Кіріспе

1194 және 1227 жылдар аралығында мерзімімен Польшаның жоғары герцогы Лешек Ақ (Лешек Белый; шамамен 1184/85 – 24 қараша 1227) – 1194–1198, 1199, 1206–1210 және 1211–1227 жылдары Польшаның жоғары герцогы және Сандомирж князі болды. Оның билігінің бастапқы кезеңдерінде оның қарындасы Миешко III Ескі және туысы Владислав III Шпиндлшинкс, корольдік Пиаст әулетінің Ұлы Польша тармағынан, Лешектың жоғары герцог болу құқығына қарсы шықты. Лешек Казимир II Әділ мен оның әйелі Елена Зноймоның үшінші немесе төртінші, бірақ ең үлкен баласы еді.

Мұрагерлік үшін күрес

1194 жылы 5 мамырда Казимир II қайтыс болғанда Лешке 9-10 жас болды. 2001 жылы жазған К. Ясинский оның туған жылы 1184 немесе 1185 дейді, ал бұрынғы тарихнама 1186 немесе 1187 деп мәлімдейді. Регенттікті анасы Елена жүзеге асырды, ол Краков воеводасы Миколай Грифита мен Краков епископы Фульконың көмегіне сүйенді. Бірақ Лешктің ағасы Миешко III Ескі, 1173-1177 жылдары Краковты билеген және оған қарсы ұлттық көтерілістен кейін тақтан түскен, мұны қабылдаудан бас тартты. Ол күшті Кіші Польша ақсүйектерінің көмегімен Краковты қайта басып алуға бел буды. Соғыс 1195 жылы басталды. Лешек пен кіші інісі Конрадтың жағында Краков пен Сандомир ақсүйектері, сондай-ақ Владимир-Волынь князі Роман Рурикіді шайқасты. Миешко III Ескі Силезия туыстары – Рацибор герцогы Миешко Танглефут және Ополе герцогы Ярославпен келіссөздер жүргізіп, олар науқан кезінде азық-түлікпен көмектесуге уәде берді. 1195 жылдың 13 қыркүйегінде Жендрежов маңындағы Мозгавада қанды шайқас болды. Шабыстың алғашқы кезеңінде Ұлы Польша әскерлері – Миешко III және ұлы Болеславтың жеке басқаруымен – воевода Миколай мен князь Романның күштерімен кездесті. Бұл шайқас шешілмеді және Миешко III ұлының шайқаста қаза болғанына қайғырып, әскерін кері шегіндірді. Лешек пен Конрадтың жақтастары қуып жете алмады, Краковқа қайтып оралды, себебі шығын көп болды, ал князь Роман жараланғандардың арасында еді. Бірақ шайқас осымен аяқталған жоқ. Воевода Говорек бастаған Сандомир әскерлері келді де, кешігіп келген Миешко Танглефут пен Ополе Ярославтың Силезия әскеріне шабуыл жасады. Шабыстың екінші кезеңінде Силезиялықтар жеңіске жетті, бірақ Миешко III Ұлы Польшаға қашқаннан кейін, олар да шегінуге мәжбүр болды, тұтқынға алынған воевода Говоректі алып кетті. Бірнеше айдан кейін ол құны төленген соң бостандыққа шықты. Мозгава шайқасында Миешко III Ескінің шегінуі Лешекке (немесе оның регенттеріне) келесі үш жылға билікті сақтап қалуға мүмкіндік берді. Бірақ 1198 жылы Миешко III Зноймолық Еленамен келісім арқылы Сеньорат провинциясын қайта басып алды. Үлкен ұлының атынан жесір герцогиня және регент Кене Польша мен Мазовияға құқықтарын мойындау және Куявияны алу шартымен Краков билігінен ресми түрде бас тартты (тарихшылардың айтуынша, Миешко III және ұлы Болеслав Лешек, Мазовия герцогы қайтыс болғаннан кейін Куявия үкіметін өздеріне алды). Бұл жолы (1199 жылы қысқа үзіліспен) Миешко III 1202 жылдың 13 наурызындағы өліміне дейін Краковты басқарды. Біраз уақыттан кейін (шамамен 1200 жылы), есейіп, жеке билік жүргізе бастаған Лешек пен Конрад иеліктерін бөлісуге шешім қабылдады. Конрад Мазовия мен Куявияны алды, ал Лешек тек Сандомирді сақтап қалды, мүмкін, Сенират провинциясын және іргелес Сиерадз-Ленчица жерін қайтарып алуды үміттене отырып. Миешко III қайтыс болғаннан кейін Лешекті қайта орнату ұсынылды. Оның бұрынғы одақтасы Миколай Грифита саяси ықпалын жоғалтудан қорқып, Лешектің ең жақын серігі Говоректі жұмыстан босатуды талап етті. Сандомир воеводасы өзінің қожайыны үшін Краковты алу үшін орнынан түсуге дайын еді, бірақ Лешек оны тастағысы келмеді, сондықтан бұл талапты қабылдамады. Осы тұйыққа байланысты Миколай Грифита Миешко III-нің ең кіші және жалғыз тірі қалған ұлы Владыслав III Шпиндлшенкті Краковтың жаңа билеушісі болуға шақырды. Владыслав III қанша уақыт Краковты билегені белгісіз. Кейбір тарихшылардың айтуынша, оның билігі 1202 жылдың күзінде, әкесі қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң аяқталды; ал басқалары (бұл нұсқасы ықтимал көрінеді) 1206 жылға дейін немесе тіпті 1210 жылға дейін созылды. Қалай болғанда да, Миколай Грифитаның қайтыс болғаннан кейін (1202 жылы), Краков ақсүйектері Лешекті ешқандай шартсыз үкіметке қайта шақырды. 1207 жылы Лешек өзінің иеліктерін сол кездегі папа Иннокентий III-нің қарауына тапсырды. Бұл Польшаны Рим папасына қарсы тұратын елдердің қатарына қосты. Содан кейін Лешек архиепископ Генрих Киетичпен Иннокентий III реформаларын жүзеге асыруда тығыз ынтымақтастық жасады.

Киев Русіне араласу

Билік басындағы алғашқы жылдары Лешек саясаты негізінен Киев Русіне бағытталған. 1199 жылы ол Владимирдің Роман ханзадасына Волынидегі әскерлерімен бірге Галич княздігін қайтарып алуға көмектесті, мүмкін 1195 жылы Моцгавадағы III Миешкоға қарсы Романның көмегіне ризашылық білдірген шығар. Бұл одақ 1205 жылы күтпеген жерден аяқталды, бірақ Роман Владыслав III Спиндлесханкстың Сейнират провинциясын қайтарып алуы үшін күш-жігерін қолдауға шешім қабылдады (бұл Владыслав III 1202 жылы қуылған теорияны қолдайды). Содан кейін Роман белгісіз себептермен Лешек пен Конрадтың аймағына шабуыл жасады (бірақ тарихшылар бұл Владыслав III интригаларына байланысты деп санайды), олардың аумағына терең кірді. Екі күш те 1205 жылы 14 қазанда Завихост шайқасында соғысты, онда Роман жеңіліп, қаза тапты. Содан кейін Лешек пен Конрад Римнің иеліктерімен байланысты қақтығысқа түсіп, бұл жағдай Римнің жесірі мен балаларының құқықтарын қолдаған Венгрия королі Андрей ІІ-нің араласуымен қиындады. Лешек пен оның ағасы бастапқыда Волынья мен Галичте Владимирден Романның балаларын алып тастағысы келген рурикид княздерінің коалициясын басқарды. Алайда, біраз уақыт өткен соң, олар Венгриямен соғыс болмайтындай етіп, келісімге қол қоюға шешім қабылдады. 1206 жылы Лешек Андрей II-мен Волыньда кездесті, одан кейін Венгрия билеушілерінің Владимирге Волынь мен Галичтегі ықпалы ерекше болды. Венгрия патшасымен келісімге қарамастан, қақтығыс жалғасты. Көп ұзамай Романның жесірі мен кіші ұлы Василько, венгр билігіне наразы болып, Польшаға қашуға шешім қабылдады, онда олар Лешек сотында бас сауғалады; оның үлкен ұлы Даниэль Андрей II сотына жіберілген болатын. Польшаға жер аударылған кезінде олар Бельц жерін алды. Киев Русі белсенді саясатын одан әрі растау ретінде Лешек пен Конрадтың рурикидтік ханшайымдармен некелері болды. Лешек алғаш рет Луцк князі Ингвар Ярославичтің қызымен (аты белгісіз) және кейін Новгород князі Ярослав III Владимировичтің қызы Гримславамен тұрмысқа шықты. Осы арада Конрад Пермяшль князі Святослав III Игоревичтің қызы Агафияға үйленді. 1210 жылы Андрей II Владимирдің Волыньдағы билігіне Романның үлкен ұлы Даниилді отырғызды. Алайда өзінің саяси ықпалын жоғалтқысы келмей, ол сол жаққа әскерін жіберді. Күтілетін поляк-венгерлік қарсыласу соңында орын алмады, өйткені Лешек Миешко Танглефут Краковты басып алғаннан кейін өзінің әскерін қайтаруға мәжбүр болды. Сейнират провинциясындағы жағдай тынышталғаннан кейін, Лешек 1212 жылы Владимирге Волынь мен Галичке оралды. Соғыс қимылдарының нәтижесінде ол бірнеше шекаралық қалаларды басып алды. Алайда 1213 жылы ол венгр бояры Владиславтың Галичті басып алуына жол бермеді. Бір жылдан кейін ол Бобрка өзенінде жеңілгенімен, аймақтың қауіптілігі мажар әскерлерін кері шегінуге мәжбүр етті. Сол жылы Венгриямен қиын қарым-қатынасты бұзуды қалаған Лешек Краков аристократиясының қысымымен воевода Пакославтың айналасына жиналды. Осы келісім бойынша Галич Волынияның билігі Андрей ІІ-нің екінші ұлы Коломанға берілді, ол Лешекнің үлкен қызы Саломеяға үйленуге тиіс болды. Бұл келісім Лешке Киев Русындағы (Премьшль және Лубачов аудандары) аумақтық иеліктерді берді. Өкінішке орай, бұл одақ Венгриямен ұзаққа созылмады, өйткені жыл соңына дейін Лешек жергілікті дворяндық князь Коломанның билігін қабылдамағаны анық болған кезде Галичте Даниил Романовичтің қалпына келтірілуін қолдауға шешім қабылдады. 1215 жылы венгрлер Коломанның билігін қамтамасыз етуде көмек жоқтығына шыдамсызданып, одақты бұзған кезде, Краков герцогінің екіжақты саясаты оған шығын әкелді. Киев Русындағы жағдай тыныш болып көрінгеннен кейін, венгрлер Лешке қарсы әскер жіберді, оның Даниилды қолдауымен. Бұл жорық кезінде Лешек Пржемьшль мен Лубачов жерлерін жоғалтты. Бастапқыда пруссалықтарды бейбіт жолмен мәсіхшілерге айналдыру үшін, пұтқа табынушылар мәсіхшілермен танысатын арнайы сауда орталықтары арқылы әрекет жасалды. Алайда, көп жетістіктер көрінбеген соң, әскери экспедиция жасалуы керек деп шешті, ол 1222 жылы болды. Алайда, бүкіл кәсіпорын көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады, әсіресе Святпольк II крестовый жорықтың ортасында өз қолдауын тартқан кезде. Святпольк өзінің ордасында өзінің ағасы Владыслав III-ге қарсы күресті бастаған Владислав Одоничке баспана берді. Пруссиялықтардың қатеріне төтеп беру үшін пиаст билеушілері өздерінің шекараларын қорғау үшін "Рыцарь гвардиясын" (pl: stróże rycerskie) құруға шешім қабылдады. Бірақ 1224 жылға дейін Рыцарь гвардиясының тұжырымы құлап, Кіші Польша рыцарьлары пруссиялықтардың күтпеген шабуылынан зардап шекті. Жеңіліс пен қырғын Гвардия басшылығының, Грифичтер әулетінің мүшесінің, әлсіздігіне үлкен үлес қосты, ол жер аударылды. 1225 жылы осы жағдайға наразы болған Грифичтер Лешекке қарсы қастандық жасап, Краков тағына Генрих I Жоғарғыны шақырды, ол белгісіз себептермен бұрынғы одағын бұзып, Лешектың Киев Русі ісіне араласуын пайдаланып, Краковқа келді. Лешек пен Генрих I арасындағы соғыс Любушқа Тюрингіяның Ландгравы Луи IV шабуыл жасағаннан кейін болдырмалды, бұл Генрих I кері шегінуге мәжбүр етті. Ол Кіші Польшадан кетуге асыққанда, оның әскері Лешек пен Конрадтың күштерімен Длубня өзенінде шайқасуға ниеттенді. Алайда, мұндай шайқас болған жоқ, өйткені қарсыластар келісімге келе алды. Дегенмен, 1217–1224 жылдарға дейін жалғанған бұрынғы одаққа және тығыз ынтымақтастыққа оралу мүмкін емес екені мойндалды. 1227 жылы жаңа қиындықтар туды. Үлкен Польшада Владыслав III Спиндлесханкс өзінің жүрекжары Владыслав Одоничке қарсы тұра алмады. Лешек бұл қақтығысқа жеке қызығушылық танытты, өйткені ол баласыз Владыслав III-тің иеліктерін мұраға алуды үміттене берді. Белгісіз себептермен, Владыслав Одоничке Святпольк II қолдауын жоғалтты, сондықтан жеңіске жеткеніне сенімді болмады. Сондықтан екі тараптың да қақтығысты аяқтауға тырысуы таңқалыс емес. Лешек шешуге тырысқан тағы бір мәселе – Померелия герцогінің тәуелсіз мінез-құлқының қауіптілігі.

Құрлық

Польша герцогтарының кездесуі Куявы және Үлкен Польшаның шекарасындағы Гасава ауданында ұйымдастырылды. 1227 жылғы қарашада өткен бұл кездесуге Лешек, Владислав Одонич, Генрих I Сақалды және Конрад I Мазовиялық қатысты. Белгісіз себептермен, ең қызығушылық танытқандардың бірі Владислав III Жұқа аяқты кездесуге қатыспады. Кеңесмелердің мазмұны, бастысы, Померелияның Святополк II-нің әрекеттеріне қатысты болды. 24 қараша күні таңертең патшазадаларға суға түскен кезде шабуыл жасалды. Генрих I ауыр жарақат алды, бірақ оның өмірін адал рыцары Визенбургтік Перегрин құтқарды, ол оны өз денесімен жауып қорғады. Лешек ат үстінде, жартылай жалаңаш күйінде жақын маңдағы Марцинково ауылына қашып құтылуға тырысты, бірақ оны өлтірушілер қуып жетіп, өлтірді. Шабуылдаушылар Владислав Одоничтің немесе Святополк II-нің адамдары болған, немесе екі тараптың да қатысқан құйрық сөздердің нәтижесі болуы мүмкін деп болжанады. Лешектың денесі Краковқа жеткізіліп, 1227 жылғы 6 желтоқсанға дейін немесе сол күні Вавель соборында жерленді. Ақ Лешектың өлімі Польшадағы саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Дүрбелеңді билігіне қарамастан, Лешек барлық поляк князьдерінің жалпыға таныс Краков герцогы болды. Лешек қайтыс болғаннан кейін Святополк II өзін поляк вассалдығынан тәуелсіз деп жариялады. Лешектың ұлы Болеслав V әкесі қайтыс болған кезде бір жаста болды, сондықтан Краков және Кіші Польша билігі үшін Лешектың інісі Конрад I мен 1217 жылғы өзара мұрагерлік шарты бойынша оның мұрагері Владислав III Жұқа аяқты арасында күрес болды. Ақырында, 1232 жылы Силезия герцогы Генрих I Сақалды жоғары герцог болып билік құрды.

Неке және балалылық

Ежелгі тарихшылар Лешек 1207 жылы Луцк князі Ингвар Ярославичтің қызы Гримславаға ғана үйленгенін айтқан. Алайда, қазіргі зерттеулер оның екі рет үйленгенін көрсетеді: алғаш рет 1207 немесе 1208 жылдары аты белгісіз князь Ингвардың қызымен, ал одан ажырасқаннан кейін 1210 немесе 1211 жылдары Новгород князі Ярослав IV Владимировичтің қызы болуы мүмкін Гримславамен. Гримславамен некесінен Лешек екі бала өмірге әкелді:

Саломея (1211/12 – 17 қараша 1268), 1215 жылы Венгрия королі Андрей II-нің ұлы, принц Коломанға үйленді. Олар Галиция-Волынияны билеуге ниеттенген, бірақ жоғарыда айтылғандай, бұл жоспарлар орындалмады және олар бұл аймақта билікті орната алмады. Күйеуінің қайтысынан кейін (1241) ол Завихост және Скаладағы кедей Клэр орденінің монахинясы болды. Болеслав V Таза (21 маусым 1226 – 7 желтоқсан 1279), 1243 жылы Польшаның Краковтағы тағына отырды.

Ғибадатхананың іргетастары

1216 жылы Лешек Радом қаласында Сент-Венцеслав шіркеуін (pl: Kościół św. Wacława) салды, оны оның ұлы Болеслав V Таза одан әрі қамтамасыз етті, ал 1440 жылы шіркеу кеңейтіліп, готика стилінде ішінара қайта жаңартылды.