Кіріспе

Білім беру мекемесінің оқушылары киетін стандартталған киім. Мектеп формасы – негізінен мектеп немесе басқа білім беру мекемесі үшін оқушылар киетін бірдей киім. Олар түрлі елдердегі бастауыш және орта мектептерде кең таралған. Мысалы, формаға көйлек жейделер, ұлдарға шалбар, қыздарға блузка және плисселі юбка, ал екеуіне де блейзер кию талап етілуі мүмкін. Форма жағасы бар жейделерді ғана талап ету сияқты немесе түс таңдауын шектеу, оқушыларға рұқсат етілген киімдердің тізімін азайту сияқты қарапайым да болуы мүмкін.

Униформа

Кейде бір-бірімен алмастырылып қолданылса да, киім талаптары мен мектеп формасы арасында маңызды айырмашылық бар: Натан Джозеф сияқты ғалымдардың пікірінше, киімді тек қана "(а) топтың белгісі ретінде қызмет етсе, (б) жеке тұлғаның орнын ашып, мекеменің заңдылығын растаса және (с) жекелікті жоятын болса" ғана форма деп санауға болады. Керісінше, киім талаптары әлдеқайда еркін болып келеді және Мариан Уайльдтың сөзіне сәйкес, "әдептілікті ұстануға және қоғамға қарсы модалық өрнектерді шектеуге" бағытталған. Киім талаптарының мысалдары – жыртылған киімге тыйым салу, логотиптерге шектеу қою немесе көрсетілетін терінің мөлшерін азайту. Мектеп формасы – әдетте мектепте тағылатын киім, әр деңгейдегі мектептің өзіндік формасы болады. Әрбір білім беру мекемесінің ерекше мектеп формасы бар.

Тарих

Форманың пайда болу тарихын анықтау қиын, себебі толық жазбаша тарихы жоқ, бірақ әртүрлі белгілі ықпалдар бар. Мектеп формасының 16 ғасырда Ұлыбританияда пайда болғанына сеніледі. Англиядағы "Христос Госпиталь" мектебі 1552 жылы мектеп формасын алғаш рет қолданған деп есептеледі. Оқушыларға ұзын көк пальто және сары, тізеге дейін жететін жораптардан тұратын форма берілді. Бүгінгі күнге дейін сол мектепке қатысатын оқушылар да шамамен осыған ұқсас форма киеді. Бұл монахтық және академиялық дәстүр Англияда, әсіресе қайырымдылық мектептерінде кедей балаларға біртегіс киім берілетін колледж формасына айналды. Университеттер, бастауыш және орта мектептер форманы әлеуметтік топ және мәртебе белгісі ретінде пайдаланды. Мектеп формасы көбінесе консервативті және ескірген деп есептелгенімен, соңғы жылдары қоғамдық киім талаптары өзгергендіктен форма да өзгерістерге ұшырады.

Қазіргі заманғы

АҚШ-та мемлекеттік мектептерде форма киюге бағытталған қозғалыс 1996 жылы Билл Клинтон "Елдің жағдайы" атты жылдық үндеуінде: "Егер бұл жасөспірімдер дизайнерлік күрмешелер үшін бір-бірін өлтіруді тоқтатса, онда мемлекеттік мектептер оқушыларынан форма киюді талап етуге құқылы" деген мәлімдеме жасағаннан кейін басталды. 1998 жылға қарай АҚШ-тың барлық бастауыш, орта және жоғары сынып мектептерінің шамамен 25%-ы бірыңғай форма саясатын қабылдаған немесе қарастырып жатқан, ал үштен екісі 1995 және 1997 жылдар аралығында енгізілген. Нью-Йорк қаласының сол кездегі жаңа мектеп директоры Руди Крю Клинтонның идеясын қолдамайтынын нақты айтты. Мектеп формаларына қатысты көптеген теориялар мен эмпирикалық зерттеулер бар, олардың тиімділігі туралы әртүрлі пікірлер білдірілуде. Бұл теориялар мен зерттеулер бірыңғай форма саясатының артықшылықтары мен кемшіліктерін жан-жақты қарастырады. Форма кию еркектік және әйелдік туралы түсініктерге, гендерлік жіктелу мәселелерін қарапайымдауға және студенттердің сексуалдылығын басуға тырысу арқылы табиғат пен тәрбиенің өзара әсеріне әсер етеді. Біркелкілік түрлі артықшылықтар мен кемшіліктерді, сондай-ақ маңызды құқықтық мәселелер мен дауларды тудырады. Мектеп формалары туралы пікір таласына байланысты саяси риторикада ең көп айтылатын екі негізгі эмпирикалық нәтиже бар. Олардың бірі – Лонг-Бич біріктірілген мектеп округінің зерттеуі, көбінесе мектеп формаларын және олардың тиімділігін қолдау үшін келтіріледі, ал "Оқушылар формасының қатысуға, мінез-құлық проблемаларына, есірткіге тәуелділікке және академиялық үлгерімге әсері" зерттеуі мектеп формаларын енгізуге қарсы ең көп сілтеме жасалатын жұмыс болып табылады.

Студенттерге киетін киімнің әсері

Лонг-Бич біріктірілген мектеп округінің кейс-стадисі АҚШ-та бірыңғай киім саясатын енгізген алғашқы ірі қалалық мектепті зерттеу болды. 1994 жылы оқушылардың мінез-құлқындағы мәселелерді шешу мақсатында округтің бастауыш және орта мектептерінде міндетті мектеп формасы енгізілді. Округ бір уақытта оқушылардың мінез-құлқына форманың әсерін зерттеу үшін лонгитюдтік зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде оқушылардың мінез-құлқының жақсаруы және мектеп тәртібіне қатысты мәселелердің айтарлықтай төмендеуі міндетті форма саясатымен байланысты екені анықталды. Мектеп формасын киюге байланысты сабақтан қалу және жалтарыс жағдайлары азайды, сондай-ақ мінез-құлық проблемалары үшін кеңсеге жіберу көрсеткіштері де төмендеді. Оқудан шеттету және шығару көрсеткіштері бастауыш мектептерде 28%-ға, орта мектептерде 36%-ға, ал қылмыс және вандализм бастауыш мектептерде 74%-ға, орта мектептерде 18%-ға төмендеді. Дегенмен, мектеп округі қауіпсіздікті күшейту үшін күзетшілер мен металл детекторларын сияқты қосымша шаралар да қолданды, сондықтан табысқа жетуде формалардың ғана емес, басқа да факторлардың әсері болды. Кейіннен округ формаларды алып тастады. Басқа зерттеулер көрсеткендей, формалар оқудан қалуды азайтуға тиімді емес, мінез-құлық проблемаларын төмендетпейді, зиянды заттарды қолдануды азайта алмайды, ал керісінше, мектеп формасын кимейтін оқушылармен салыстырғанда оқу үлгерімі нашарлауы мүмкін.

Заңдар мен шешімдер

Мектеп формасы кеңінен таралғандықтан, мектеп округтеріне қарсы сот процестерінің саны да артты. Дэвид Брунсманың мәліметінше, АҚШ-тағы төрт мемлекеттік бастауыш мектептің бірі және сегіз мемлекеттік орта және жоғары мектептің бірі оқушылардың мектепке киім кию ережелерін белгілейді. Штаттардың конституциясындағы мектеп кодексі әдетте мектеп директорлары кеңесіне мектепті басқаруда қажет деп санаған орынды ережелер мен регламенттерді қабылдауға рұқсат береді. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі таңда 23 штат мектеп округтеріне мектеп формасын міндетті етуге рұқсат береді. Мектеп округтеріне қарсы көтерілген конституциялық шағымдар көбінесе екі санатқа бөлінеді: 1) оқушылардың сөз бостандығына қатысты Бірінші түзетудегі құқығын бұзу; 2) ата-аналардың үкіметтің араласуынсыз балаларын тәрбиелеу құқығын бұзу. Жоғарғы сот әзірге мектеп формасына қатысты тікелей іс бойынша шешім қабылдаған жоқ, бірақ 1968 жылғы «Тинкер против Дес-Мойн тәуелсіз мектеп округі» ісінде сот мектепке келген оқушылардың сөз бостандығына қатысты конституциялық құқықтарынан айырылмайтынын мәлімдеді. Халықаралық деңгейде мектеп формасына қатысты түрлі пікірлер бар. Австралияның Квинсленд штатында 1998 жылы омбудсмен Фред Альбиц мемлекеттік мектептерде форма кию міндетті емес екенін шешті. Филиппинде Білім министрлігі мемлекеттік мектептерде мектеп формасын кию талабын жойды. Англия мен Уэльсте, Балалар, мектептер және отбасылар департаменті жариялаған саясат бойынша, мемлекеттік мектептер оқушыларды «мектеп формасы саясатын бұзғаны үшін» тұрақты түрде шеттетуге құқығы жоқ, бірақ дұрыс форма кимеген оқушылар үйге барып киім ауыстыруы тиіс. Шотландиядағы кейбір жергілікті кеңестер (мемлекеттік білім беруді ұйымдастыруға жауапты) оқушылардың оқу-тәрбие процесіне қатысуы үшін біркелкі киім киюін міндетті етпейді. Түркия 2010 жылы міндетті мектеп формасын жойды.

Канеди Боссиердің елімдік мектеп кеңесі

2000 жылы Canady v. Bossier Parish School Board ісі бойынша Луизиана штатының аудандық соты мектеп кеңесінің пайдасына шешім шығарды, себебі мектеп кеңесінің форма киім саясаты студенттердің сөз бостандығы құқықтарын бұзбайды деп салды. Арыз беруші шешімге шағым түсіргенімен, Бесінші апелляциялық сот та мектеп кеңесінің пайдасына шешім қабылдады және бүгінге дейін қолданылып келе жатқан төрт қадамдық жүйені енгізді. Біріншіден, мектеп кеңесінің саясатты белгілеу құқығы болуы керек. Екіншіден, саясат мектеп кеңесінің маңызды мүддесін қорғауға бағытталған болуы тиіс. Үшіншіден, ережелер цензура мақсатымен қабылданбауы керек. Төртіншіден, студенттердің өркендеуіне қойылған шектеулер мектеп кеңесінің мүддесінен асып кетпеуі тиіс. Осы төрт талап орындалған жағдайда, конституциялық құқық бұзылғаны туралы шағымдану мүмкін емес.

Литтлфилд пен Форнидің арасындағы тәуелсіз мектептер округінің

2001 жылы Техас штатының Форни тәуелсіз мектеп округінде мектеп кеңесі оқушыларға төрт түстің біріндегі поло жейде, оксфорд жейдесі немесе блузка, сондай-ақ көк немесе хаки түсті шалбар немесе жейде, юбка немесе алжапқыш киюге рұқсат беретін мектеп формасы қағидасын енгізу туралы шешім қабылдады. Аяқ киімдерге қатысты белгілі бір икемділік болғанымен, кейбір түрлеріне және кең киімдерге тыйым салынды. Литтлфилд отбасының ата-аналары ұлдарына осы қағидадан босату беруді сұрады, бірақ олардың өтініші қабылданбады. Оған жауап ретінде Литтлфилдтер мектеп округіне қарсы сотқа шағымданып, бірыңғай форма талабы ата-аналардың балаларын тәрбиелеу және білім алу жолын бақылау құқығын бұзады деп мәлімдеді. Олар тіпті діни бостандыққа қол сұғу туралы да айтты, мектеп формасын киюден бас тартуға діни негіздерге рұқсат беру мектепке кейбір діндердің дұрыстығын бағалауға мүмкіндік береді деп сақты. Сотқа дейін аудандық сот істі қараудан бас тартты, сондықтан отбасы апелляциялық шағым жасады. Нәтижесінде, Бесінші апелляциялық сот студенттердің құқықтары бұзылмағанын, тіпті ұсынылған талаптардың негізді екенін ескерсе де, шешім шығарды. Олар мектеп ережелерінің осы жағдайда ата-аналардың балаларын тәрбиелеу құқығынан басымдық тартатынын айтты. Ал діни бостандыққа қол сұғу туралы айыптауларға қатысты сот бұл қағиданың діни мақсаты жоқ екенін, демек діни бостандық құқықтарын бұзбайтынын мәлімдеді.

Джейкобс Кларк округі мектептер округінің қарсысы

2003 жылы Невада штатының Хендерсон қаласындағы Кларк округі мектептері округінің Либерти орта мектебі хаки түсті шалбар мен қызыл, ақ немесе көк түсті поло жейде кию ережесін енгізді. Кимберли Джейкобс есімді оқушы діни суреттері бар киім кигені үшін бес рет мектептен шеттетілді, бұл форма ережесін бұзу болып есептелді. Оның отбасы Кларк округі мектептері округіне қарсы сотқа жүгінді, олардың Бірінші түзету құқықтары бұзылғандығын және форма ережесі оқушылардың заңмен қорғалған процеске құқығын шектегенін мәлімдеді. Арыз берушілер соттан Якобстың мектептегі жазбаларынан шеттету туралы жазбаларды алып тастау және өтемақы төлеуді талап етті. Сот отбасының пайдасына шешім шығарды, яғни мектеп енді оны форма ережесін бұзғаны үшін жазалай алмайды. Округ әкімшілігі бұл шешімге шағымданып, жоғары сотқа жүгінді. Келесі сот округтің пайдасына шешім шығарды, форма ережесінің бейтарап және конституциялық екенін анықтады және талапкердің талаптарын қабылдамады.

Фрудден Васхоу округінің мектеп ауданына қарсы

2011 жылы Невада штатының Washoe County School District мемлекеттік бастауыш мектебі мектеп ұраны – «Ертеңгі көшбасшылар» деген сөздерді футболкаға кішкентай әріптермен тігуге шешім қабылдады. Оған жауап ретінде Мэри мен Джон Фрудден, оқушының ата-анасы, мектеп округін Бірінші түзетуді бұзғаны үшін сотқа берді. Сот Фруддендердің мектеп формасына қатысты қозғалған ісін қараудан бас тартты. Бірақ отбасы оған шағымданып, екі жылдан кейін АҚШ-тың 9-шы апелляциялық сотының үш судьясынан тұратын алқасы осы істі тыңдады. Сот бұрынғы шешімді өзгертіп, істі қараудан бас тарту туралы бұрынғы қаулыны жойды. Сонымен қатар, мектеп формасын кимей, ұлттық деңгейде танылған ұйымдарға, мысалы, скауттар мен қыз скауттарына қатысты саясатты да сұраққа алды, олар ресми жиындар күндері мектеп формасының орнына өз формаларын киюге рұқсат алатын. 9-шы округ алқасы мектептің осы саясатты неге енгізгенін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер ұсынбағанын және отбасыға өз пікірлерін білдіруге мүмкіндік берілмегенін мәлімдеді.

Мектеп формасының гендерлік әлеуметтік әсері

Біркелкі киімдер студенттерге де, қоғамға да әсер ететін бірнеше оң және теріс әлеуметтік салдарға ие.

Ерлік пен әйелдік туралы түсініктер

Бірқатар сыншылардың пікірінше, форма жас кезінен бастап еркектік пен әйелдік стандарттарын қалыптастырады. Форма мектептердің оқушылардың мінез-құлқын бақылауға пайдаланатын тәртіп құралы ретінде қарастырылады және көбінесе дәстүрлі жыныстық киімдерді насихаттайды. Ұлдарға көбінесе шалбар, белбеу, жабық аяқ киім кию және көйлектің ішіне тығып тарту талап етіледі. Сонымен қатар, олардың шашын қысқа қырқуы да жиі талап болады. Кейбір сыншылар бұл форманы кәсіби бизнесменнің киімімен байланыстырады, олардың айтуынша, бұл жас ұлдарға еркектік бизнеске жету арқылы қол жеткізіледі деген ойды қалыптастырады. Ал қыздар үшін көптеген формалар әйелдікті ынталандырады, оларға юбка киюді талап етеді. Кейбір сыншылар юбканы әйелдіктің символы ретінде қарастырады, себебі ол қозғалысты шектейді және отыру мен ойнаудың белгілі бір тәсілдерін міндеттейді. Мектеп формалары гендерлік символизммен толы. Формальды киім киюді талап ететін мектептерде ұлдарға шалбар, ал қыздарға юбка немесе көйлек беріледі. Юбкалар әйелдерді еркектерден ажыратады, осылайша өз жынысына сәйкес киім киюге міндетті студенттер үшін дәстүрлі гендерлік үлгіні бекітеді. Юбкалар мен көйлектер белгілі бір әйелдік гендерлік мінез-құлқына талап қояды, ал шалбарлар – белгілі бір еркектік гендерлік мінез-құлқына. Студенттерді олардың жынысына сәйкес киім киюге мәжбүрлеу, олардың гендерін қалай көрсету керектігін анықтайды. Бұл студент өзінің жынысына сәйкес келмейтін гендерлік үлгіні қабылдағысы келмеген кезде дау тудырады. Студенттерге олардың көрсеткен гендерлік үлгісіне сәйкес киінуге рұқсат беретін ережелер сирек кездеседі, бірақ олардың туған кездегі жынысына сәйкес киінуге рұқсат беріледі.

Қыздарды жыныстық қатынасқа тарту

Орта немесе кіші мектеп шағында оқушылар жасөспірімдік кезеңге енуді бастайды. Ұлттық киімдер қыздардың сексуалдануын шектеудің бір жолы ретінде қарастырылуы мүмкін, мұнда назарды сексуалдықтан ауыстырып, оқу ортасында академиялық жетістіктерге бағытталады. Кейде бірыңғай киім арқылы ашық сексуалды киім киюге тыйым салу әрекеттері сәтсіз аяқталуы мүмкін. Мысалы, мини-юбка Жапонияда өте танымал, онда олар мектеп формасының қалыпты бөлігі болып табылады және "Когал" мәдениетінде киіледі. "Біздің мәдениетте әдемі көрінетін қыздарға қараудан алатын ләззат, қыздардың өзін-өзі ұялмастан жүру еркілігімен және жігіттерге ұсынылғандай, олардың жалпы моторлық дағдыларын дамыту мүмкіндігімен қайшы келеді" (Коллинз және басқалар, 1996, 170-бет). Мектеп формасы "Секс мектеп оқушысы" костюмдерінде қолданылады және жыл бойы костюмдер сататын сайттарда сатылады. Әйелдер мектеп формасының идеясы сексуалды сипатқа ие болды және Ұлыбританияда Plan International UK жүргізген жаңа сауалнамада үштен бірі қыздар мектеп формасын киген кезде сексуалдық қысымға ұшырағанын көрсетті. Мектеп формасы балаларға зиян келтіруге мүмкіндік береді, себебі кейбір мәдениеттер "мектеп оқушысының" келбетін сексуалды деп анықтайды. 8 жастағы балалар қорлаудың құрбаны немесе куәгері болғанын хабарлады. Сауалнамаға қатысқан балалардың үштен екісі қоғамдық жерлерде "көңілсіз сексуалдық назар" көргенін, ал 35 пайызы олардың келісімінсіз тиісіліп, ұсталғанын немесе тартылғанын айтты. Мұндай оқиғалар қыздарға еркектер тарапынан қысым көрсетудің өсу кезеңінің бір бөлігі екенін үйретеді. Мектеп формасының қабылдауы ер адамдарға қыздарды жас кезінде қорлауға мүмкіндік береді, бұл қыздарды мектептегі тәжірибелерінің басынан бастап өз денелерін объективтеуге итермелейді.

Жалпы

Кейбір мәдениеттерде мектеп формасы тақырыбы жылдар бойы көптеген дау-дамайлар мен пікірталастарды қозғады. Формалардың конституциялық жарамдылығы және экономикалық тиімділігі туралы пікірталастар да осы дауға үлес қосады. АҚШ-та мектеп формаларын енгізу жеке мектептердің тиімділігін көрсеткен он жылдық зерттеулерден кейін басталды. Кейбір мемлекеттік мектеп реформаторлары осы зерттеуді жеке және католик мектептерінің табысына байланысты саясатты қолдау үшін пайдаланды. Сондықтан, кейбір мемлекеттік мектеп әкімшіліктері жалпы мектеп ортасын жақсарту және оқушылардың академиялық үлгерімін арттыру мақсатында бірыңғай киім саясатын енгізе бастады. Бұл, формалар мінез-құлық пен оқу нәтижелеріндегі өзгерістердің тікелей себебі деген болжамға негізделген. Мектеп формасы және киім талаптарына қатысты даулы мәселелердің тағы бір саласы – гендерлік теңдік мәселесі. Бүгінде, көбірек жасөспірімдер өздерінің гендерлік идентитігі мен сексуалдық бағдарын білдіру немесе оны шатастыру үшін киінеді, бұл мектеп қызметкерлерінен бейжайлықтан бастап мақтауға дейін, тіпті тыйым салуға дейін әртүрлі реакцияларды тудырады.