Кіріспе

Француз кинорежиссері Жан Мишель Ролин Рот Ле Джентиль (3 қараша 1938 жыл - 15 желтоқсан 2010 жыл) – француз кинорежиссері, актер және романист, ең бастысы фантастикалық жанрдағы еңбектерімен танымал. Роллиннің 50 жылдан астам созылған мансабында қысқаметражды фильмдері және оның алғашқы төрт вампир классикасы – "Le viol du vampire" (1968), "La vampire nue" (1970), "Le frisson des vampires" (1970) және "Requiem pour un vampire" (1971) кірді. Роллиннің кейінгі танымал туындыларына "La rose de fer" (1973), "Lèvres de sang" (1975), "Les raisins de la mort" (1978), "Fascination" (1979) және "La morte vivante" (1982) жатады. Оның фильмдері тамаша, бірақ көбінесе тоқыраулы түсірілімдерімен, ерекше сюжеттік дамуымен, поэтикалық диалогтарымен, ойыншыл сюрреализмімен және жақсы жасалған әйел персонаждарды жиі пайдалануымен ерекшеленеді. Күтпеген аяқталулар мен түсініксіз визуалды символдар оның айрықша белгілері болды. Жоғары өндіріс деңгейі мен ұқыпты өңдеуге қарамастан, фильмдері аз қаржымен, көбінесе уақыт шектеулерімен жасалды. 1970 жылдардың ортасында жұмыс таппайтындықтан, режиссер әртүрлі псевдонимдермен көбінесе порнографиялық фильмдер түсіре бастады, және бұл қызметі 1980 жылдардың басына дейін жалғасты.

Ерте өмір

Жан Роллен Франциядағы Нойли-сюр-Сенде (қазіргі О-де-Сен) Клод Луи Рене Роллен Рот Ле Жантиль, Клод Мартин сахналық атымен танымал актер және театр режиссері мен оның әйелі Дениз (Лефрой туған) – суретшілердің моделі отбасында дүниеге келді. Оның жартылай ағасы актер Оливье Роллен болған.

Мансап

Роллин кінематографияға ерте кезінен бастап құмар болған. Ол өзінің алғашқы фильмін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көрді. Бұл 1942 жылы Абель Ганс режиссерлік еткен «Капитан Фракасс» фильмі еді. Роллин өскенде кино түсіргісі келетінін шешті; оның әкесі, театр актері, оған зор әсер етті. Жасөспірім шағында ол американдық сериалдарға әуестеніп, комикс кітаптарын оқыды. 16 жасында ол «Les Films de Saturne» компаниясында жұмысқа орналасып, киноға қатысуға ниеттенсе де, шот-фактура жазуға көмектесіп ақша тапты. Олар қысқа мультфильмдер мен титрлер жасауда маманданған, бірақ өндірістік қысқаметражды фильмдер мен деректі фильмдер сияқты нағыз фильмдер де түсірілді. Роллин Франциядағы Snecma зауыры туралы қысқа деректі фильмге қатысты. Ол операторға көмектесіп, рельстерді төседі, электр тоғын тексерді және түсірілімді ұйымдастырды. Роллин француз армиясындағы әскери қызметін өткерген кезде Клод Лелушпен бірге кино бөлімінде монтажшы болып жұмыс істеді. Олар Лелуш режиссерлік еткен, ал Роллин монтаждаған армия жарнамаларын жасады. Сонымен қатар, олар екі фильм түсірді: «Механография» – деректі фильм және «Сыртқы үнсіздік соғысы» («La Guerre de Silence») – актерлер мен сюжеті бар толыққанды фильм. 1958 жылы әскерден босатылғаннан кейін ол өзінің алғашқы қысқаметражды фильмін – «Сары махаббаттар» («Les Amours Jaunes») түсірді. Ол оны 35 мм «Maurigraphe» камерасымен түсірді және Дипптегі жағажайды түсірілім алаңы ретінде пайдаланды, осы жағажай кейінгі фильмдерінде де қолданылды.

1960 жылдар

1960 жылы Роллин өзінің алғашқы көркем фильмін түсіруге шешім қабылдады, бірақ кейін жобаны аяқтауға жеткілікті қаржы болмағандықтан тоқтатты. Оның келесі қысқаметражды фильмі "Ciel de Cuivre" (Мыс аспаны) 1961 жылы түсірілді, ол сезімтал оқиғаны баяндағанмен, өте сюрреалистік болды. Ол фильмді аяқтауға үлкермеді, себебі қаржысы таусылып, фильм жақсы болған жоқ. Бұл түсірілімдер қазір жоғалып кеткен. 1962 жылы ол "Екі ат" фильмінде режиссердің ассистенты болды, бұл оған аса үлкен тәжірибе болмады, сондықтан ол киноға басқаша көзқараспен қарауға шешім қабылдады. Алпысыншы жылдардың басында Роллин саясатқа қызығуын күшейтті және 1964 жылы "Vivre en Espagne" (Испаниядағы өмір) атты қысқа деректі фильмін жасады. Фильм Франсиско Франко туралы болды, 30 минут түсірілді, бірақ оның түсірілуі үшін ол үлкен тәуекелге барды. Роллин мен оның командасы полициядан қашып, Францияға қайта оралуға асықты. Жан 1965 жылы "Les Pays Loins" атты қысқаметражды фильм түсірді. 1968 жылы Жан өзінің алғашқы толықметражды фильмін "Le viol du vampire" (Вампирдің зорлануы) түсірді. Ол кезде ол кино әлемінде танымал болған жоқ, тек бірнеше қысқаметражды және деректі фильмдер жасаған еді. Фильм төмен бюджетпен түсірілді және бастапқыда тағы бір қысқа фильм болуы тиіс болғандықтан екі бөлімнен тұрды; екінші бөлігі кейіннен толықметражды фильм ретінде шығарылды. "Le Viol" фильмінің шығуы жұртшылықта үлкен резонанс тудырды, ал американдық сериалдарға арқа сүйеуі көрермендерді қызықтырмады. Фильм 1968 жылдың мамыр оқиғалары кезінде шықты, төңкерістердің салдарынан сол кезде көрсетілімдер сирек болды. Бұл жанжалдың нәтижесінде Роллинге де қауіп төнді, сондықтан ол қысқа уақытқа фильмдер түсіруден бас тартты. Оның екінші толықметражды фильмі "La vampire nue" (Жылаңаш вампир) түсірілген алғашқы түсті фильмі болды. Ол негізінен 1916 жылғы "Judex" фильмінен және жалпы сюрреализмнен шабыт алды. Роллин "Le Viol" фильмінен гөрі, дәстүрлі жұмбақ фильм жасағысы келді. Бірақ, өзінің айтуынша, ол да оның алғашқы фильмі сияқты болды, сондай-ақ сол рухта жасалған. "La vampire nue" сонымен қатар егіз қарындастар Кэтрин мен Мари Пьер Кастельді таныстырды, олар Роллиннің мансабының алғашқы жылдарында онымен жиі жұмыс істеді. "La vampire nue" фильмінен кейін Роллин қаржылық қиындыққа тап болды және түсірілім кезіндегі жазабас оқиға оны күйзеліске түсірді. Алайда, "Films Moderns" компаниясының иесі, продюсер Моник Нейтанмен кездескеннен кейін жағдай жақсарды. Нейтан Роллинге сенім білдіріп, қолдау көрсетті, француз Жаңа толқынының бірнеше белгілі режиссерлерін қаржыландырудан бас тартып, оның орнына Роллинді келесі жобасының продюсері және сценарийшісі ретінде толыққанды қолдады – "Le Frisson des Vampires" (Вампирлердің дірілі) фильмі, ол хиппи қозғалысының ықпалында болды. Дегенмен, ол Роллин фильмінен күтілетін көптеген тақырыптарды сақтап қалды және Роллиннің ең танымал көріністерінің бірі: актриса Доминика ескі әже сағатынан шығатын сахнасы осы фильмде пайда болды. Фильмді түсіру Пикардияның Эйсен департаментіндегі коммуна Сойсонс қаласындағы тастап кетілген қамалда өтті.

1970 жылдар

1971 жылы Роллин «Вампирге реквием» (Requiem pour un vampire) фильмін түсірді, ол оның ең табысты фильмдерінің бірі болды және өндіріске барған шығын аз болған тағы бір төмен бюджетті туынды болды. Фильмнің алғашқы қырық минутында диалог болмады, Роллинның сөзімен айтқанда, бұл «нағыз қарапайым фильмді» жасау үшін болды, осы арқылы сюжетті, режиссураны және операторлық жұмысты жеңілдетуге тырысты. Алғашқыда Роллин «Реквиемде» басты әйел рөлін ойнау үшін Катрин Кастельді қарастырған, бірақ Кастель жүкті болғандықтан рөлді қабылдай алмады, соның салдарынан Роллин Майр Пьерге ұсынуға мәжбүр болды. Екінші әйел рөлін Мирель Д’Аржен ойнады, оны Роллин агенті таныстырғаннан кейін таңдады. Роллин Д’Арженнің агенты оның жалақысын өзі жинап алып жатқанын білген соң, заңгермен кеңесіп, жалақысын қайтарып алуға қол жеткізді. «Реквием» Крэвекёр шағын ауылында түсірілді. Қабір ауылдан тыс, төбеде орналасқан. Сарай – тарихи маңызы бар, толығымен түпнұсқа антиквариаттармен жабдықталған, құны зор ғимарат. Оны Роллин мен оның командасы емес, сарайдың үстіндегі, бүкіл аймаққа көрініс беретін бұрынғы қорғаныстың қираған қалдықтары қызықтырды. Содан кейін Роллин эротикалық вампир жанрына қатысты фильмдер жасауға уақытша ауысты. Алғашқы вампирлік кезеңінде жетістікке жеткен Роллин кино өнеріне басқаша көзқараспен қарады. Роллин 1973 жылғы «Темір гүл» (La rose de fer) фильмін өзі қаржыландырды және оның сәтсіздікке ұшырап, қаржылық қиындыққа түсіретініне сенімді болды. Өндіріске кіріспес бұрын, ол Impex Films компаниясымен жақын арада бірнеше хардкорлық порнофильмдерді түсіру туралы келісім жасады, бұл «Темір гүлді» өндіруге және оның сәтсіздікке ұшырамауына кепілдік беруге мүмкіндік берді. Оқиға екі жас ғашық (Франсуаз Паскаль және Юг Кестер) неке тойында кездесіп, бірге демалуға келіседі, олар үшін үлкен зиратта серуендеуге шешім қабылдайды. Олар жер астындағы мазарда махаббат құрғанда, жер үстінде таңғажайып оқиғалар орын алады. Түн құлағанда, олар зираттан қашуға тырысады, бірақ сәттілікке жете алмай, бастаған жерлеріне оралып қалады. Оларды баяу-баяу гистерия мен паранойя билейді, бұл олардың өліміне әкеледі. Фильм төрт апта бойы Амиен қаласында түсірілді және 1973 жылдың сәуір айында Парижде өткен Фантастикалық конвенцияның екінші жылдық жиынында көрсетілді. Алғашында фильмке жағымсыз пікірлер айтылды, нәтижесінде Роллин өзінің болашақ жеке жобаларын қолдайтын демеушіні таба алмады. Роллин ересектерге арналған «Студент қыздар» (Jeunes filles impudiques), «Тік күлімдеу» (Le sourire vertical) және «Bacchanales sexuelles немесе Fly Me the French Way» фильмдерін Мишель Жантиль псевдонимимен режиссерлік етті, себебі ол тағы бір негізгі көркем фильмнің бюджетін табуға қаржылық мүмкіндігі болмады. Алайда, 1974 жылы Роллин қорқынышты оқиғалар мен өзін «Экспрессионист» деп атаған фильмді түсірді. Фильмде Роллин «Студент қыздар» фильмінде жұмыс істеген Джоэлль Кёр мен Вилли Брак қатысты. Оқиға кеме апатына ұшыраған екі жас әйелдің қарақшылар тобымен қатыгездікпен зорлануын және өлтірілуін көрсетеді, бірақ олар шайтанмен махаббат құрғаннан кейін қайта тіріледі, осы арқылы кек алуға тырысады. Роллин фильмнің өндірісі кезінде продюсерлермен көптеген дауларға қатысты, себебі олар төмен бюджетті талап етті. Жұмыстан кейін ол психикалық және физикалық шаршаудан кейін екі апта ауруханада жатты. Тағы да проблемалар туындады, соның ішінде фильмнің жұмыс атауы «Les diablesses» авторлық құқық тегін болмағандықтан өзгертілді, ал Кастель егіздері кекшіл арбақтардың рөліне қол жетімді болмағандықтан, бұл рөлдер тәжірибесіз актрисалар Лиева Лон мен Патрисия Эрменьеге ұсынылды. Роллин 1975 жылы «Қанды еріндер» (Lèvres de sang) фильмін жазып, режиссерлік еткен кезде эротикалық вампир жанрына қысқаша оралды. Фильмде Роллин фильмдерімен танымал сюрреалистік, арманға ұқсас аспектілер бар. Оқиға Фредерик есімді жас жігіттің қираған сарайдың суретін тапқаннан кейін ақ киім киген әйелді іздеу жолындағы саяқатын көрсетеді. Сурет балалық шақтағы басылған естеліктерді оятады, бұл түс болуы мүмкін. Анасы оны арман екеніне сендіруге тырысқанына қарамастан, Фредерик сарайдың орналасқан жеріне және ішіндегі әйелге қызығады. «Қанды еріндер» фильмінде Роллин бірге сценарий жазған Жан Луп Филипп, Энни Белль және Роллин мансабында актер, сценарийші және монтажшы ретінде жиі жұмыс істеген Натали Перри қатысты. Фильмде Кастель егіздері вампирлер тобының бір бөлігі ретінде қайта оралады. «Темір гүл» және «Қанды еріндер» фильмдерінің коммерциялық сәтсіздігіне байланысты Роллин қаржылық себептермен тағы бір ересектерге арналған фильмді түсіруге мәжбүр болды, себебі жақын болашақта көркем фильм өндіруге мүмкіндік болмады. «Phantasmes (Once Upon a Virgin)» фильмін Роллин 1975 жылы түсірді және ол өзінің атымен көрсетілген алғашқы және жалғыз порнофильм болды, себебі ол фильмде атқарылған жұмысына риза болды. Роллин бұл фильмді өзінің «ересектерге арналған фильм жасауға жасаған алғашқы және соңғы тырысы» деп атады, тек «секске қызықтыруды» қаламады. «Phantasmes» фильмінің музыкасы, композитор Дидье Уильям Лепоның «Қанды еріндер» фильмінен алынған туындысы, фильмнің ең жақсы қасиеттерінің бірі деп есептеледі. 1976 және 1977 жылдар аралығында оның жұмысы тек хардкорлық порнофильмдерден тұрды, себебі ақша жетіспеді және бұрынғы коммерциялық сәтсіздіктеріне байланысты жаңа негізгі жобаларды қаржыландыруға дайын продюсерлер болмады. Осы кезеңде Мишель Жантиль псевдонимимен жеті порнофильм түсірілді, соның ішінде «Suce moi vampire (Suck Me Vampire: Lèvres de sang хардкорлық нұсқасы)» фильмінде Роллин өзін Мишель Ганд деп атады. Оның 1976 жылғы «Douces pénétraitions» хардкорлық фильмі Кастель егіздерінің Роллинмен жұмыс істеген соңғы реті болды, ал Мари Пьердің онымен жұмыс істеген соңғы реті болды. Катрин бірнеше жыл бойы оның фильмдерінде пайда болды. Жан Роллин 1978 жылы «Өлімнің жүзімі» (Les raisins de la mort) фильмін жазып, режиссерлік еткен кезде қайта оралды, ол француздық қанды фильмдердің біріншісі деп есептеледі. Ол оның барлық туындыларының ең маңызды фильмдерінің бірі деп сипатталды және оның әдеттегі арманға ұқсас және поэтикалық туындыларынан сирек ауытқу ретінде қарастырылды. Бұрынғы фильмдерінің жағымсыз қабылдануы мен коммерциялық сәтсіздігінен және порнофильмдерді түсіруге мәжбүр болғаннан кейін Роллин келесі негізгі фильмді өндіруге қаржылық қолдау алды. Оқиға Элизабет (Мари Жорж Паскаль) есімді жас әйелдің таулардағы шарап зауытына баратын жолын көрсетеді, ол оның күйеуіне тиесілі. Ол жерде ауыл тұрғындарының шарап фестивалінен кейін жүзімге зарар келтірген қауіпті пестицид салдарынан ес-есі жоқ зомбиларға айналғанын біледі. Фильмде Роллин оның актерлік қабілетін бірінші рет таныған және келесі фильмдерінде оған маңызды рөлдер ұсынған порноактыриса Брижитт Лахайе де қатысады. Роллин «Өлімнің жүзімі» өзінің «алғашқы дәстүрлі, тіпті консервативті өндірісі» болғанын айтты, себебі фильмде тиімді қаржыландыру болды, бұл өзгерістерге мүмкіндік берді және итальяндық сарапшылар арнайы эффектілерді жасады. Клод Беконье операторлық жұмыстың сапасын арттырды, бұл фильмтің табысына үлкен үлес қосты. Роллин фильмнің табысына үлкен үлес қосқан Элизабет рөлін сомдаған Мари Жорж Паскальға алғыс айтты, оның ойынша, ол өте «қозғалтқыш» рөлді сомдады. «Өлімнің жүзімі» таулы аймақта...

1990 жылдар

Ролиннің ересектерге арналған соңғы туындысы 1994 жылы режиссерлікке қысқаша оралып (атаусыз), «Матильданың иісі» (Le Parfume de Mathilde) фильмінің сценарийін жазған кезде болды. Ролин бастапқыда продюсер Марк Дорселдің штаттағы сценариші Мишель Риконың орнын алмастыру үшін қажет болды, себебі ол жақында қайтыс болған еді. Алайда, Роллин видеофильмге арналған фильмнің тең режиссері атанды. Секс-фильмдегі соңғы жұмысынан кейін Роллин дәстүрлі туындыларына оралды және өзінің ең танымал болған саласына қайта кірісті. Роллин 1990 жылдарға дейін мансабын жалғастырды, 1994 жылы қысқаша оралып, соңғы порнографиялық фильмді режиссерлікке алып, сценарийін жазды. Ол өзінің соңғы жылдарындағы фильмдеріндегі стиліне адал болды және оның келесі көркем фильмі 1995 жылы өндіріске енді: «Екі жетім вампир» (Les deux orphelines vampires) оның ең танымал жұмысының қайта оралуын және 1975 жылғы «Қан еріншегі» (Levres de sang) фильмінен бергі алғашқы вампир фильмін көрсетті. Роллиннің туындыларының соңғы кезде танымалдылығының артуы және вампир жанрының жалпы өркендеуі, әсіресе Брам Стокердің «Дракуласы» фильмінің табысы, Роллинді Фрэнсис Форд Копполаның 1992 жылғы блокбастерінен мүлдем өзгеше жаңа вампирлік фильм жасауға итермеледі, өйткені ол «бұл жақсы фильм емес» және «бір секундқа да жұмыс істемейді» деді. Фильм идеясы Роллиннің сол аттас романына негізделді және 1995 жылдың маусым айында өндіріске кірді, ол оның бұрынғы жұмыстарына қарағанда қымбатқа түсті – 3,000,000 франк. Суретке түсіру орындарының арасында Нью-Йорктегі төрт күн және Париждегі үш апта болды. Операторлық жұмысты бұрын итальяндық режиссер Дуччо Тессаримен жұмыс істеген Норберт Марфаинг Синтес жасады, себебі Макс Монтейлет қолжетімді болмады. Натали Перри Роллинді Марфаинг Синтеске таныстырды, өйткені ол Марфаинг Синтеспен көптеген фильмдерде жұмыс істеген тәжірибесі бар еді. Роллин ризашылығын білдіру үшін Перриге «Екі жетім вампир» фильмінде рөл ұсынды. Басты рөлдерге тәжірибесі жоқ екі актриса – Александра Пик және Изабел Тебуль шақырылды, оларды Роллин газет жарнамасына жауап берген кезде таңдады. Бриджит Лахайе фильмде шағын рөл ойнады. Роллин өзінің көптеген бұрынғы туындыларындағыдай, фильмнің сценарийін өзі жазды. Осы кезеңде Роллин бүйрек ауруына байланысты диализ алып тұрды және кейде түсіру тобымен бірге бола алмады, сондықтан өндіріс Жан Ноэль Деламаррмен бірлесіп жүргізілді, ал Роллин Каендегі қонақ үйде болды. Фильм түсіру орындарының арасында фильмнің көп бөлігі түсірілген Шози аралдары, Эпинай-Шамплетрекс қаласындағы зират, Бланди қаласындағы сарай (Сен-э-Марн департаментінде) және Пурвилль-Лес-Дипп порты болды. Ұзақ жылдар бойы бірлесіп жұмыс істеген Бриджит Лахай, Кэтрин Кастель және Натали Перри фильмде маңызды рөлдерді ойнауға оралды. Роллиннің қызы Сандрин Токе фильмде күн сәулесінен күйген жас вампир рөлінде пайда болды. Өндіріс аяқталғаннан кейін 2000 жылдың қазанында Роллинге бүйрек трансплантациясы жасалды, ол пост-өндіріс кезеңінде шамамен екі жылға созылды. Фильм 2002 жылдың 14 тамызында кинотеатрларда сәтті көрсетілді, бірақ Роллин шығарылым күніне толығымен қанағаттанбады. Алайда, ол фильмнің кинотеатрларда көрсетілгеніне және жақсы қабылдануына қуанды. Ол Париждегі Пэр-Лашез зиратында жерленген. Роллиннің ұлы Карел (1973–2001) және әйелі Симона (1934–2016) оның қасында жатыр.