Кіріспе
Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет Тоа Баха (ˈtoa ˈβaxa) – Пуэрто-Риконың солтүстік жағалауында, Тоа-Альта мен Баямон қалаларының солтүстігінде; Дорадоның шығысында; және Катаноның батысында орналасқан қала және муниципалитет. Тоа Баха бес бариодан тұрады, оның ішінде Тоа Баха Пуэбло (қаланың орталық бөлігі және әкімшілік орталығы) бар. Тоа Баха Сан-Хуан-Кагуас-Гуанайбо метрополитендік статистикалық аймағының құрамына кіреді. Тоа Баха Сан-Хуаннан көлікпен он бес минут, ал Понседен екі сағаттық қашықтықта жатыр.
Toa Baja (ˈtoa ˈβaxa) is a town and municipality of Puerto Rico located in the northern coast, north of Toa Alta and Bayamón; east of Dorado; and west of Cataño. Toa Baja is spread over five barrios, including Toa Baja Pueblo (the downtown area and the administrative center of the city). Toa Baja is part of the San Juan Caguas Guaynabo Metropolitan Statistical Area. Toa Baja is located fifteen minutes by car from San Juan and two hours from Ponce.
Тарих
Қазіргі Тоа-Баха аймағы Пуэрто-Риконың солтүстік жағалауында орналасқан Тоа және Баямон тайино аймақтарының бір бөлігі болған. Аймақтарды тиісінше Арамна және Мажагуа басқарған. Испан отарлау кезінде, шамамен 1511 жылы, аймақта ферма құрылды, онда испандық қоныс аударушылар тайинолардан жеміс-жидектер мен көкөністерді қалай өсіруді үйренуге тырысты. Бұл аймаққа қоныс аударған отбасылардың арасында Канар аралдарынан келген Марреро, Сальгадо және Мартинес отбасылары болды. 1745 жылы қала ресми түрде ұйымдастырылды, ал 1749 жылы шіркеу салынды. Ол Нюэстра-Сеньора-де-ла-Консепсьонға (Таза тұйық Консепсьон Анамызға) арналған. 1776 жылы аймақта алты мал фермасы және 12 қант плантациясы болған дегенді айтады. Дегенмен, жақын жердегі өзендердің деңгейінің көтерілуі халық үшін мәселе тудырды. Осы себепті, 1841 жылы тұрғындардың бір тобы қонысты қазіргі Дорадоға көшіруді сұрады. Келесі жылы Дорадо муниципалитеті ресми түрде құрылды. Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж шартының шарттарына сәйкес Испания-Америка соғысынан кейін Испаниядан АҚШ-қа берілді және АҚШ территориясы болды. 1899 жылы АҚШ Пуэрто-Рикода алғашқы халық санауын жүргізді, нәтижесінде Тоа-Баха халқы 4030 адамды құрады. 1902 жылы Пуэрто-Рико заң шығару жиналысы бірнеше муниципалитеттерді біріктіруге келісім берді, нәтижесінде Тоа-Баха Баямон муниципалитетіне қосылды. Алайда, 1905 жылы заң жойылды және Тоа-Баха тәуелсіз қала мәртебесін қайта алды. 2017 жылдың 20 қыркүйегінде «Мария» дауылы салдарынан Ла-Плата өзенінің деңгейі 3 метрден асып, Тоа-Бахадағы инфрақұрылымға елеулі зиян келтірді. Пуэрто-Рикодағы Федералдық авиация басқармасы қолданатын төрт радар жүйесі істен шығып, оларды қалпына келтіруге екі аптаға жуық уақыт кетті. Радар жүйелерінің бірі Тоа-Бахадағы Пунта-Салинас орналасқан.
Су тасқынын бақылау жобасы
2018 жылдың ортасында АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Тоа Бахада жиі су тасқынына себеп болатын Рио-де-ла-Плата өзеніндегі су тасқынын бақылау бойынша маңызды жобаны бастайтынын хабарлады.
География
Тоа-Баха аралдың солтүстік жағалаулық жазығында, солтүстік карст аймағында орналасқан. Оның ауданы 62,4 км² құрайды. Жер бедері көбінесе айналасындағы сулардың әсерінен пайдалған аллювиалды шөгінділер мен сазға ұқсас беткейлерден тұрады. Теңіз деңгейінен биіктігі 60 метрден 150 метрге дейін жетеді, ең биік бөліктері оңтүстікте орналасқан. Қалған аумағы көбінесе жазық. Тоа-Баханың солтүстік бөлігі мангр мен батпақтарға толы, ал оңтүстік бөлігі әдеттегі карст аймағы болып саналады. Тоа-Бахадағы үйлер тарихи тұрғысынан су тасқынының алдын алу үшін жерден бірнеше метр биіктікте салынған. "Мария" дауылынан кейін Пуэрто-Рико университеті мен Пуэрто-Рико политехникалық университетінің архитекторлары Тоа-Баха тұрғындарына су тасқынын азайту жолдары туралы ұсыныстар жасады.
Су ерекшеліктері
Тоа-Бахада үш негізгі өзен бар: Рио-де-ла-Плата, Рио-Кокаль және Рио-Хондо. Ла-Плата – аралдағы ең ұзын өзен және Тоа-Баханың шығысынан өтеді. Кокал – Тоа-Баха мен Дорадо арасындағы табиғи шекара. Бока-Вьеха шығанағы (lang es) Тоа-Бахада орналасқан.
Салалар
Баррио (қазіргі заманда, шағын әкімшілік бөлімдерге ұқсас) секторлар деп аталатын кішігірім аймақтарға бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.
Арнайы қауымдастықтар
Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Тоа Бахадағы келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Вилла Хостос (Кампаньильяс) секторы, Сан-Хосе, Эль 26 секторы, Тоа Вилле, Канделяриядағы Вилла Альбизу, Вилла Кальма, Вилла дель Соль, Вилла Эсперанса, Вилла Марисол және Вилла Квинтеро. 2009 жылы губернатор Луис Г. Фортуньо су және электр энергиясы сияқты маңызды қызметтерді "Арнайы қауымдастық" болып табылатын Виллас-дель-Сольге тоқтату туралы бұйрық берді. Бұл қауымдастықта су тасқынына бейім, мемлекеттік жерге заңсыз салынған үйлер болған. Федералдық Төтенше жағдайларды басқару агенттігі осы үйлерді Пуэрто-Рико үкіметінен сатып алып, жердің одан әрі пайдаланылуын болдырмақшы болды. 2010 жылдың қаңтар айында Пуэрто-Рико үкіметі кейбір үйлерді бұзуды бастады. Ауылда көптеген доминикандықтар, соның ішінде заңсыз көшіп келгендер де тұрды. 2013 жылы қала әкімі мен қауым Виллас-дель-Сольде құрылыс жұмыстарын қалай жүргізу керектігі туралы пікірталас жүргізді. 2016 жылы, Тоа Баха үкіметі қауымға маңызды инфрақұрылым салуға рұқсат беретінін уәде еткеннен кейін алты жыл өткен соң, рұқсат берілмеді. Кейбір отбасылар тарап кетті, ал басқалары жеке тұлғалардан алған жерге қарапайым үйлер салды.
Демография
Жасы (өзін-өзі анықтаған) Тоа Баха, Пуэрто-Рико – 2010 жылғы санақ. Жасы бойынша халық саны, жалпы санына қатысты (%) : Ақ нәсілділер 62 920 – 70,2%, Қара/Африкалық американдықтар 15 074 – 16,8%, Американдық үндістер және Аляска тумалары 522 – 0,6%, Азиялықтар 228 – 0,3%, Басқа нәсілдер 7 787 – 8,7%, Екі немесе одан көп нәсілділер 3 076 – 3,4%. 2020 жылы Тоа Баханың халқы 75 293 адамды құрады. Бұл 2010 жылғы 89 609 адамға қарағанда 16%-ға азайғанын көрсетеді. 2000 жылы халық саны 94 085 адамды құрады. Тоа Баханың халқы 1899 жылдан бері тұрақты түрде өсіп, сол кезде 4 030 адамды құрады.
In 2020, Toa Baja had a population of 75,293. This represents a decrease of 16% since 2010, when the population was 89,609. In 2000, the population was 94,085. The population in Toa Baja had steadily increased from 1899, when it had 4,030.
Спорт
Тоа-Бахада аралдың басты ерлер спорт лигаларында команда жоқ. Бірақ, олардың Лига де Волейбол Супериор Феминьодан "Ланнерас де Тоа Баха" әйелдер волейбол командасы бар. Жыл сайын Тоа-Бахада 12 жасқа дейінгі бейсболшылар үшін "Пи-Ви-Рис" және 10 жасқа дейінгі бейсболшылар үшін "Уилли Мейс" әлем чемпионаттары өткізіледі. Қаланың "Лланерос де Левитаун" командасы Pro Deportes/American Amateur Baseball Congress ұйымының "Пьюи Риз" категориясындағы бейсбол командасы болып табылады.
Экономика
Көп жылдар бойы Тоа Баханың экономикасы ауыл шаруашылығына, әсіресе қант қамысы мен мал шаруашылығына сүйенген. Осы себепті, муниципалитетте Санта-Елена (1790 жылы негізделген), Орталық Констанция (1867 жылы негізделген) және Медиа-Луна сияқты маңызды гасиендалар орналасқан. 18 ғасырдың ортасында балық аулау да Тоа Баха экономикасының маңызды көзіне айналды. Мал шаруашылығы фермалары аралдағы ең жақсыларының бірі болып есептелді және көп мөлшерде сүт өңдеді. Шағын жемістерді өсіру де Тоа Баханың негізгі өнімдерінің бірі болып табылады. 1950 жылдардан кейін өндіріс ауыл шаруашылығын басты экономикалық көз ретінде ығыстыра бастады. Қазіргі таңда, өнеркәсіп секторы аймақтағы экономикалық өсімнің ең маңызды факторларының бірі болып қала береді. Тоа Бахада металл, пластик, бетон, тоқыма, электр және электрондық жабдықтар, сондай-ақ ром сияқты өнімдер өндіріледі.
Үкімет
Адвокат Анибал Вега Борхес 2004 жылы алғаш рет қала әкімі болып сайланды. Ол екі рет (2008 және 2012 жылдары) қайта сайланды. Вега Борхестің сайлаудағы үлкен артықшылығы, оны аралдағы "ең ықпалды" әкімдердің бірі деп газет атауына себеп болды. Қала Пуэрто-Рико Сенатының II округіне жатады, оны екі сенатор өкілдік етеді. Мигдалия Падилья және Кармело Риос Сантьяго 2005 жылдан бері округ сенаторлары болып қызмет етеді. 2016 жылы Вега Борхеске Тоа Баханың бұрынғы өкілі Бернардо "Бетито" Маркес Гарсия қарсы шықты. Маркес алғашқы сайлауда жеңіске жетіп, содан кейін жалпы сайлауда да жеңіске қол жеткізді. 2017 жылдың 15 қаңтарында Маркес Гарсия Тоа Баха қаласының әкімі болып ант берді.
Таңбалар
Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.
Ту
Тоа-Баханың ресми туы екі тік жолақтан тұрады: сол жағы жасыл, оң жағы алтын. Жасыл жолақ Тоа өзенінің (қазір Ла-Плата деп аталатын) жазықтарын көрсетеді, ал алтын жолақ – күнді. Жасыл жолақтың үстінде бір-бірімен кесісетін екі кілт бейнеленген. Олардың бірі алтын, екіншісі күміс түсті, бұл қаланың қасиетті покровительі – апостол Петрді символдайды.
Елтаңба
Тоа Баханың елтаңбасында Пуэрто-Рико тарихында ең алғаш аталған Тоа өзенін көрсететін жасыл, толқын тәрізді жолақ бейнеленген. Ту сияқты, онда бір-бірімен қиылысқан екі кілт бар, бұл қаланың қадірлісі – әулие Петірдің символы. Елтаңбаның екі жағында "F" және "J" әріптері орналасқан, олар Арагон және V Кастилияның Фердинанды II-сі мен оның қызы, Кастилия және Леонның ханшайымы Иоаннаны көрсетеді. Жаңа жылдам автобус жүйесі Metro Urbano деп аталады, ол Хосе де Диего тас жолының (PR 22) орталық бөлігінде, Toa Baja-дағы Канделариядан Tren Urbano метросының Баямон станциясына дейін арналған, жоғары сыйымдылықты көлік жолақтарында (HOV) қозғалады. Тоа Бахада 29 көпір бар.