Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның алғашқы билеуші әулеті (960–1370) – поляк әулеті.
First ruling dynasty of Poland (960–1370)
a Polish dynasty
Пиасттар әулеті Польшаның алғашқы тарихи билеуші әулеті болды. Польшаның алғашқы монархы – герцог Миешко I (шамамен 960–992 жылдары). Польшадағы Пиасттардың патшалық билігі 1370 жылы Ұлы Казимир III-нің қайтысымен аяқталды. Пиаст әулетінің тармақтары Мазовия герцогтігінде (1526 жылға дейін) және Силезия герцогтіктерінде 1675 жылы соңғы Силезиялық Пиаст қайтыс болғанға дейін билік етті. Пиасттар Еуропаның көптеген ақсүйек әулеттерімен туыс болды және көптеген құрметті лауазымдарға ие болды, олардың кейбіреулері Киелі Рим империясының құрамында болды. Польшаның Казимир IV қайтысынан кейін билік құрған Ягеллон патшалары да Казимир III-нің қызынан тегін алып келді.
The House of Piast was the first historical ruling dynasty of Poland. The first documented Polish monarch was Duke Mieszko I (c. 960–992). The Piasts' royal rule in Poland ended in 1370 with the death of King Casimir III the Great. Branches of the Piast dynasty continued to rule in the Duchy of Masovia (until 1526) and in the Duchies of Silesia until the last male Silesian Piast died in 1675. The Piasts intermarried with several noble lines of Europe, and possessed numerous titles, some within the Holy Roman Empire. The Jagiellonian kings ruling after the death of Casimir IV of Poland were also descended in the female line from Casimir III's daughter.
Атаудың шығу тегі
Польшаның ертедегі герцогтары мен патшалары өздерін жартылай аңызға толы шебер-ағаш өңдеуші Пяст Коłodziej (Piast Kołodziej) ұрпақтары деп есептегендігі айтылады, ол алғаш рет шамамен 1113 жылы Галл Аноним жазған «Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum» (Поляктардың герцогтары мен князьдерінің тарихы мен істері) еңбегінде еске алынған. Дегенмен, «Пиаст әулеті» термині 17 ғасырға дейін қолданылмаған. Осы тарихи атауды польшалық тарихшы Адам Нарушевич тарихи еңбегінде енгізді, ол замандас дереккөздерінде кездеспейді.
The early dukes and kings of Poland are said to have regarded themselves as descendants of the semi legendary Piast the Wheelwright (Piast Kołodziej), first mentioned in the Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum (Chronicles and deeds of the dukes or princes of the Poles), written c. 1113 by Gallus Anonymus. However, the term "Piast Dynasty" was not applied until the 17th century. In a historical work the expression Piast dynasty was introduced by the Polish historian Adam Naruszewicz, it is not documented in contemporary sources.
Тарих
Бірінші "Пиастар", мүмкін поляк тегінен, 940 жылы Ұлы Польша аймағында Гиеч бекінісінде пайда болды. Көп ұзамай олар өздерінің резиденциясын Гнезноға көшірді, онда князь Миешко I шамамен 960 жылдан бастап Schinesghe мемлекетімен басқарды. Пиастар уақытша Померания, Богемия және Лузацияны, сондай-ақ Рутенияның бір бөлігін және қазіргі Словакиядағы венгр Спиш аймағын биледі. Билеуші өкіметіне қарай герцог немесе король атағын алды. Польша монархиясы батыстағы Киелі Рим империясының экспансиялық саясатына қарсы тұруға мәжбүр болды, нәтижесінде Пиастар билеушілері, Миешко I, Казимир I Қайта қалпына келтіруші немесе Владислав I Герман сияқты, келісімдер, адалдық серттері және Императорлық Оттон және Салиан әулеттерімен некелік одақтар арқылы Польша мемлекетін қорғауға тырысты. Богемиялық Пржемысл әулеті, венгр Арпадтар және олардың Анжу мұрагерлері, Киев Русі, кейін Тевтон ордені мемлекеті және Литваның Ұлы Герцогтығы күшті көршілер болды. 1138 жылғы Болеслав III Кривоустыйдың өсиетінен кейін орын алған талқандану дәуірі Пиастардың беделін күрт әлсіретті. Шамамен 150 жыл бойы Польша мемлекеті бірнеше герцогтықтарға бөлінді, ал Пиастар герцогы агнатикалық үстемдік принципіне формальды түрде қайшы келіп, Кіші Польшаның ағалық провинциясының астанасы Краковта тақ үшін күресті. Миешко III Ескі, Владислав III Жұқа аяқ немесе Лешек I Ақ сияқты көптеген герцогтар таққа отырғызылды, бірақ көп ұзамай тақтан түсірілді. Болеслав III Кривоустыйдың үлкен ұлы, Герцог Владислав II Шайқасқанның ұрпақтары болған Силезия Пиастарының аға тармағы өз жолын таңдады және 14 ғасырдан бастап Богемияның вассалы болды. 1370 жылы Польша патшалық әулеті мен Пиастардың кіші тармағының жойылуынан кейін Польша тәжі Анжу королі Людовик I-ге тиді, ол марқұм король Казимирдің қарындасы Елизавета Пиастың ұлы болды. Пиастардың Мазовия тармағы 1526 жылы герцог Януш III қайтыс болғаннан кейін жойылды. Силезия Пиастарының соңғы билеушісі Георг Вильгельм Легницалық 1675 жылы қайтыс болды. Оның інісі Легница графы Август, соңғы ер Пиаст, 1679 жылы қайтыс болды. Соңғы заңды мұрагер Легница-Бриг герцогинясы Каролина 1707 жылы қайтыс болды және Требница аббаттығында жерленді. Дегенмен, көптеген отбасылар, мысалы, Силезия герцогы Адам Венцеслав Чешинскийдің (1574-1617) заңсыз ұрпақтары өз шежірелерін осы әулетпен байланыстырады.
The first "Piasts", probably of Polan descent, appeared around 940 in the territory of Greater Poland at the stronghold of Giecz. Shortly afterwards they relocated their residence to Gniezno, where Prince Mieszko I ruled over the Civitas Schinesghe from about 960. The Piasts temporarily also ruled over Pomerania, Bohemia and the Lusatias, as well as part of Ruthenia, and the Hungarian Spiš region in present day Slovakia. The ruler bore the title of a duke or a king, depending on their position of power. The Polish monarchy had to deal with the expansionist policies of the Holy Roman Empire in the west, resulting in a chequered co existence, with Piast rulers like Mieszko I, Casimir I the Restorer or Władysław I Herman trying to protect the Polish state by treaties, oath of allegiances and marriage alliances with the Imperial Ottonian and Salian dynasties. The Bohemian Přemyslid dynasty, the Hungarian Arpads and their Anjou successors, the Kievan Rus', later also the State of the Teutonic Order and the Grand Duchy of Lithuania were mighty neighbours. The Piast position was decisively enfeebled by an era of fragmentation following the 1138 Testament of Bolesław III Wrymouth. For nearly 150 years, the Polish state shattered into several duchies, with the Piast duke against the formally valid principle of agnatic seniority fighting for the throne at Kraków, the capital of the Lesser Polish Seniorate Province. Numerous dukes like Mieszko III the Old, Władysław III Spindleshanks or Leszek I the White were crowned, only to be overthrown shortly afterwards. The senior branch of the Silesian Piasts, descendants of Bolesław III Wrymouth's eldest son Duke Władysław II the Exile, went separate ways and since the 14th century were vassals of the Bohemian Crown. After the Polish royal line and Piast junior branch had died out in 1370, the Polish crown fell to the Anjou king Louis I of Hungary, son of late King Casimir's sister Elizabeth Piast. The Masovian branch of the Piasts became extinct with the death of Duke Janusz III in 1526. The last ruling duke of the Silesian Piasts was George William of Legnica who died in 1675. His uncle Count August of Legnica, the last male Piast, died in 1679. The last legitimate heir, Duchess Karolina of Legnica Brieg died in 1707 and is buried in Trzebnica Abbey. Nevertheless, numerous families, like the illegitimate descendants of the Silesian duke Adam Wenceslaus of Cieszyn (1574–1617), link their genealogy to the dynasty.
Пиаст билеушілері
Польшаның Пиаст патшалары мен билеушілері келесі кестеде тізімделген. Барлық билеушілердің толық тізімін «Польша монархтарының тізімі» бетінде қараңыз.
Piast kings and rulers of Poland appear in list form in the following table. For a list of all rulers, see List of Polish monarchs.