Кіріспе

Баямон (baʝaˈmon, baʝaˈmoŋ) – Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет, сондай-ақ Сан-Хуан қаласының маңында орналасқан қала. Ол Aguas Buenas және Comerío қалаларының солтүстігінде, Toa Baja және Cataño қалаларының оңтүстігінде, Guaynabo қаласының батысында және Toa Alta және Naranjito қалаларының шығысында жатыр. Баямон 11 бариоға және Байамон Пуэблоға (қаланың орталық бөлігі және әкімшілік орталығы) таралып жатыр. Бұл Сан-Хуан-Кагуас-Гуанайбо метрополитендік статистикалық аймағының бір бөлігі және метрополитендік аймақта да, Пуэрто-Рикода да халық саны бойынша екінші муниципалитет.

Тарих

Таино халқы, еуропалық зерттеушілер мен отарлаушылармен кездескен жергілікті халықтар, осы аймақта ұзақ жылдар бойы қоныс тепкен. Испан отаршысы Хуан Рамирес де Ареллано 1772 жылғы 22 мамырда Баямонды испандық елді мекен ретінде құрды. Баямон атауының шығу тегі туралы екі теория бар. Бір дерек бойынша, қала жергілікті таино басшысы Бахамонның құрметіне аталған. Екінші теорияда атау таино сөзінен – Bayamongo алынған делінеді, ол осы аймақтан өтетін өзеннің жергілікті аты. Осыған сәйкес, Баямон – осы өзеннің маңындағы аймақ, ол кейіннен қаланың даму орталығына айналды. 1821 жылы африкалық құл Маркос Ксиорро Пуэрто-Рикодағы қант плантацияларының иелеріне және испан отаршылдық үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлады. Құлдардың құдалығы ашылып, жоққа шығарылды, бірақ Ксиорро құлдар арасында батыр ретінде танылды. Ол Пуэрто-Рико халық ауыз әдебиетінің бір бөлігі. Маркос Ксиорроның иесі – Висенте Андино, Баямонда қант плантациясына ие милиция капитаны болған. 1898 жылғы Париж шарты бойынша Испания-Америка соғысынан кейін Пуэрто-Рико Испаниядан АҚШ-қа берілді. 1899 жылы АҚШ Соғыс министрлігі Пуэрто-Рикода халық санағын жүргізіп, Баямон халқының саны 19 940 адамды құрады. Қала 20-шы ғасырдың басында айтарлықтай өсті. 1901-1920 жылдар аралығында мақта, тыңайтқыш, алюминий өндіретін көптеген зауыттар осы аймақта орналасты. Осы кезеңде қала Пуэрто-Рико Коммерциялық банкі (Banco Comercial de Puerto Rico), Америка отарлық банкі, Нью-Йорк Бірінші Ұлттық қалалық банкі, Чейз Манхэттен банкі және Пуэрто-Рико Халық банкі (Banco Popular de Puerto Rico) сияқты қаржы институттарына да ие болды. Бұл Баямон экономикасын дамытып, нығайтып, оны өнеркәсіптік және сауда орталығына айналдырды. Қаланың инфрақұрылымы да үлкен канализация жүйесінің құрылысымен жақсарды. 1979 жылы қала VIII Панамерикалық ойындардың бірнеше іс-шараларын қабылдады. 2017 жылдың 20 қыркүйегінде Пуэрто-Рикоға "Мария" дауылы соқты, бұл инфрақұрылымға үлкен зардап келтірді. Дауылдың көп жауын салдарынан Баямонда көптеген жер көшкіндері болды. Баямонда шамамен 300 үй қирады, ал "Мария" дауылынан екі адам қаза тапты. Көптеген муниципалитет ғимараттары мен Баямондағы Goya Foods фабрикасы да қиын жағдайға түсті.

География

Баямон Пуэрто-Риконың Солтүстік жағалаулық жазығында орналасқан. Тоа Баха, Катано, Комерио, Агуас Буэнас, Тоа Альта, Наранхито және Гуайнабо муниципалитеттерімен шектеседі. Баямонның ауданы 43,5 шаршы миль (113,1 км²). Жер бедері көбінесе жазық, бірақ Ла Пенья және Вергарас сияқты үлкен төбелер де бар. Баямон – Пуэрто-Риконың халқы бойынша екінші ірі муниципалитеті және Сан-Хуан төңірегіндегі ірі қалалық аймақтың бір бөлігі. Бұл қалалық аймаққа Гуайнабо, Катано, Тоа Баха, Канованас, Каролина және Трухильо Альто қалалары да кіреді. Баямонға Луис Муньос Маринь атындағы халықаралық әуежай қызмет көрсетеді. Қаланың аумағына қарамастан, онда метеостанция жоқ.

Су ерекшеліктері

Байамон қаласынан өтетін өзендерге Байамон, Хондо, Минильяс, Букарабонес және Куэста-Ариба өзендері кіреді.

Салалар

Баррио (қазіргі заманда, шағын әкімшілік бөлімдерге ұқсас) секторлар деп аталатын кішігірім аймақтарға бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.

Арнайы қауымдастықтар

Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Баямон қаласында келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Абра Эстреча, Барриада Виста Алегре, Хуан Санчес, Нуэво, Паярос қаласындағы Бда. Седеньо, Санта-Олая қаласындағы Коллорес, Корея, Дахаос, Эль-Чихаро, Гандул секторы, Эль-Волкан, Ла-Камбижа, Ла-Каридад, Ла-Моренита, Лос-Вьехитос, Папито, Серхио Рейес, Парселас-Сабанас және Пунта-Брава.

Туризм

Байамонда Пуэрто-Риконың бірнеше маңызды нысандары мен қызықты орындары бар. Байамон орталық саябағы – адамдар жиналатын және демалатын қоғамдық саябақ. Байамонда Браулио Кастильо театры, Франсиско Оллер мұражайы және Хосе Селсо Барбоса ескерткіші орналасқан. Байамон қалалық әкімшілік ғимараты үлкен бөлінген тас жолдың үстіне салынғандығымен ерекшеленеді. Жолмен жалғастырылған дәліз арқылы жүргенде, жаяу жүргіншілер төменнен өтетін көліктерді көре алады. Бұл әлемдегі осындай сыныптағы жалғыз ғимарат деп саналады. Байамонның ең танымал орындарының бірі – Parque de las Ciencias. Бұл әртүрлі көрмелер мен көңіл көтеру мүмкіндіктері бар ғылыми саябақ. Саябақ карстық төбелердің ортасында орналасқан. Төбелердің біріндегі бақылау ғимараты қалалық аймақтың әдемі көрінісін ұсынады. Ғимаратта үкіметтік және азаматтық байланыс антенналары орналасқан. El parque del tren – бұл Пуэрто-Риконың сол кездегі жалғыз жұмыс істейтін пойызбен жабдықталған саябақ. Онда United Airlines компаниясы пайдаланған DC 3 ұшағы да көрсетілген. 2001 жылы саябақ ірі жол құрылысы барысында бұзылып, жойылды. Саябақтың қалған бөлігі – шағын алаң, жүгіруге және сергіп демалуға арналған аймақтар. Бұл аймақ қазір "Parque del Niño" немесе "Балалар паркі" деп аталады. Сауда – Байамондағы туристердің басты әрекеттерінің бірі. Plaza del Sol және Plaza Río Hondo – қаланың ірі сауда орталықтары. Famous Dave's (оның орнын Red Lobster басты) және Olive Garden сияқты көптеген американдық мейрамханалар алғаш рет Байамонда ашылып, кейін аралдың басқа аймақтарына тарады. Байамондағы аспалы көпір – жаяу жүргіншілерге арналған көпір. Салынған кезде ол Пуэрто-Рикодағы осындай үш көпірдің бірі деп есептелген. Пуэрто-Рикодағы COVID-19 пандемиясы кезінде жергілікті туризмді ынталандыру мақсатында, 2021 жылы Пуэрто-Рико туристік компаниясы Voy Turisteando (Мен саяхаттап жүрмін) науқанын іске қосты. Науқанға әр муниципалитетке арналған беті бар паспорт кітабы қоса берілді. Voy Turisteando Bayamón паспортында Centro de Conservación de Manatíes, Bayamón өзенінің үстіндегі Paseo Lineal және Hacienda Santa Ana-дағы Ron Del Barrilito қызықты орындар ретінде тізімделген. Hacienda Santa Ana-да орналасқан Ron del Barrilito – Пуэрто-Рикодағы ең көне ром зауыты. Гасиендада табиғат жолы бар.

Демалыс

Баямон қалалық әкімдігі халыққа қолжетімді түрлі демалыс бағдарламалары мен демалыс объектілерін басқарады. Онофре Карбальера спорт кешеніне Пуэрто-Риконың жалғыз кәсіби футбол командасының үй стадионы – Хуан Рамон Лубриел футбол стадионы, қаланың ерлер баскетбол командасы мен әйелдер волейбол командасының үйі – Рубен Родригес аренасы және Мигель Дж. Фрау гимназиясы кіреді. Рафаэль Мартинес Надаль спорт кешенінің басты ерекшелігі – Пепин Сестеро жабық алаңы, онда қаланың жастар лигасының баскетбол және волейбол жарыстарының көп бөлігі өтеді. Сонымен қатар, Ломас-Вердес ауданында орналасқан Эфраин Калькано Алисеа спорт кешені аймақтағы жеңіл атлетика және жүзу жарыстарына арналған негізгі орын. 2002 жылы ашылған Хонда теннис орталығы 16 теннис кортынан тұрады және жергілікті теннис клубтарымен қатар, келушілер де пайдаланады. Пуэрто-Рикода футболды дамытудағы алғашқылардың бірі болған қала әкімі Рамон Луис Ривера-күллі 2011 жылы PR 5 тас жолынан тыс орналасқан үш кәсіби футбол алаңын қамтитын Баямон футбол кешенін ашты. Баямон өзенінің жанындағы Пасео-дель-Рио (Пасео-Линеал) – 6 мильге созылған, жүгірушілер, серуендеушілер және велосипедшілерге ортақ пайдалануға берілген жол. Ол велосипедтерге арналған бір және жүгіруге немесе серуендеуге арналған бір жолақтан тұрады. Рио-Байамон гольф клубы жолдың бір шетіне жақын орналасқан және аймақтағы гольф ойындарының көп бөлігі осы жерде өтеді. Хулио Энрике Монагас паркінде тау велосипедімен айналысатын жаттығушылар мен жарысқа қатысушыларға арналған жолдар бар. Сондай-ақ, раппелингпен айналысатын жандарға арналған тік жарлар да бар. Жергілікті тұрғындар "Монагас" деп атап кеткен бұл жерде кез келген деңгейдегі тау велосипедімен жүргізушілерге арналған жолдар бар: жаңа бастаушыларға арналған топырақты жолдар, бір жолды және өте қиын бір жолды жолдар, соның ішінде тік төмен түсетін жолдар да бар. "Мария" дауылынан кейін жолдар жоғалып, бірақ 2019 жылға қарай олардың көп бөлігі жөнделіп, қайта ашылды. Қаланың ішінде тағы да көптеген бейсбол алаңдары, ашық баскетбол алаңдары, футбол алаңдары, спорт залдары мен қоғамдық орталықтар тұрғындардың қызметіне ұсынылады.

Ауыл шаруашылығы

Баямон қаласының негізі қант қамысының өсірілуімен тығыз байланысты. Қазіргі уақытта Баямонда кофе, грейпфрут, қант қамысы, темекі және көкөністер өсіріледі. Баямон сондай-ақ 1549 жылы аралдағы алғашқы гидравликалық қант фабрикасының салынған жері болды.

Демография

Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж шартының шарттары бойынша, Испания-Америка соғысынан кейін Испаниядан АҚШ-қа берілді және АҚШ-тың аумағына айналды. 1899 жылы АҚШ Пуэрто-Риконың алғашқы халық санауын жүргізіп, Баямон қаласының халқы 19 940 адамды құрайтынын анықтады. 2020 жылғы санақ, Баямон, Пуэрто-Рико – нәсілдік құрамы: Ақ нәсілділер 33 084 (17,9%), Қара/Афро-пуэрто-риколықтар 30 159 (16,3%), Американдық үндістер/Аляска жергіліктілері 5 470 (3,0%), Азиялықтар 555 (0,3%), Екі немесе одан көп нәсілді/Басқа нәсілділер 115 919 (62,5%).

Үкімет

Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттерді әр төрт жыл сайын сайланатын мэр басқарады. Баямон қаласының қазіргі мэрі – Жаңа прогрессивті партиясының (PNP) Рамон Луис Ривера-кене. Ол 2000 жылғы жалпы сайлауда өзінің әкесі Рамон Луис Риверадан кейін, 23 жыл қызмет еткен соң сайланды. Баямонның барлық мэрлерінің тізімін "Сыртқы сілтемелер" бөлімінен қараңыз. Қала Пуэрто-Рико Сенатының II округіне кіреді, оны екі сенатор ұсынады. Мигдалия Падилья және Кармело Риос Сантьяго 2005 жылдан бері округтік сенаторлар болып табылады.

Таңбалар

Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.

Ту

Байамон қаласының қазіргі туында көптеген Солтүстік Еуропа туларында кездесетін скандинавиялық крест бейнеленген және ақ түсті фонда көк және сары түстермен боялған. Оны Глория М. Леон тігіп, қала гербінің дизайны мен түстерін сақтаған.

Елтаңба

Бұл қалқан – Баямон қаласын ерекшелендіретін тарих пен құндылықтардың символы және жиынтығы. Қалқанның басты түстері – көк және күміс, олар Байамон өзенінің суларын көрсетеді және 1549 жылы Пуэрто-Рикодағы алғашқы гидравликалық қант құмырасын өңдеу зауыты осы жағалауда салынғанын еске салады. Орталықта муниципалитеттің алғашқы шіркеуінің қасиетті қамқоршысы – Киелі Крест (Санта-Круз) және Баямон қаласының тарихи бастауы болған "Санта-Круз" ескі қант зауытының аты бейнеленген. Қант құмырасының гүлдері (гуахана) – Баямонның құрылуы мен дамуына әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан маңызды болған қант өнеркәсібіне тікелей сілтеме жасайды. Қалаларға арналған бес мұнаралы тәж, Баямонның ерекше қалалық дамуы, халық санының көптігі және діни мәртебесі үшін ерекше жағдай ретінде берілді, ол болашақта епископтық орынға дейін көтерілуі мүмкін. "IN HOC SIGNO VINCES" деген ұран IV ғасырда император Константинге христиандық айқышын туы ретінде қабылдаса жеңіс шартты екенін көрген көрініске сілтеме жасайды.

Білім

Барлық муниципалитеттер сияқты, мемлекеттік білім беруді Пуэрто-Риконың Білім министрлігі басқарады. Халық саны мен Сан-Хуан қалалық аймағындағы орналасуына байланысты, Баямон көптеген мемлекеттік және жеке мектептерге үйі болып табылады. 2014–2015 оқу жылында Баямон мектеп аймағында бастауыш мектептен жоғары мектепке дейінгі 150-ден астам мемлекеттік мектеп орналасқан. Екінші жағынан, қалада көптеген жеке мектептер де бар, олардың көпшілігі діни ұйымдармен байланысты. Ең танымал діни жеке мектептердің кейбіреулері: Colegio De La Salle, Academia Santo Tomás de Aquino, Academia Santa Rosa, Colegio Beato Carlos Manuel Rodríguez және Academia Discípulos de Cristo (католик емес). Қаладағы діни емес мектептерге Баямон әскери академиясы мен Американ мектебі кіреді. Баямонда сонымен қатар көптеген жоғары білім беру мекемелері бар, мысалы, Пуэрто-Рико университетінің Баямон қаласындағы кампусы, ол Пуэрто-Рико университетінің мемлекеттік университет жүйесінің он бір кампусының бірі. Сонымен қатар, қалада аралдағы ең танымал жеке университеттердің бірі орналасқан, мысалы, Пуэрто-Риконың Америкааралық университеті және оның Оптометрия мектебі, Баямон орталық университеті, Пуэрто-Риконың американдық университеті, Кариб теңізінің орталық университеті және бірнеше колледждер. Бұдан өзге, UMET деп белгілі Метрополитан университеті (Universidad Metropolitana) Баямон қаласының орталығында кампусы бар.

Көлік

Сан-Хуан қалалық аймағының Tren Urbano желісінің жалғыз тармағы Баямон станциясында аяқталады, ал оның үш аялдамасы қала шегінде орналасқан. PR 2 тас жолынан шалқап жатқан Deportivo станциясы Санта-Роза сауда орталығына, Баямонның бірінші инстанция сотына және Хуан Рамон Лубриел стадионы мен Рубен Родригес аренасы бар Онофре Карбальера спорт кешеніне жақын орналасқан. Қаланың ішінде Баямон қаласының орталық аймағында тұрақты маршруттармен троллейбус қызметі де бар. Баямонда 77 көпір бар.