Польшаға қатысты ең алғашқы тарихи құжат: Dagome iudex

Кіріспе

Дагоме iudex – Польша тарихына қатысты ең ертегі құжаттардың бірі. Польша тікелей аталмаса да, ол 991 жылы Дагоме мен Оте (Миешко I және оның әйелі Ода фон Халденслебен) және олардың ұлдары туралы айтады, олардың жерін ("Civitas Schinesghe" деп аталады) Апостолдық Тақтың қорғауына тапсырды. Құжаттың атауы оның бастапқы сөздерінен шыққан.

Тарих

Дагоме юдексінің тұжырымдамасы шамамен 1080 жылы аяқталған. Ол Григорий VII папа тағында отырған кезеңде бір кардинал жасаған тізілімде табылды. Көптеген тарихшылар «Дагоме» сөзі екі есімнің қосылуынан пайда болғанын айтады: «Даго» – христиандық «Дагобер» (Миешконың крещение алған гипотетикалық есімі), ал «Ме» – түркілік «Миешко». Латын тіліндегі iudex («төреші») сөзі «князь» деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Тағы бір түсіндіру бойынша, «Дагоме юдекс» – «Эго Меско дукс» («Мен, князь Миешко») сөздерінің бұрмалануы. Ватикан көшірмесінде Дагомедегі «е» әрпіне s adscriptum (седильге ұқсас) қосылған болуы мүмкін, бірақ Ватикан көшірмешісі iudex сөзін тура мағынасында түсініп, оны Сардиния және оның төрт «төрешісімен» байланыстырған. Тұжырымдаманы жасаған автор жер аттарын дұрыс жазбаған. Ол бұл құжаттың кейін Польша деп аталатын аймаққа қатысты екенін білмеген. «Гнезно» мемлекетінің шекарасы «Ұзын теңізге» (Балтық теңізі), Пруссияға, Руське, Краковқа, Моравияға және Одер өзеніне дейін созылған деп сипатталған. Кіші Польша астанасы Краков («кракоа») аталғандықтан, құжатта көрсетілген. Алемура, болжам бойынша Оломуц және Мильцени тайпасының Жоғарғы Лузатия аймағы (terra mileze) арасындағы түзу шекара Силезияны қамтуы мүмкін. Мәтінде civitas schinesghe сөзі Ұлы Польшаның синонимі ретінде қолданылған сияқты. Әйтпесе, егер schenisghe Шчецин қаласын білдірсе, шекара сипаттамасы логикалық болар еді. Миешконың иелігіндегі басқа аймақтар мен орындардың ішінде тек Краков пен Лузатия аталған, екеуі де шекаралық белгілерсіз. Миешконың билігіне бағынбаған аймақтар – пруздер (Пруссия) және русьтер (Рутения) «шекара» сөзімен көрсетілген. Дагоме юдексі Польша тарихы үшін маңызды, өйткені ол сол кезеңдегі болашақ Польша мемлекетінің жалпы сипаттамасын ұсынады. Дегенмен, ол көптеген сұрақтарға жауап бермейді. Біріншіден, Миешко I өзінің мемлекетін Папаның қорғауына неліктен тапсырғанын түсіндірмейді. Сонымен қатар, құжатта Миешконың үлкен ұлы Болеслав І Батылдың аты жоқ. Оның орнына екінші әйелі Одадан туған ұлдары аталған. Сонымен қатар, Миешко I басқа ешбір құжатта «Дагоме» деп аталмайды. Тарихшылар Болеславтың құжатта болмауының себебін балалардың ересек болғаннан кейін мұраларын алуына қатысты ежелгі дәстүрмен түсіндіруге болады деп санайды. Осылайша, Батыл Болеслав Дагоме юдексі жазылғанға дейін әкесінің мұрасынан Краковты алған болуы мүмкін.

The Dagome iudex survives in the form of a summary, completed c. 1080. It was found in a register compiled by a curial cardinal during the papacy of Gregory VII. Most historians believe that the word "Dagome" is a melding of two names: the Christian "Dago", for "Dagobert" (Mieszko's hypothetical baptismal name), and the "Me," for pagan "Mieszko." The Latin word iudex ("judge") could refer to "prince." Another interpretation is that "Dagome iudex" is a corruption of "Ego Mesco dux" ("I, Prince Mieszko"). In the Vatican copy, the e of Dagome might have an s adscriptum (similar to cedilla), although the Vatican copyist read iudex literally, relating it to Sardinia and its four "judges". Place names are misspelled by the writer who made the summary. He was apparently unaware that the document related to territory later called Poland. The boundaries of the "Gniezno" state are described as those that extended to the "Long Sea" (the Baltic), Prussia, Rus', Kraków, Moravia and the Oder River. Lesser Poland is included by the mention of its capital, Kraków ("craccoa"). Between alemura, probably Olomouc and Upper Lusatia region of the Milceni (terra mileze) a straightened border could include Silesia. The text seems to use civitas schinesghe as a synonym of Greater Poland. Otherwise, the boundary description would be more logical if schenisghe meant the city of Szczecin. Of the other regions and places in Mieszko's territory, it mentioned only Kraków and Lusatia, both without fines (border). The regions outside Mieszko's rule, pruzze (Prussia) and russe (Ruthenia) were mentioned with the word fines. The Dagome iudex is of critical importance to Polish history, since it provided a general description of the future Polish state in that period. It, however, left many questions unanswered. First, it did not explain why Mieszko I placed his state under the Pope's protection. Also, it is unclear why the document did not mention Mieszko's eldest son, Bolesław I the Brave. Instead, his sons by his second wife (except the third), Oda, were mentioned instead. Finally, Mieszko I is not referred to as "Dagome" in any other document. Historians suppose that Bolesław's absence from the document might be explained by an old custom whereby children received their inheritance as soon as they reached the age of majority. Thus, Bolesław the Brave might have received Kraków as his part of his father's legacy before the Dagome iudex was written.