Кіріспе

Джеймс Фергюссон FRS (22 қаңтар 1808 – 9 қаңтар 1886) – Шотландияда туған сәулет тарихшысы, көбінесе үнді тарихи сәулеті мен ескіліктерге деген қызығушылығымен есімдері таныс. Ол 19 ғасырда ежелгі Үндістанды қайта жаңғыртудағы маңызды тұлға болды. Бұрын бизнесмен болған, сәулетші мамандығын ресми түрде алмаған, бірақ бірнеше ғимараттар мен әсемдеу жобаларын жасаған.

Білім беру және Үндістан

Фергюссон Айр қаласында Уильям Фергюссонның (1773–1846) ұлы болып дүниеге келді. Ол әскери хирург, медициналық жазушы және ауруханалардың инспекторы болған. Алдымен Эдинбургтағы Корольдік орта мектепте, содан кейін Хаунслоудағы жеке мектепте білім алғаннан кейін, ол Үндістанға барып, Калькуттадағы Fairlie, Fergusson & Co. отбасының сауда фирмасында менеджер болып жұмыс істеді. Сол жерде ол сол кезде көпшілікке беймәлім және жақсы түсініксіз болған Үндістанның ежелгі сәулет ескерткіштеріне қызығушылық танытты. Өзінің айтуынша, индиго фабрикасын табысты басқаруы оған шамамен он жылдан кейін бизнестен зейнеткерлікке шығып, Лондонға қоныстануға мүмкіндік берді. Оның Үндістан сәулетіне қатысты байқаулары алғаш рет 1845 жылы жарық көрген «Үндістандағы тасқа қашалған ғибадатханалар» атты кітабында жарияланды. Осы типтегі көне ғимараттардың тарихи және эстетикалық байланыстарын талдау міндеті оны сәулет өнерінің бүкіл саласын тарихи және сын тұрғысынан салыстыра зерттеуге итермеледі. Ол «Сәулет өнерінің суреттелген нұсқауы», яғни барлық дәуірлер мен елдерде кездесетін әртүрлі сәулет стилдерінің қысқаша және көпке танымал есебін жазды, бұл жұмысы 1855 жылы екі томдық болып жарық көрді. 1862 жылы ол «Архитектураның нұсқауына» жалғас ретінде «Архитектураның заманауи стильдерінің тарихы» атты еңбегін жариялады. 1855 жылғы жұмысы он жылдан кейін үш томдық, әлдеқайда кеңейтілген нұсқада «Ең ерте заманнан бүгінгі күнге дейінгі барлық елдердегі сәулет тарихы» деген атпен қайта басылды. Нұсқауда тым ұзақ қарастырылған Үндістан сәулетіне қатысты тараулар жалпы тарихтан алынып тасталды, ал осы тақырып толығымен жеке томда, 1876 жылы жарық көрген «Үнді және Шығыс сәулетінің тарихында» жақсырақ жазылды. 1876 жылғы еңбек кейін 1910 жылы Джеймс Берджесс және Ричард Фене Спирс қосымшаларымен қайта қаралып, екі томдық болып жарық көрді.

Ұлыбритания

1849 жылы Фергюсон «Өнердегі сұлулықтың нағыз принциптеріне тарихи саяхат: әсіресе сәулет өнеріне қатысты» атты метафизикалық зерттеуін жариялады. Оның археологиядағы нақты мәселелерге арналған бірнеше эсселері, мысалы, «Грек ғибадатханаларына жарық түсіру тәсілі» туралы трактатында грек ғибадатханаларына қатысты кеңінен қабылданбаған теориялар бар. Замандастарының көптегені сияқты Фергюсон да француз басқыншылығына қарсы тұруға британдықтардың дайындығына алаңдады және «Ұлттық қорғанысымызды қолдану бойынша ұсыныстар» (1849), «Портсмут қаупі; немесе француз флоттары мен ағылшын бекіністері» (1852) және «Портсмут қорғалды: Портсмут қаупіне толықтыру» (1856) атты еңбектерін жариялады. 1859 жылы ол Ұлыбританияны қорғау жөніндегі Корольдік комиссияға тағайындалған жалғыз азамат болды, ол кейіннен «Палмерстонның қиялы» деп аталған жағалау бекіністерін салудың ірі бағдарламасын ұсынды. 1871 жылы Британдық сәулетшілердің Корольдік институтының алтын медалін алды. Оның басқа еңбектері: «Ниневи және Персеполь сарайларының қалпына келтірілуі» (1851), «Халикарнас мавзолейінің қалпына келтірілуі» (1862), «Ағашқа және жыланға табыну» (1868), «Барлық елдердегі ежелгі тас ескерткіштер» (1872) және «Иерусалимдегі Харам аумағындағы еврейлердің ғибадатханалары мен басқа да ғимараттар» (1878). Британдық сәулетшілер институтының сессиялық құжаттарында оның «Шыңқыр арка тарихы», «Оңтүстік Үндістан сәулеті», «Бижапур қаласының сәулеттік сұлулығы», «Эрехтейон» және «Эфестегі Артемида храмы» туралы мақалалары бар. Фергюсон өзі жемісті практикалық сәулетші болмаса да, оның сәулетінің бірнеше мысалдары сақталған, олардың ең танымалдары – Ямайка парламенті ғимараты және Кью бағындағы Марианна Норт галереясы. Фергюсон Остин Генри Лейардпен бірге Кристалл сарайдағы Ассириялық залды безендіру жоспары бойынша кеңесші болды және 1856 жылы Кристалл сарай компаниясының бас директоры болып тағайындалды, бұл қызметті ол екі жыл бойы атқарды. 1866 жылы ол Генри Скоттқа Корольдік Альберт залының дизайндық аспектілері бойынша кеңес беру үшін құрылған комиссия мүшесі болды, сондай-ақ сәулетшілер Уильям Тайт және Мэтью Дигби Уайт, инженерлер Джон Хокшоу және Джон Фаулер де комиссияға қатысты. 1847 жылы Фергюсон «Иерусалимнің ежелгі топографиясы» атты эссе жариялады, онда ол Омар мешітінің Константин Ұлы Иерусалимде Иеміздің қабірінің үстіне салған шіркеудің өзі екенін, және қазіргі Киелі қабір шіркеуі емес, Исаның нағыз жерленген жері екенін айтты. Бұл пікірді 1860 жылы жарияланған «Иерусалимдегі Киелі қабір орны туралы жазбалары» және 1878 жылы жарияланған «Иерусалимдегі Харам аумағындағы еврейлердің ғибадатханалары мен басқа да ғимараттар» одан әрі дамытты, бұл теориялар Палестинаны зерттеу қорының құрылуына түрткі болды деседі. Фергюсон 1886 жылдың 9 қаңтарында Лондонда қайтыс болды және әкесімен бірге Хайгейт зиратының батыс жағында жерленді.