалпанды өте жиі жейді.

Ас үй

Әлемнің әр аймағында адамдар қабыршақты ұлуларды және көптеген басқа да теңіз өнімдерін жейді.

Солтүстік Америка

Кулинарияда қолданылғанда, АҚШ-тың шығыс жағалауында және Канаданың теңіз аймақтарының көп бөлігінде "кламп" термині көбінесе қатты клампқа, *Mercenaria mercenaria* түріне жатады. Бұл термин тамаққа пайдаланылатын басқа да бірнеше кең таралған түрлерге, мысалы, жұмсақ қабықты клампқа (*Mya arenaria*) және мұхит құсбасына (*Arctica islandica*) қатысты болуы мүмкін. Атлантика жағалауында коммерциялық мақсатта қолданылатын тағы бір түр – шерф клампы (*Spisula solidissima*). Шалпандар бүкіл елде тамақ ретінде қолданылады, бірақ шұңғырлар емес: оларды Еуропаға қарағанда табу қиын, себебі Батыс жағалаудағы еуропалық түрлерге қарағанда олар толқын кезінде алысқа кетіп жатады, ал Шығыс жағалауда олар көбінесе көптеген масалар болатын тұзды батпақтар мен лайлы жерлерде кездеседі. Шығыс АҚШ-та бірнеше жеуге жарамды түрлер бар: *Americardia media*, сондай-ақ, құлпынай шұңқыры деп те аталады, Кариб теңізінен Флоридаға дейін таралған; *Trachycardium muricatum* құлпынай шұңқырымен ұқсас ареалға ие; ал *Dinocardium robustum* еуропалық шұңқырдан бірнеше есе үлкен болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар Солтүстік Каролина жағалауындағы аралдарда, Outer Banks-та аз көлемде ауланып, сорпаға салынып, буда пісіріліп немесе маринадталған. АҚШ-тың шығыс жағалауында бамбук клампы (*Ensis directus*) американдықтар үшін кламп тасқыны жасау үшін бағалы, бірақ оның жағажайға өте жақын құмға көмілуіне байланысты, жағажайға зиян келтірмей механикалық тәсілмен жинау мүмкін емес. Бамбук шұңқырының қабығының шеті өте өткір екендігі мәлім, сондықтан оны қолмен жинағанда өте сақ болу керек. АҚШ-тың батыс жағалауында мыңдаған жылдар бойы тұтынылатын бірнеше түрлер бар, бұл жағалауға жақын жердегі кламп қабықтарының көптігімен және оларды Калифорнияның Чумаш, Вашингтон штатының Нискулли және Британдық Колумбияның Цаувассен тайпаларының тұтынуымен дәлелденеді. Майлы кламп (*Saxidomus gigantea*), Тынық мұхиты балталы клампы (*Siliqua patula*), ашық қабықты кламп (*Tresus capax*), геодак клампы (*Panopea generosa*) және Писмо клампы (*Tivela stultorum*) барлығы деликатес ретінде желінеді. Кламптар шикі, буда пісірілген, қайнатылған, пісірілген немесе қуырылған күйінде жеуге болады. Олардан кламп шорпасы, кламп казино, кламп торттары немесе толтырылған кламптар дайындауға болады, немесе оларды Жаңа Англия кламп пісіруінде ыстық тастар мен теңіз шөптерін пайдаланып пісіруге болады. Батыс жағалауда олар циоппино және жергілікті севиче түрлерін дайындау үшін қолданылады.

Үндістан

Шамшақтар Үндістанның жағалау аймақтарында, әсіресе Конкан, Керала, Бенгал және Карнатака, Тамил Наду аймақтарының жағалауында жиі желінеді. Кералада шамшақтардан карри жасалады және кокос жаңғағымен қуырылады. Малабар аймағында оны "эламбакка" деп, ал Орталық Кералада "какка" деп атайды. Кокос қосылған шамшақ каррисі – Малабардың, әсіресе Талассери аймағының тағамы. Үндістанның оңтүстік-батыс жағалауында, сондай-ақ Махараштраның Конкан аймағында шамшақтар карри және гарнирлерге қолданылады, мысалы, бір қабықшасы бар шамшақтан жасалған "Тисарячи Экшипи". Мангалор аймағындағы Беари мұсылмандары шамшақтан "Коулдо Пинде" деп аталатын негізгі тағам дайындайды. Удупи және Мангалор аймақтарында оны жергілікті тулу тілінде "марвай" деп атайды. Одан "марвай сукка", "марвай гасси" және "марвай пунди" сияқты көптеген тағамдар жасалады.

Жапония

Жапонияда моллюскалар жиі теңіз өнімдерінен жасалған әртүрлі тағамдардың құрамына кіреді. Олардан қазандыққа, мисо шорпасына немесе цукудани дайындауға болады. Жапон асүйінде ең көп қолданылатын моллюскалардың түрлері – Шиджими (Corbicula japonica), Асари (Venerupis philippinarum) және Хамагури (Meretrix lusoria).

Ұлыбритания

Аралдың шұңғыл тасты және кескіш тасты жағалаулары теңіз өнімдеріне қолайлы орта жасайды, және моллюскалардың да осы сипаттамаға кіретіні сөзсіз. Атақтылығы – жүздеген жылдар бойы теңізге тікелей байланысты болған мемлекетте, аквамәдениет немесе коммерциялық аулау арқылы өндірілген теңіз өнімдерінің 70% континентке экспортталады. Тарихи тұрғысынан, Ұлыбритания негізінен сиыр еті мен сүт өнімдеріне құштарлығымен танымал арал болған, бірақ Ваймут және қазіргі Йорк маңындағы жағалаудағы қабық үйінділері туралы жазбалардағы ең ерте деректер бар. (Сонымен қатар, 1272 жылы Лондонда Балық сатушылардың құрметті компаниясы құрылғаны туралы мәліметтер де бар.) Қазіргі заманғы жас буын бұрынғы буынға қарағанда көбірек балық жейді, ал YouTube-та жергілікті балық аулауға қатысты көптеген видеолар бар. Британ аралдарындағы ең алғашқы қоныстанудан бастап, моллюскалар британдықтардың диетасының негізгі бөлігін құрады, бұл ошақтардың жанындағы үйінділерде табылған көптеген қалдықтармен дәлелденеді. Британдықтар мен жергілікті балық аулаушылардың сүйікті тағамдарына жұқа қабықты балық (разорт), Ensis siliqua, Солтүстік Американың шығысындағы бамбук қабығының кішігірім туысы жатады. Оларды Лондонның Биллингсгейт базары сияқты ашық ауадағы сауда орындарында табуға болады; олардың дәмі Солтүстік Америкадағы туыстарына ұқсас. Кокки, әсіресе жалпы кокки, Уэльстің батысындағы және одан әрі солтүстікке қарай Ди сағасындағы жағажайларда жиі кездеседі. Кездейсоқ әкелінген қатты қабықты квахог британдық суларда, көбінесе Англияға жақын жерлерде табылса да, британдық асүйінде қолданылады. Палоурд қабығы – ең көп таралған жергілікті қабық және ол коммерциялық мақсатта да, жергілікті түрде де жиналады, ал Атлантика мұхитының арғы жағындағы Атлантикалық толқын қабығының туысы Spisula solida азық-түлік көзі және аквамәдениетке кандидат ретінде үлкен қызығушылық тудырады; ол негізінен Еуропадағы Британ аралдарында кездеседі.

Италия

Италияда моллюскалар көбінесе теңіз өнімдерінен жасалған тағамдардың құрамына кіреді немесе пастамен бірге беріледі. Италиялық тағамдарда ең көп қолданылатын моллюскалар түрлері – вонгола (Venerupis decussata), коцца (Mytilus galloprovincialis) және теллина (Donax trunculus). Даттеро ди-маре (Lithophaga lithophaga) бұрын желінгенімен, оны тым көп аулау оны құрып кетуге шақырды (оның ересектік жасқа толуына 15-35 жыл уақыт керек еді және оны оның өмір сүру ортасын құрайтын әктас тау жыныстарын сындыру арқылы ғана жинауға болатын). 1998 жылдан бері Италия үкіметі оны жойылу қаупі бар түр деп жариялады, сондықтан оны аулау мен сатуға тыйым салынған.

Дін

Исламда моллюскілер халал деп есептеледі, бірақ яһудилерде трейф (кошер емес).

Ақша ретінде

Кейбір шақылдақтар, әсіресе Mercenaria mercenaria, бұрын Солтүстік Американың шығысындағы алгонкин тайпалары қасиетті әшекейлер, яғни уампум жасауға, сондай-ақ қабықшадан ақша жасауға пайдаланған.