Кіріспе

Буддизмдегі ұғым

Махаяна буддизмінде бодхичитта ("ағартуға ұмтылған сана" немесе "ояну ойы") – барлық сезімтал жандардың пайдасы үшін даналық және мейірімділікпен оянуға (бодхи) бағытталған сана (читта) болып табылады. Бодхичитта – Махаяна бодхисаттвасының (Будда болуға ұмтылатын жаратылыс) ерекшеленетін қасиеті, ал бодхичиттаны (бодхичитта тудыру) туғызу ісі бодхисаттваны бодхисаттва етеді. Дасабхумика сутрасында бодхичиттаның пайда болуы бодхисаттва жолындағы алғашқы қадам екені түсіндіріледі.

Этимология

Этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл сөз санскрит тіліндегі бодхи және цитта сөздерінің қосылуынан пайда болған. Бодхи – "ояну" немесе "ағарту" мағынасын білдіреді. Цитта санскрит тіліндегі "чит" түбірінен туындаған, "саналы" (яғни, сана немесе ой) дегенді білдіреді. Бодхичитта "ояну санасы" немесе "ағарту санасы" деп аударылуы мүмкін. Ол кейде "ағарту туралы ой" деп те аударылады.

Өсіру

Махаяна дәстүрі абсолютті және салыстырмалы бодхичиттаны қасаттты түрде дамытудың нақты әдістерін ұсынады. Бұл даму Буддалыққа жетеккелі жолдың негізгі аспектісі саналады. Махаяна тәлімгерлері шынайы, әдейі жасалмаған бодхичиттаны дамытуды басты мақсат етеді, ол сана ағынында үнемі, ешқандай саналы күш-жігерге тәуелді болмай қалады. Бұған көптеген әдістер, ой-толғаныстар, рәсімдер мен медитациялар көмектеседі, мысалы: рухани досқа сену, үш асылға бесін беру, сансараның (қайта туу циклінің) кемшіліктерін зерделеу, бодхичиттаны оятудың пайдасын (сондай-ақ оны тастаудың зиянын) ойластыру және сенім (сраддха), ес және даналық (праджня) сияқты рухани қасиеттерді жетілдіру.

Жалпыға бірдейлік

Бодхичиттаның практикасы мен іске асырылуы секталық мәселелерге тәуелсіз, себебі олар негізінен адамның өмірлік тәжірибесінің бір бөлігі болып табылады. Бодхисаттвалар Буддизмнің Тхеравада мектебінде ғана емес, сонымен қатар барлық басқа діни дәстүрлерде және ешқандай ресми діни дәстүрі жоқ адамдардың арасында да танылады. Мысалы, қазіргі он төртінші Далай-лама Ана Терезаны қазіргі заманғы ең ұлы бодхисаттвалардың бірі деп есептейді.