Кіріспе
Жумбарак таулары – Хорватияның солтүстік-батысында және Словенияның оңтүстік-шығысында орналасқан, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Крка және Купа өзендері арасында созылып жатқан таулар мен төбелердің тізбегі. Географиялық тұрғыдан біріккен массив Брегана және Жумбарак өзендерімен (хорват. Žumberačka rijeka) бөлінген екі бөліктен тұрады. Солтүстік-шығыс бөлігі – тау етегімен бірге Самобор таулары. Орталық және батыс бөлігі Жумбарак таулары (хорват. Žumberačko gorje, Žumberak) деп аталады. Оның солтүстік-батыс бөлігі Горянци деп аталады және Словенияда орналасқан. Таудың ең биік нүктесі – Хорватия мен Словения шекарасындағы Света Гера (Трдина шыңы), биктігі шақырымды құрайды. 1999 жылдан бері Хорватиядағы таудың бір бөлігі Жумбарак-Самобор таулары табиғи паркі ретінде қорғалып келеді.
The Žumberak Mountains (, , historic German name: Uskokengebirge) is a range of hills and mountains in northwestern Croatia and southeastern Slovenia, extending from the southwest to the northeast between the Krka and the Kupa. It covers an area of The geographically unified massif consists of two parts, separated by the Bregana and Žumberak rivers (Croatian: Žumberačka rijeka). The northeastern part is the Samobor Hills with the foothills. The central and western part is named Žumberak Hills (Croatian: Žumberačko gorje, Žumberak). Its northwesternmost part, named Gorjanci, lies in Slovenia. The highest peak of the range is Sveta Gera (Trdina Peak) on the border between Croatia and Slovenia, being high. Since 1999, an area of the range in Croatia has been protected as the nature park Žumberak–Samobor Hills.
Шекаралық дау
Ең биік шыңы, Света Гера / Трдина шыңы, Хорватия мен Словения арасындағы шекара дауының нысаны болып табылады. Бұл жерде 1990 жылдардан бері Словения армиясы бекініс ретінде пайдаланатын, бірақ Хорватия жер тізілімінде тіркелген ескі Югославия халық армиясының ғимараты орналасқан. Хорватия тарапы мұны өздерінің жерін басып алу деп қарастырады. Осы оқиғадан бері екі жаңа мемлекет арасында дау келіп туды. Жағдай одан әрі күрделенді, Хорватияның НАТО-ға қосылу өтінімі осы даудың салдарынан дерлік тоқталып қалғанда. Бұл дау 2008 жылдың желтоқсанынан 2009 жылдың қыркүйек-қазан айларына дейін Словенияның Хорватияның Еуроодаққа кіруіне кедергі келтіруімен одан да шиеленісті болды. Словения (Еуроодақ мүше мемлекеті) Хорватияның (сол кезде Еуроодаққа кандидат мемлекет) келіссөздерін тоқтатып, ілгерілеуіне бөгет қойды. Дегенмен, Хорватия мен Словения премьер-министрлері Ядранка Косор мен Борут Пахордың тиімді дипломатиялық әрекеттері арқасында жағдай одан әрі ушығудың алды алынды.
Өсімдіктер мен саңырауқұлақтар
Бұл аймақта әртүрлі өсімдіктердің 1000-нан астам түрі тіркелген, олардың кейбіреулері қатаң қорғалады. Табиғат паркі аумағында Хорватияның қан тамырлы флорасының 90 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Әлемдік деңгейде олардың 3-і сын көшіп бара жатыр, 11-і жойылу қаупінде, ал 28-і әлемдік деңгейде осал. Ормандық жамылғы аумақтың үлкен бөлігін жабады. Ескі өсімдіктер көбінесе ең биік жотаның словен бөлігінде, Света Гераға жақын жерде орналасқан. Бұл Равна Горадағы ескі орман және Трдина шыңындағы ескі орман. Ең көп таралғандары – кеуекті емен мен шоқ жөтен, ал тік беткейлерде – жалпақ жапырақты емен мен шоқ жөтен ормандары. Биік қырлы-жайлаулар көк шырша ормандарымен жабылған. Мұнда жойылу қаупінде тұрған және қорғалатын өсімдіктердің кейбір түрлері кездеседі, мысалы, әлемдік деңгейде осал Iris croatica және Daphne blagayana. Орман мен ашық кеңістіктер арасында жабайы орхидеялар мен лилиялардың әлемдік деңгейде осал түрлерін табуға болады. Табиғи жайылымдардың аумағы шағын. Жергілікті халық жайылымдарды пайдаланған. Жайылымдар түрлерге бай. Кейбір аймақтарда бір шаршы метрде 40-тан астам өсімдік түрі тіркелген! Олардың көпшілігі Хорватияның қан тамырлы флорасының Қызыл кітабына енгізілген. Бұл жерде ылғалды және батпақты жайылымдар, жазықтар мен сортаңдар да кездеседі. Маңызды мысал – Ясинье арнасы бойындағы аймақ, онда 7 ерекше қорғалатын және 12 қорғалатын өсімдік түрі тіркелген. Олардың ішінде әлемдік деңгейде сын көшіп бара жатқан биік мақта шөп (Eriophorum angustifolium) және альпілік асфодель (Tofieldia calyculata); әлемдік деңгейде жойылу қаупінде тұрған сазан түрлері, әлемдік деңгейде осал түрлері: сазан сияқты шөп (Carex panicea) және екі жапырақты орхидея (Platanthera bifolia) және Хорватияда жеткілікті зерттелмеген (DD) статусы бар созылған сазан (Carex elongata) түрлерін атап өтуге болады. Парк аумағында 377 түрлі саңырауқұлақ тіркелген. Бұл аймақтағы саңырауқұлақтың жалпы санының кішкентай бөлігі деп есептеледі. 2007 жылы жүргізілген зерттеулерде Жумбарак – Самоборское Горье табиғи паркінен жеті жаңа саңырауқұлақ түрі табылды. Аркалы ағаш саңырауқұлағы (Hygrophorus camarophyllus) Хорватиядағы саңырауқұлақтардың Қызыл тізімінде EN санатымен (әлемдік деңгейде жойылу қаупінде тұрған түрлер) тіркелген. 79 түр анықталған, олардың үшеуі Хорватиядағы лишайлардың Қызыл тізімінде. Бұл Bryoria fuscescens (VU – осал отбасы), Lobaria pulmonaria (EN – жойылу қаупінде тұрған отбасы) және Usnea туысы (VU статусы). Зерттеулерде Kути ауданындағы жабайы бұталы ормандар, Будинжак және Св. Гера сияқты лишайларға бай бірнеше локалитеттер анықталды. Шөптесін жерлердегі ескі жеміс бақшалары да зерттелді. Келесі тұқымдар Хорватияның Қызыл тізіміне енгізілді: Baeomyces rufus (жақында жойылу қаупінде тұрған түрлер – NT), Dibaeis baeomyces (VU), Lobaria pulmonaria (VU), Menegazzia terebrata (VU) және Solorina saccata (VU).
Фауна
Мұнда сіз аюлар (Ursus arctos) және қасқырлар (Canis lupus) сияқты ірі жыртқыштарды көре аласыз. Сондай-ақ, кішкентай сүтқоректілердің, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың және омыртқасыздардың көптеген түрлері бар. Бұл аймақта көптеген құстар мекендейді. Олардың кейбіреулері – жыртқыш құстар, мысалы, жалман, ал енді біреулері – ағын сулардың жанында тіршілік ететін құстар (ақ кеуделі суқұс және сұр суқұс). Төменгі жағында сұр сарыққаз (Ardea cinerea) кездеседі, және сирек жағдайда ақ лелек (Ciconia ciconia) да көрінеді. Құрлық Хорватиясында таралған қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі осында кездеседі. Саламандра (Salamandra salamandra) – ағын сулар маңындағы аймақтардың тұрақты тұрғыны. Биік жерлерде өте сирек кездесетін қара саламандраны (Salamandra atra) табуға болады. Көлдер – бақалар, тритондар және жабайы бақалар сияқты қосмекенділердің шағылысу орындары. Бұл жерде жыландар көптеп кездеседі. Улы жыландар – қызылбас жылан (Vipera ammodytes) және су жыланы (Natrix natrix), ал улы емес – Эскулап жыланы (Elaphe longissima), тегіс жылан (Coronella austriaca) және тарамды жылан (Natrix tessellata) – Қызыл тізімге енген, қатаң қорғалатын түрлер. Ең көп таралған кекірек – қабырға кекірегі (Podarcis muralis), баяу құрт (Anguis fragilis), еуропалық жасыл кекірек (Lacerta viridis) және кәдімгі кекірек (Lacerta vivipara). Аймақтағы Купа, Купчина және басқа да өзендер мен ағын суларда 8 туысқа жататын 21 түрлі балық мекендейді. Олардың арасында Eudontomyzon vladykovi, Squalius cephalus және Cobitis elongata түрлері бар. Қоңыр форель судың температурасы, оттегі мөлшері және ағын сулардың жылдамдығы сияқты қолайлы экологиялық жағдайлардың арқасында кең таралған. Тас рагы (Austropotamobius torrentium) ағын суларда кездеседі, бірақ өте сирек. Бұл аймақтың биологиялық әртүрлілігін байытатын көптеген омыртқасыздар бар. Көптеген түрлері жойылу қаупі төніп тұр. Алайда, зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты барлығы тіркелмеген. Ең қауіпті түр – Phengaris rebeli. Үңгірлер мен шұңқырларда әлі зерттелмеген көптеген омыртқасыздар түрлері кездеседі. Бұл жерде сондай-ақ, жойылу қаупі төніп тұрған сүтқоректілер – жарықшалар да бар. Парктегі карстық жер астының жақындағы зерттеулері ғылымға жаңадан танылған бунақденелілердің бірнеше түрлерін ашты.
Темір дәуірі
Будиньяқта ауқымды археологиялық зерттеу жүргізілуде. Ірі елді мекен және 140 обадан тұратын некрополь ашылды. Ең маңызды табыстардың бірі – қоладан жасалған Кнежева кацигасы (Князь шлемі), диаметрі 19 метр болатын ең ірі екі обаның бірінен табылған. Қазір ол Загребтегі Археологиялық мұражайда сақталуда. Бұл Будиньяқтың қашық елдермен байланысы бар, қуатты экономикаға ие болған елді мекен екенін көрсетеді.
Ұскөктер
Хорватияның шетіндегі оқшау аймақта халық саны әрқашан аз болған. 1530 жылы Ускоктардың көші-қоны басталып, 17 ғасырға дейін жалғасты, бұл аймаққа штоква тілінде сөйлейтін көптеген адамдарды әкелді. Жумбарак таулары сол кезде Габсбургтер құрған Австрия әскери шекарасының бір бөлігі болды, ол олардың империясы мен Осман империясы арасында қорғаныс буфері қызметін атқарды. Осы аймақтан шыққан Ускоктар әскери шекарадағы жалғыз әскери қызметшілер болды, олар шекараға жақын тұрмады. Жумбарак таулары Бановина ішіндегі анклав болып табылды және тікелей Осман империясымен шекаралас емес еді, сондықтан олар Огулин, Казин, Бихач сияқты қалаларға өріс-қырларына жарты күн немесе одан да көп уақыт жүруге мәжбүр болды. 500-ге жуық Жумбарак Ускоктары Сисак шайқасына қатысты. Олар маңызды миссияда – Одра өзені үстіндегі көпірді басып алу кезінде 40 сарбазын жоғалтып, үлкен шығынға ұшырады. 1545 жылы Загреб тұрғындары оларды шақырды, себебі Хорватиялық Бан басқаратын тұрақты әскер Хорватиялық Загорьеде ауыр жеңіліске ұшырады. Біз білеміз, Загреб ешқашан Осман империясымен басылып алынбаған.
Тіл
Ускоктардың қоныс аударуының нәтижесінде, аймақ хорват тілінің үш диалектісінің тоғысқан жеріне айналды. Штокави диалектісінде сөйлейтін ускоктардың ұрпақтары Жумбарак тауларында басымдылық құрайды.
Жаппай көшіп кету
Бұқаралық көші-қон 19-шы ғасырда әскери шекаралар таратылған кезде басталды. Жумбарак тауларындағы адамдар енді әскерге керек болмады. Себебі, Жумбарак тауына байлықтың басты көзі болған әскери жалақылар тоқтатылды. Осының салдарынан адамдар кедейлікке түсіп, Америка Құрама Штаттарына көшіп кетуге мәжбүр болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылғы 6 сәуірде нацистік Германияның Югославияға басып кіруімен Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Ұзақ өтпей, Жумбарак тауларының хорват бөлігі нацистік Германия мен Италияның қуыршақ мемлекеті – Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (NDH) құрамына кірді, ал батыс бөлігі Италияның тікелей оккупациясы астына өтті. Словения бөлігі тікелей үшінші рейхке қосылды. Жумбарак тауларындағы қарсылық қозғалысы 1-ші Загреб партизандық отрядының партизандары осы аймаққа келген кезде басталды. 1941 жылдың тамызында Матия Губек партизандық отряды құрылды, бірақ ол тез талқандалды. 1942 жылы Кордуннан келген партизандар жергілікті халықты қарсылыққа қосылуға ықпал етті, соның нәтижесінде 1942 жылы Жумбарак Покупле партизандық отряды құрылды. Кейін олар XIII-ші атақты пролетариаттық бригада Раде Кончар құрамына бірікті. Бұл бригада 1943 жылдың қаңтарында Крашичті азат етті, бұл партизан қозғалысы үшін маңызды жеңіс болды, себебі Солтүстік-Батыс Хорватия НДХ-ның бекінісі саналды. Фашистер тұрғындары партизандарға көмектескен деген айыптаумен көптеген ауылдарды толығымен өртеді және қиратты. Жумбарак 1945 жылғы 9 мамырда Югослав Халық Армиясының 10-шы дивизиясы тарапынан азат етілді. Жумбарак тауларында Язовка шұңқыры орналасқан, онда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде коммунистер Загребтегі ауруханалардан қашып келген усташ сарбаздары мен азаматтарды жаппай қырды – бұл Жумбарак Покупле партизандық отрядының партизандары немесе жергілікті халық жасаған жоқ.
СФРГ-да
Алтымысыншы және жетпісінші жылдары екінші жаппай көші-қон басталды, көбінесе Германияға. Жумбарак-Горянчи еске алу аймағы 1971 жылы құрылды.
Қазіргі Хорватия
1991 жылы Жумбарак тауларының аумағы тәуелсіз Хорватия мен Словенияның құрамына кірді. Трдина шыңының маңында Югослав халық армиясы салған әскери кешен 1990 жылдардан бері екі ел арасындағы дау нысаны болып келді, себебі оны словен армиясы бақылап тұр, бірақ кешен шын мәнінде Хорватия жерінде орналасқан. Достық дипломатия арқасында жағдай ушығудың алды алынды. Словения мен Хорватия екеуі де Еуропалық Одақтың мүшелері, және Хорватияның жақын арада Шенген аймағына қосылуы күтілуде, сондықтан Жумбарак тауларында нақты шекара болмайтын болады.
Қорғау және қауіптер
Ең үлкен қауіптер – орманды кесу және заңсыз қоқыс төгу. Кейбіреулер Кршко атом электр станциясының таудың солтүстік бөлігіне қауіп төндіретінін айтады, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ. Хорватия Парламенті 1999 жылғы 28 мамырда таудың хорватиялық бөлігінің көп бөлігін Жумбарак-Самоборско Горье табиғи паркі деп жариялап қорғады, ал 2012 жылдан бері ол Natura 2000 учаскесі болып табылады. Парк ішіндегі кейбір аудандар арнайы қорғалады.