Кіріспе

Польша королі және Литваның ұлы князі 1506-1548 жылдары. Ескі Зигмунд I (Зигмунд I Старий, 1 қаңтар 1467 – 1 сәуір 1548) – 1506 жылдан өліміне дейін Польша королі және Литваның ұлы князі болды. I Зигмунд Ягеллон әулетінің мүшесі, IV Казимирдің ұлы және корольдер Иоанн I Альберт пен Александр I Ягеллонның кіші інісі. Кейінгі тарихшылар оны ұлы және мұрагері II Сигизмунд Августтан ажырату үшін «Ескі» деп атады. Польша мен Литва тақтарына отырмас бұрын, ол 1499 жылдан бастап Глогов герцогы, 1501 жылдан бастап Опава герцогы және 1504 жылдан бастап ағасы, Богемия мен Венгрия королі Владислав II атынан Силезия губернаторы болды. Зигмунд 1467 жылы Козиенец қаласында Казимир IV пен оның әйелі Елизаветаның бесінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол он үш баланың бірі болғандықтан, әкесінен кейін таққа отырады деп күтпеді. Зигмундтың ағасы және заңды мұрагері Владислав II оның орнына Богемия, Венгрия және Хорватия королі болды, Подебрады Георгінен Богемияда және Матьяш Корвиннен Венгрияда мұрагерлікке ие болды, осылайша бұл елдерді уақытша біріктірді. Казимир қайтыс болғаннан кейін, поляк-литвалық мемлекет қалған екі үлкен ұлы арасында бөлінді: Джон Альберт Польша королі, ал Александр Литваның ұлы князі болды. 1501 жылы Иоанн Альберт кенеттен қайтыс болғаннан кейін Александр Польшаны мұра етті. Сондықтан Зигмундтың билігі 1506 жылы, 39 жасында Александрдың орнын басып, екі лауазымға да ие болғаннан кейін ғана басталды. Өте қабілетті монарх және өнерді қолдаушы Зигмунд Пруссияның герцогтығына поляк билігін орнатты және Варшавамен бірге Мазовия герцогтығын қосып алды, сонымен қатар елдің байлығы мен аймақтағы беделін сақтап қалды. Ол өзінің туысы Пруссия герцогы Альберт пен Альберттің протестант мұрагерлері поляк монархтарына саяси және дипломатиялық тәуелділіктің белгісі ретінде феодалдық құрмет көрсетуді немесе салық төлеуді қамтамасыз етті. Бұл 1657 жылы Пруссия тәуелсіздік алған Бромберг шартына дейін сақталды. Зигмунд және оның қолбасшысы Ян Амор Тарновский 1531 жылы Молдованы Обертин шайқасында, ал 1535 жылы Мәскеу мемлекетін жеңіп, елдің шығыс шекарасын нығайтты. Оның 42 жылдық билігі поляк сәулетіне, ас ішіміне, тіліне және әдет-ғұрыптарына, әсіресе оның екінші әйелі, итальяндық Бона Сфорцаның ықпалымен маңызды үлес қосты. Италиялық стильдер мен мода Польшаның католиктік мәдениетін дамытқан Польшаның Ренессанс және Алтын ғасырында басым болды. Ол қазіргі 200 злотый банкнотада бейнеленген. Зигмунд екі рет үйленді, алғаш Венгриядан шыққан ақсүйек Барбара Заполиямен, содан кейін Милан герцогы Джан Галеаццо Сфорцаның қызы Бона Сфорцамен. Олардың жалғыз ұлы және соңғы Ягеллон патшасы Зигмунд Август 1529 жылы тірі король кезінде таж кигізілді және 1548 жылы Ескі Зигмунд қайтыс болғанда ресми түрде таққа отырды.

Ерте өмір және таққа отырғызу

Казимир IV Ягеллон мен Австрияның Елизавета Габсбургінің ұлы, Зигмунд ағалары Иоанн Альберт пен Александрдан кейін Польша тағына отырды. Олардың үлкен інісі Владислав Богемия, Венгрия және Хорватия патшасы болды. Зигмунд анасының әкесі, қасиетті Рим императоры Зигмундтың құрметіне осы атпен шайылды. 1492 жылы Казимир қайтыс болғанда, Зигмунд оның таққа таласы жоқ, жері де жоқ жалғыз ұлы болды. 1495-1496 жылдары ол ағасы Александрдан жер сұрады, ал Елизавета Габсбург оны Австрия тағына орнатуға тырысты. Екі әрекет те сәтсіз аяқталды. 1497 жылы үлкен ағасы Иоанн I Альберт Зигмундты Молдавия тағына отырғызу мақсатымен Молдавияға жорық жасады. Бұл да ауыр жеңіліспен аяқталды. Соңында, үлкен ағасы Владислав II, Богемия мен Венгрия патшасы, оған Глогов (1499) және Опава (1501) герцогтықтарын сыйлады, ал 1504 жылы Зигмунд Силезия мен Төменгі Лузатияның губернаторы болды. 1501 жылы Иоанн I Альберт күрт қайтыс болды, ал оның орнына 1506 жылы қайтыс болған Александр I келді. Оның қайтысынан кейін Зигмунд Вильнюске келді, онда 1506 жылдың 13 қыркүйегінде Литва герцогтік кеңесі оны Литваның ұлы герцогы етіп сайлады, бұл 1501 жылғы Миельник одағына қайшы болды, ол поляк-литвалық монархты бірлесіп сайлауды ұсынды. 1506 жылдың 8 желтоқсанында Пиотрковтағы Польша Сенатының отырысында Зигмунд Польша королі болып сайланды. 1507 жылдың 20 қаңтарында Краковқа келді және төрт күннен кейін Вавель соборында прелат Анджей Боришевский оны таққа отырғызды.

Польша Корольдігінің тажы

Польшадағы ішкі жағдай Депутаттар палатасының кең өкілеттіктерімен сипатталды, бұл "Нихиль нови" конституциясында расталды және кеңейтілді. Александрдың тұсында Польша патшаларына Сеймнің келісімінсіз заң шығаруға тыйым салатын Нигиль-нови заңы қабылданды. Сигизмунд бұл актіге ықпал етуде сенат мүшелерін тағайындауға қарағанда аз мүмкіндікке ие болды. Ақырында, өзінің билігі кезінде Сигизмунд жергілікті ақсүйектердің, патшалық сот жүйесіне жауапты құзырлы министрлердің және Краковтың бай, ықпалды қазынашыларының кеңесінен пайдаланды. Ол парламенттік жүйеге және дворяндықтың саяси тәуелсіздігіне қарсы болғанымен, заң нормаларының билігін мойындады, құқықтық тәртіпті қолдады және Сеймнің жыл сайынғы сессияларын шақырып, көбінесе мемлекеттік қорғанысқа қаражат алды. Алайда ол жылдық табыс салығынан қорғанысқа арналған тұрақты қор құруға тырысқанда сәтсіз болды. Осыған қарамастан, 1527 жылы ол әскерге шақырылатын армияны құрды және оны қаржыландыру үшін қажетті бюрократияны ұйымдастырды. Ол Польшадағы крепостнойлықты заң жүзінде бекіткен заң кодекстерін жасады, шаруаларды дворяндардың жеке меншігіне орналастырды. 1523 жылдың 5 мамырында патшаны өлтіруге жасалған сәтсіз қастандық салық мәселелерімен байланысты болуы мүмкін. Вавель қамалының монастырь айналасында кешкі серуендеп жүрген билеушіге оқ жасоған кісінің кім екені және оның ықтимал қолдаушылары анықталған жоқ. Қастандықтан кейін оның себептері белгісіз қалды. Оқиғадан үш апта бұрын Сигизмунд I жоғары дәрежелі дворяндар мен олардың мүдделеріне өте қолайсыз және жаулы жаңа жарлық шығарды. Сигизмунд I қарызды ішінара төлеу, мемлекеттік салықтарды патша қазынасынан бөлу, Краковтағы монетахананың қызметін күшейту және тұз кендерінен түскен кірістерді ұйымдастыру сияқты бірнеше экономикалық жетістіктерге қол жеткізді. Сонымен қатар, ол әрмендерге арналған заң шығарды (1519) және ел бойынша сот жүйесін үйлестіруге ұмтылды. 1530 және 1538 жылдар аралығында король монархты сайлау ережелерін анықтаған екі жарлық шығарды, олар сайлау құқығын viritim қағидасы бойынша бекітті. Заң бойынша, барлық әлеуметтік топтар, олардың байлығына қарамастан, сайлау процесін бақылай алатындығы (unusquisque qui vellet) және сайлау еркін (electio Regis libera) болуы керек еді. Сигизмунд ауыл шаруашылығын табысты ұйымдастырды, патшалық қалалардың дамуына көмектесті және патша қазынасына тиесілі, кепілде болған көптеген мүлікті қайтарды. Қаржылық іс-әрекеттерде король әйелі, королева Бонаның толық қолдауын алды, ол экономикалық тиімділікті арттыру және сатып алу арқылы патшалық меншікті кеңейтуді мақсат етті. 1514 жылы ол Төрт аймақтың кеңесін құрып, оны Богемиялық Абрахамға тапсырды.

Тауық соғысы көтерілісі

Билік етуінің басында Ежелгі Сигизмунд I патшаға бір ғасырлық дәстүрге ие, дворяндық бостандықтарымен расталған көптеген артықшылықтары бар Польша Корольдігі мұра болып келді. 1537 жылы Львовта болған көтеріліс (Wojna kokosza) – польша дворяндарының патшаға қарсы және абсолютизмге қарсы рокошы (көтерілісі) болды. Бұл есімді патшаны қолдаған магнаттар тағайындады. Олар «соғыстың» жалғыз салдары жергілікті тауықтардың жойылуы болғанын, оларды Кіші Польшаның шығыс бөлігіндегі Львовта көтеріліске жиналған ақсүйектер жегенін мәлімдеді. Өзінің билігін нығайту үшін Сигизмунд реформалар жиынтығын бастады, 1527 жылы тұрақты әскерге шақыру армиясын құрды және мемлекетті басқаруға және армияны қаржыландыруға қажетті бюрократиялық аппаратты кеңейтті. Италиялық әйелі Бона Сфорцаның қолдауымен ол патшалық қазынаны ұлғайту үшін жер сатып алуға және ауыл шаруашылығы реформаларын жүргізуге кірісті. Бұрын дворяндарға кепілге берілген немесе жалға берілген патшалық мүлікті қайтару процесін бастады. Дворяндық қала маңында Молдавияға қарсы әскери науқанға шақыру үшін жиналды. Алайда, дворяндықтың төменгі және орта топтары патшаны тәуекелді реформалардан бас тартуға мәжбүрлеу үшін көтеріліс ұйымдастырды. Ақсүйектер оған 36 талап қойды, ең маңыздысы – Бона патшайымының одан әрі жер сатып алуын тоқтату, дворяндықты оннан бір бөліктен босату, дворяндықтың артықшылықтарын растау және кеңейту, сондай-ақ Incompatibilitas (үйлесімсіздік) туралы заңды қабылдау – бір адам елде екі немесе одан көп ресми әкімшілік лауазымды бірдей атқара алмайтындығы туралы. Incompatibilitas-тың мақсаты бай магнаттардың төменгі дворяндардың есебінен тым көп билікке ие болуына жол бермеу болды. Алайда, көтеріліс кезінде дворяндық басшыларының бөлінгендігі және келісімге қол жеткізудің қиын екені анық болды. Патшаға қарсы азаматтық соғыс бастауға күші жетпеген наразылар ақыры келісімге келді деп есептеді. Сигизмунд олардың көптеген талаптарын қабылдамады, бірақ келесі жылы Incompatibilitas қағидасын қабылдады және болашақ патша сайлауын күштеп жүргізбеуге келісті. Содан кейін дворяндық аз жетістікпен үйлеріне оралды.

Мәскеумен соғыс

1507 жылдан бастап Польша әскері толыққанды түрде оның басқаруына өткенге дейін Зигмунд Василий III Мәскеулікпен үзіліс-үзіліс соғысқа қатысты. Василийдың Сигизмундтың Мәскеудің Ұлы Герцогтығына шабуыл жасау үшін хан Менли I Герайға пара бергенін білгені жағдайды одан әрі шиеленістірді. 1512 жылдың желтоқсан айында Мәскеу әскерлері Ресей мен Еуропа арасындағы маңызды сауда орталығы – Смоленск қаласын басып алу мақсатымен Литваның Ұлы Герцогтығына кірді. 1513 жылғы алғашқы алты және төрт апталық қоршаулар сәтсіз аяқталды, бірақ 1514 жылдың шілдесінде қала Мәскеуліктердің қолына көшті. Польша соғыстың нәтижелерін күшті орысқарсылық сезіммен насияттау үшін пайдаланды. Римге жіберілген хатта: «Мәскеуліктер христиан емес, олар қатыгез және жабайы, олар еуропалық емес, азиялық, олар түріктер мен татарлармен бірігіп, христиан дінін жоюға тырысады» делінген. Жеңіске қарамастан, поляк-литвалық әскерлер Смоленскіні қайта басып алу үшін жеткілікті жылдамдықпен қимылдай алмады. 1518 жылы орыс әскерлері Полоцк қаласын қоршағанда тағы да жеңіліске ұшырады, аңыз бойынша литвалық әскерлер өздерінің қасиетті қамқоршысы – Сигизмундтың ағасы әулие Казимирдің көрінуінен шабыттанды. Алайда, тарихшылар бұл оқиғаны халық ертегісі деп санайды. 1522 жылы Литва мен Мәскеу арасында 1534 жылға дейін күшінде болатын бітім шарты жасалды. 1534 жылы Ұлы гетман Ежи Радзивилл мен татарлар Батыс Ресейді тонаған кезде, Мәскеуліктер жауап ретінде Литваға тағы да шабуыл жасады. Бірақ олар 1535 жылы Стародуб шайқасында поляк қолбасшысы Ян Амор Тарновский және оның одақтастары тарапынан тоқтатылды. Олардың жеңілісі 1558 жылы Ливон соғысы басталарша Польша-Литва одағының шығыс шебін нығайтты. Франциск I Орталық Еуропада Габсбург императоры Карл V-нің күшейіп бара жатқан билігін тежеу үшін одақтастар іздеді, оның мемлекеттері «күн ешқашан батпайтын империя» деп аталды. Франциск өзінің жорығының сәтсіздігіне алаңдап, Венгрияға бұрылып, 1528 жылы король Ян Запольямен франко-венгр одағын құрды. Бұл айыптаулар соншалықты кең таралғандықтан, Зигмунд тергеу жүргізуге бұйрық берді, нәтижесінде 1528 жылдың 9 ақпанында Мазовия князьдері табиғи себептерден немесе осыған байланысты аурудан қайтыс болғанын растайтын арнайы жарлық жарияланды. Шежіреші Ян Длугош айтуынша, екі князьдың да өлімінің нақты себебі туберкулез болуы мүмкін. Басқа да саяси мәселелерде Зигмунд Қырым хандығымен бейбіт қатар өмір сүруді көздеді, бірақ шекарадағы ұсақ шайқастарды толығымен тоқтатуға қол жеткізе алмады.

Тевтондық рыцарлар

Екі ғасырдан астам уақыт бойы Тевтон орденіне қарсы соғыстар 1525 жылы соңғы поляк-тевтон соғысынан (1519–1521) кейін Краков шартымен аяқталды. Бұрын, 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шарты Тевтон орденін поляк үстемдігіне бағындырып, Ливония, Померания, Вармия және Мазуриядағы неміс мүдделеріне ара қойды. Орден Польша монархтарына салық төлеуден жалтарды, бұл олардың әлсіздігі мен тәуелділігін көрсетті. Жаңа Краков шартына сәйкес, орден күрт секуляризацияланды және Польшаның де-факто марионеттік мемлекетіне айналды, бұл 1655 жылғы Бромберг шартына дейін жалғасты. Зигмундтың жүрегі туысы Альберт, Пруссия герцогы, Мартин Лютердің ықпалымен лютеран дініне көшті және Зигмундқа вассалдық құрмет көрсетті. Оның орнына ол орденнің иеліктерін Пруссияның бірінші герцогы ретінде алды. Бұл оқиға Польша және Литва тарихында «Пруссия құрмет көрсетуі» деп белгілі болды және өнерде жиі бейнеленді. Пруссиялық Ландтаг және парламент Кенигсбергте жиналды, онда елшілер жаңа герцогты және протестанттық реформацияны қабылдады. Содан кейін Тевтон ордені Пруссиядағы әскери орден ретінде маңыздылығын жоғалтып, Киелі Рим империясына шегінді, онда олар усақ-түйекке бөлінді. Олардың ең маңызды жұмысы – Краковтағы Вавель қамалы, Польша монархтарының резиденциясы және Орталық Еуропадағы ең ірі қамалдардың бірі. Ескі қалаға көрінетін төбеде орналасқан бұл бекінілген резиденция Ренессанс стилінде кеңінен қайта жаңартылды және корольдік отбасының жеке қажеттіліктеріне бейімделді. Фиорентино, Сандомирден келген Бенедикттің көмегімен, төртбұрышты, дәліздері, аркалары және порталдары бар итальяндық ішкі ауланы жобалады. Ұқсас жоба Ягеллон әулетінің аң аулау резиденциясы – Неполомице қамалында да жүзеге асырылды. Зигмундтың сәулеттік мұрасының ең көрнекті мысалы – Вавель соборындағы қабірлік шапель. Ол 1519 және 1533 жылдар аралығында Флоренциялық Бартоломео Берреччидің жобалары бойынша салынды және соңғы Ягеллон әулетінің мавзолейі ретінде қызмет етеді. Сыртқы күмбез алтынмен жалатылған, ал ішкі қабірлер мәрмәрдан жасалған, оларды Санти Гуччи жобалады. Сондай-ақ, монарх 12,6 тонна салмақты қоңырау жасап, оны өз құрметіне атады. Патшалық Зигмунд қоңырауы 1521 жылдың 13 шілдесінде Вавель соборының ең солтүстік мұнарасына орнатылды. Діни және ұлттық мерекелерден басқа, қоңырау Польша тарихындағы маңызды сәттерде де соғылып, Польшаның ұлттық символының біріне айналды.