Кіріспе

Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет.

Каей (kaˈʝej), ресми түрде Каей де Муэсас, Пуэрто-Риконың орталық бөлігінде орналасқан таулық қала және муниципалитет. Ол Орталық таулар тізбегінде, Салинас пен Гуаямадан солтүстікке қарай, Сидра мен Кагуастан оңтүстікке қарай, Айбонито мен Салинастың шығысына қарай және Сан-Лоренцодан батысқа қарай жатыр. Каей 21 бариодан және Каей Пуэблодан (қала орталығы және әкімшілік орталық) тұрады. Ол Сан-Хуан-Кагуас-Гуайнабо метрополитендік статистикалық аймағының құрамына кіреді. Каей айналасындағы тауларымен ерекшеленеді. Қала 1990 жылдардан бері қарқынды дамып келеді, бұл туралы АҚШ халық санағы бюросының оны метрополитендік аймақ деп тануы куәлік етеді. Сауда саласында айтарлықтай өсім байқалады, көптеген ірі сауда желілері, мысалы, Wal Mart қалада дүкендер ашты. Каейдегі өнеркәсіп салаларына қант, темекі және құс өсіру кіреді. Темекі өндірісімен Consolidated Cigar Corp. сияқты танымал компания айналысады. Жаңа сарай мен ауруханалар да салынды. Coca Cola – қалада өндіріс орны бар ірі корпорация. Каейде Пуэрто-Рико университетінің кампустарының бірі – Пуэрто-Рико университетінің Каейдегі филиалы орналасқан.

Тарих

Кейя 1773 жылғы 17 тамызда Хуан Мата Васкеспен құрылды, ол қаланың тұңғыш мэрі атанды. Халық арасында Кейя атауының шығу тегі таино тіліндегі «сулы жер» деген сөзбен байланысты делінеді. Пуэрто-Риконың сол кездегі губернаторы Мигель де Муэсастың құрметіне қала Cayey de Muesas деп аталды. Қала Пуэрто-Риконың Кордильера Орталық таулары мен Сьерра-де-Кайя арасындағы аңғарда, PR 1 және PR 52 тас жолдарының шамамен ортасында орналасқан. Бұл тас жолдар аралдың ең биік нүктелерінен панорамалық көріністерді ұсынатын танымал саяхаттық маршрутқа алып келеді. 1898 жылғы Париж шарты бойынша Испания-Америка соғысынан кейін Пуэрто-Рико Испаниядан АҚШ-қа өткенді және АҚШ территориясына айналды. 1899 жылы АҚШ Соғыс министрлігі Пуэрто-Рикода халық санағын жүргізіп, Кейяда 14 442 адам тұратынын анықтады. 1950 жылдардың басында-ортасында білім беру саласы дами бастады, осы кезде Америкааралық университеті Кейяда түнгі сыныптар арқылы мұғалімдерді даярлайтын филиал ашты. 1967 жылы Пуэрто-Рико университеті бұрынғы Генри казармасының әскери резервациясында кампус ашты, ал 1980 жылдардың басында Ана Г. Мендес компаниясының еншілес кәсіпорны – Эль Турабо университеті қалаға кіреберістегі ескі темекі фабрикасында кампус ашты. Америкааралық университеті қаланың орталық алаңында (қала орталығы) магистратура кампусын ашуды жоспарлап отыр, сонымен қатар Гордоншир тоқыма фабрикасының ғимараттарын пайдалана отырып, технологиялық кампус ашу үшін шетелдік білім беру мекемесімен келіссөздер жүргізілуде. Кейяда үш ірі жеке мектеп бар: Radians мектебі, ұзақ жылдар бойы жұмыс істеп келе жатқан Colegio de Nuestra Señora de la Merced және La Milagrosa мектебі. Кейяның денсаулық сақтау жүйесі 1960 жылдардың ортасында меннониттік медициналық орталық пен қалалық аурухана, сондай-ақ зертханалар мен кедейлер мен қарттарға көмек көрсететін жедел жәрдем орталықтарымен кеңейді. PR 52 тас жолының салынуымен Кейя Сан-Хуаннан 30 минут, ал Понседен 45 минут қашықтықта орналасқан, қақпалы тұрғын үйлермен қамтамасыз етілген «жатақ ауданына» айналды. Ылғалды климаты мен жақсы жеке мектептерінің арқасында Кейя әулетті адамдар үшін тамаша орынға айналды. 2017 жылғы 20 қыркүйекте болған Мария дауылы Кейяда көптеген көшкінге әкеп соқты, осыған байланысты ауданға көп мөлшерде жаңбыр мен жел түсті. Дауыл Кейядағы 3000 үйді қиратты.

Генри Казармасының әскери резервациясының әсері

Генри казармасы әскери резервациясы 1901 жылдан 1966 жылға дейін Кейи тұрғындары үшін тірек болды, содан кейін ол пайдасыз жер деп жарияланып, тарату үшін Бас қызметтер басқармасына берілді. Мүлік үш маңызды лагерьтен тұрды: испан лагері немесе Campamento Español (), Генри лагері немесе Генри казармасы, 65-ші жұмыскерлік полкінің үшінші батальонының орны, оған кірді , және Кейи теңіз радиостанциясы (). Бұл резервация Кейи қаласының шығысында орналасқан. Испан резервациясы, шамамен 160 шаршы километрді құрайды, «Аурухана төбесі» деп белгілі және 1903 жылғы 30 маусымдағы жарлық арқылы, 1902 жылғы 7 шілдеде бекітілген Конгресс заңына сәйкес бөлінді. Басты әскерлік бекет резервацияның солтүстік бөлігінде орналасқан, бастапқыда Пуэрто-Рико ерікті жаяу әскер полкі орналасқан. Біріккен бекеттерде шамамен 1200 адам болды, олар қала тұрғындары ұсынған ресурстарды пайдаланды. Отбасылар Пунта-Брава және Виекес аудандарына көшіп келді. Қақпаның сыртында кір жуу, аяқ киім жөндеу шеберханасы және басқа да шағын дүкендер орналасқан. 1906 жылға қарай екі бекетте (Генри лагері және Кейи теңіз радиостанциясы) 350-ге жуық азамат жұмыс істеді. АҚШ Әскери-теңіз департаменті әлемдік радиобайланыс желісінің бөлігі ретінде 189 метрлік үш мачта орнату туралы ұсыныс енгізді. 1916 жылы Әскери-теңіз департаменті 40 000 долларлық бюджетті мақұлдады. Сол кезде 300 адам екі жылға созылған құрылысқа жұмысқа алынды, жоба 1918 жылы аяқталды.

1928 жылғы 11 қыркүйекте «Сан-Фелипе» деп аталған V санаттағы дауыл Генри казармасындағы уақытша ғимараттарды және Теңіз радиостанциясын қиратты. 1928 жылғы 18 қыркүйекте Кейи теңіз радиостанциясынан радиохабарлама жіберілді: «13 қыркүйектегі дауылдан Генри казармасының барлық ғимараттары қирады». Теңіз күштері Кейиден кетуге және станциясын Исла-Грандеге және Пуэрто-де-Тьеррадағы 7 1/2 нүктесіне көшіруге мәжбүр болды. Теңіз күштерінің иелігіндегі барлық жерге АҚШ армиясы бақылау алған «Эль Полворин» (халық арасында осылай танылған) Magazine Hill кірді. 65-ші жаяу әскер полкі бекеттің солтүстік жағында қалды. Оңтүстік жағы екі 305 метрлік ату полигонына айналдырылды.

Полктің солтүстік жағындағы барлық ғимараттарды бетоннан қайта құру туралы шешім қабылданды. Генри казармасының солтүстік жағын қоса алғанда, жүз жиырма тоғыз ғимарат аяқталды. Бұл жобаларда үш жыл бойы 600-дан астам адам жұмыс істеді. Осы кезеңде үш ірі казарма ғимараты салынды. Екі роталық казарманың әрқайсысының жеке асханасы мен ас үйі болды және әрқайсысында жаяу әскер ротасы орналасқан. Орталық алаңда орналасқан екі роталық казарма батальон штабы мен пулемет ротасын алып тұрды.

1953 жылға қарай АҚШ Армиясы Генри казармасының жақын арада жабылатынына келді. Резервацияда кәсіби, техникалық және күнделікті жұмысшылардан тұратын толық техникалық қызметкерлер штаттары сақталды. Үш ірі тұрғын үй құрылысының өсуі резервацияның экономикалық әсерін көрсетеді (Reparto Montellano, El Polvorin, Urbanización Aponte). 65-ші жаяу әскер полкі өз базасына қайтып оралмаса да, қала мен аймақтың экономикалық дамуына тікелей әсер еткен бірнеше басқа да бастамалар іске асырылды, соның бірі – 1959 жылы Карибтік сигнал агенттігінің құрылуы. Генри казармасы әскери резервациясының жерінде бірнеше жалға алушылар орналасты, олардың ішінде:

1965 және 1966 жылдары алаңның батысындағы роталық ғимаратта Ұлттық гвардияның офицерлік оқу мектебі орналасқан. Кейіннен ол Салинастағы Сантьяго лагеріне көшірілді. Гольф алаңы тікұшақтарға қону жолағы ретінде пайдаланылды. YMCA Cuerpos de Paz және VESPRA (1965–68) әкімшілік ғимараты, бассейн, гольф алаңы және үш үйге ие болды, онда бас офицерлер мен олардың отбасылары тұрды. Азаматтық лагері 1966 жылы алаңның ортасындағы екі роталық ғимаратта алты апталық лагерін өткізді. Әлемнің 56 елінен келген жүз елу бір жас көшбасшылар өздерін басқаруды үйрену және қоғамдық даму жобаларын жүзеге асыру үшін Кейиге жиналды. Қоғамдық даму қоры 1972 жылға дейін бекеттің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан тұрғын үйге көшірілді. Осы жылдар ішінде мыңдаған адам қоғамдық даму және көшбасшылық бойынша оқытылды.

Климат

Кейидің климаты ылғалды, жаңбырлы және аралдың төменгі биіктіктегі аймақтарына қарағанда жұмсақ. Қаланың аумағы теңіз деңгейінен шамамен 457 метр биіктікте орналасқан, сондықтан климаты субтропикалық. Жазда орташа ең жоғары температура 21-24°C шамасында, қыста 7-10°C шамасында болады. Ал жазда ең төменгі температура 13-16°C, қыста 0-3°C шамасында. Абсолюттік ең жоғары температура 32°C, ең төменгі температура -7°C тіркелген. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 2540 мм (100 дюйм), ал тәуліктік ең жоғары жауын-шашын мөлшері 530 мм (20,87 дюйм) құрайды.

Флора мен фауна

Алтын коки (Eleutherodactylus jasperi; испан тілінде: coquí dorado) – Пуэрто-Рикоға тән, сирек кездесетін және, мүмкін, жойылып кеткен лептодактилид бақалар түрі. Caye қаласына тән алтын кокилер теңіз деңгейінен 2123 және 2575 фут (647 және 785 метр) биіктіктегі Сиерра-де-Кейдегі тығыз бромелия өсетін аймақтарда ғана табылған. Олардың аты еркек кокилердің түнде салған әнінен шыққан. Бұл ән "коки, коки" деп естіледі, сондықтан оларды испан тілінде коки деп атайды. Алтын коки – Пуэрто-Рикодағы коки бақаларының ең кішкентай түрі. Ересек кокилердің денесі шамамен бір тиынның мөлшерінде болады. Еркек кокилер жарқыраған сары түсті, ал аналықтары ашық сары және қоңыр түсті болады. Алтын коки – Жаңа әлемде тірі шабақтар туғызатын жалғыз бақа түрі. Бұл бақалар бүкіл аралда белгілі және Пуэрто-Риконың символы саналады.

Бариолар

Пуэрто-Риконың барлық муниципалитеттері сияқты, Кайе де бариоларға бөлінеді. Муниципалдық ғимараттар, орталық алаң және үлкен католик шіркеуі муниципалитет орталығына жақын "эль-пуэбло" деп аталатын бариода орналасқан. Бариолар мен суббариолар одан әрі секторлар (ағылшын тілінде sectors) деп аталатын кішірек аудандарға бөлінеді. Секторлардың түрлері әр түрлі болуы мүмкін, мысалы, қарапайым сектордан бастап урбанизация, репарто, барриада және резиденциал сияқты.

Арнайы қауымдастықтар

Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік жағынан шеттетілген азаматтары бар маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Кеййо муниципалитетіндегі келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Беатриздегі Парселас Нуэвас, Кантера, Сектор Джалда Абахо, Седро, Эль Коки, Хахоме Бахо, Ла Пласита, Сент-Томас, Сан-Кристобал және Ла Вега.

Telemundo WKAQ телеарна мұнарасы

Telemundo WKAQ телемұнарасы 18°6'47"N 66°3'9"W координаталарында орналасқан, FM/телевизиялық хабар таратуға арналған биік тіреуіш мачта. Ол 1971 жылы салынды және Пуэрто-Рикодағы адам жасаған екінші ең биік құрылыс болып табылады.

Педро Монтанез стадионы

Кеййодағы Педро Монтанес қалалық стадионы, алғашқы Педро Монтанес қалалық стадионынан кейін салынған, Кеййодағы «Торитос де Кеййо» Double A бейсбол командасының үй стадионы және Бениньо Фернандес Гарсия кіші орта мектебінің спорттық жарыстар алаңы болып табылады.

Кейи Пегасус WAPA-TV телеарнасы

Cayey Pegasus Broadcasting мұнарасы 18°6'33"N және 66°3'2"W координаттарында орналасқан және Пуэрто-Рикодағы үшінші ең биік құрылым болып табылады. Бұл Hemisphere Media Group компаниясына тиесілі, 1966 жылы салынған, тіреуіш арқандары бар мачта.

Экономика

Кейя экономикасы темекі, қант қамышы және жалпы жеміс-жидектер өсіруге негізделген. 1950 жылдары дамыған ауыл шаруашылығы экономикасы айтарлықтай төмендеді. Оның ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігі Кариб теңізіндегі басқа аралдардан немесе АҚШ-тан импортталады. 20-ғасырдың бірінші жартысында Кейя негізінен шағын фермерлер мен жергілікті нарыққа арналған егін өндіретін жергілікті шаруашылықтардың ауыл шаруашылық аймағы болды. 1920-1930 жылдары фермерлер өз жерлерін көбінесе американдық компанияларға жоғалтты, олар экспортқа қант қамышын және аздап темекі өсіруге көшті. 1950-1960 жылдары бірнеше өндіріс кәсіпорындары Пуэрто-Риконың индустрияландыру бағдарламасы – «Бутстрап» операциясы ұсынған салық жеңілдіктерін пайдаланып, Кейяда өндіріс орындарын ашты. 1947 жылы Кейяда өнеркәсіптік кәсіпкерлік бастау алды, өнеркәсіптік база құрылды. Қалада үш фабрика болды: Пало-Секо ауданындағы «Кариб гүлі» компаниясы, Тоита ауданындағы бейсбол фабрикасы және мектептің арт жағындағы киім фабрикасы. Бұл фабрикаларда негізінен әйелдер жұмыс істеді. 1950 жылға қарай ауыл шаруашылығымен айналысқан ер адамдардың саны артылып, олар АҚШ-қа көшіп кетуге немесе әскерге қатысуға бастарды. 1950 жылы Fomento Industrial және «Бутстрап» операциясының мақұлдауымен Кейяда жеңіл өндіріс фабрикаларының саны арта түсті. Гуаяма жолындағы «Гордоншир тоқыма фабрикасы» он екі ірі ғимараттан тұрды, екі сменада 1000-нан астам қызметкер жұмыс істеді, ал Репарто Монтельяно ауданының жанындағы жолдың қарсы бетінде орналасқан «Консолидацияланған сигаро корпорациясы» үш сменада жұмыс істеді, онда Кейя мен айналасындағы қалалардан 2500-ден астам адам жұмыс істеді. Кейяда Coca-Cola бөтелкелеу орны бар.

Кейейдегі қылмыс

1994 жылы Каейяда болған қырғынның бір бөлігі Каейяда орын алды. 2019 жылдың тамызында El Vocero газеті сол жылы Каейяда үш жаппай оқ ату оқиғасы болғанын хабарлады.

Туризм

Жергілікті туризмді дамыту мақсатында Пуэрто-Рико туристік компаниясы Voy Turistiendo ("Мен саяхаттап жүрмін") атты кампанияны іске қосты, оған паспорт кітапшасы мен веб-сайт кірді. Cayey парақшасында Guavate ауданындағы "тағамдық маршрут", Casa del Cuento y la Historia Cayeyana Ramón "Moncho" Gomez, Bosque de Pinos және Siempre Verde агротуризмі қызығушылық тудыратын орындар ретінде тізімделген. Cayey – көптеген қызығушылық тудыратын орындары бар таулы муниципалитет.

Демография

Раса – Каей, Пуэрто-Рико – 2000 жылғы санақ. Расалық топтардың саны, жалпы санынан пайыздық үлесі: Ақтар 41 771 88,2%, Қара/Африкалық американдықтар 1 834 3,9%, Американдық үндістер және Аляска тумалары 890 0,2%, Азиялықтар 64 0,1%, Гавайи және Тынық мұхиты аралдарының тумалары 24 0,1%, Басқа раса 2 602 5,5%, Екі немесе одан көп раса 986 2,1%.

Үкімет

Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттерді әр төрт жыл сайын сайланатын мэр басқарады. Қазіргі уақытта Кайей қаласының мэрі – Халықтық демократиялық партиясының (PPD) Роландо Ортиз. Ол 1996 жылғы жалпы сайлауда сайланды және одан бері өткен барлық сайлауларда тағы да сайланды. Қала Пуэрто-Риконың VI сенаттық округіне кіреді, оны екі сенатор өкілдік етеді. 2012 жылы Мигель Перейра Кастильо және Анхель М. Родригес округтік сенаторлар болып сайланды. 2020 жылғы сайлауда Альберт Торрес Берриос және Гретчен Хау округтік сенаторлар болды. 2023 жылы Хау сенаторлық қызметтен қалып, 29-округ депутаты болды.

Таңбалар

Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.

Ту

Тудың дизайны мен түстері гербтен алынған, ол тудың ортасында толық қара шеңбермен оралған. Герб ортада орналасқан және оған қарай төрт үшбұрыш қараған, екі ақ және екі қызыл.

Елтаңба

Гербта үш шыңы бар тау, қызыл бұқа және аймақтағы көп суды бейнелейтін көтеріңкі көк жолақ бейнеленген, сондай-ақ Кайей қаласының ежелгі қамқоршысына құрмет көрсетіледі. Қалқанның үстінде Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласының күміс қой символы және қызыл кітап орналасқан.