Кіріспе

Киімнің мойынға тағылатын дәстүрлі түрі
анимациялық қысқа фильм

Галстук – мойынға сәндік мақсатта тағылатын мата, көйлектің жағасының астына салынып, мойынға түйіледі және көбінесе төсқаушыға дейін түседі. Оның түрлері: аскот, галстук-бабочка, боло, молниялы галстук, крават және тоқыма галстук. Қазіргі заманғы галстук, аскот және галстук-бабочка краваттан шыққан. Галстуктар көбінесе өлшемсіз болады, бірақ ұзын өлшемдері де болуы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде ерлер мен балалар галстук кию арқылы кеңсе киімін немесе ресми киімді толықтырады. Әйелдер оларды сирек тағады. Галстуктар форма киімінің бір бөлігі болуы мүмкін. Дәстүрлі түрде галстук көйлектің жоғарғы түймесі байланып, түйін жағаның екі жағының арасында орналасады.

Шығу тегі

Еуропадан тараған галстук тарихы Франциядағы отыз жылдық соғыс кезінде (1618–1648 жж.) қызмет еткен хорват жалдамалы әскерлеріне дейін жетеді. Әскери шекарадан келген бұл жалдамалылар дәстүрлі, шағын түйінделген мойын орамалдарын киіп, париждіктердің қызығушылығын оятып, назар аударды. Людовик XIV жеті жасында 1646 жылы кружеводан жасалған крават киіп, француз аристократиясы үшін сәнді қалыптастырды. Бұл жаңа киім Еуропа бойынша сәнге айналды, ерлер де, әйелдер де мойындарына матадан жасалған әртүрлі бұйымдар байлап киді. Француз патшасы оны таныстырғаннан бастап, ерлер көп уақыт пен еңбек жұмсап дайындалған кружеводан жасалған краваттар немесе жабот кие бастады. Бұл краваттар көбінесе крават жіптерімен бекітіліп, ұқыпты түрде орналастырылып, галстук түйінмен байланатын. Халықаралық галстук күні Хорватияда және әлемнің түрлі қалаларында, оның ішінде Дублин, Тюбинген, Комо, Токио, Сидней және басқа да қалаларда қазанның 18-і күні тойланады.

1710-1800: тоқал, солитер, мойынға арналған киімдер, галстук

1715 жылы "стокс" деп аталатын тағы бір мойынға тағылатын киім пайда болды. Бұл термин бастапқыда әскери қалыпты сақтау үшін, бас көтеріңкі болуына көмектесу мақсатында сарбаздар киетін, арқасынан байланатын былғары жағаға қатысты. Былғары стокс мойынның ірі қан тамырларын семсер немесе найза шабуылынан қорғауға да мүмкіндік берді. Американдық Азамат соғысы кезеңіндегі бірнеше суреттерде генерал Шерман былғары стокс киген күйі көрінеді. Стокс байлауы бастапқыда көйлектің жағасына бірнеше рет оралған, артынан жіппен бекітілген кішкентай муслин матадан жасалған тар лента болды. Әдетте, ер адамдар шаштарын иықтарынан ұзын қылып тастаған. Шаштарының ұштары мойынның артына тағылатын қара жібек қалтаға тығылған. Бұл стиль "парик-сақина" деп аталды, ал осы стильмен бірге тағылатын мойын киімі – стокс болды. Солитер – парик-сақинаның бір түрі. Бұл үлгіде қалтаның шетіне сәйкес келетін ленталар тігілген. Стокс орнына келгеннен кейін, ленталар алға тартылып, киген адамның алдында үлкен доғамен байланатын. 18 ғасырдың соңында краваттар қайтадан пайда бола бастады. Бұл "Янки Дудл" әнінде айтылғандай, "макарони" деп аталатын жас жігіттер тобының әсерінен болуы мүмкін. Бұл Италиядан жаңа сәндеу идеяларын әкелген Еуропадан оралған ағылшын жастары еді. Макаронилердің француз замандастары "petits maîtres" және "incroyables" болды.

18001850: галстук, шұлық, шарф, шапан

Осы кезде, дұрыс галстук байлау тәсіліне де қызығушылық арта түсті, бұл бірнеше жарияланымға әкелді. Бұл 1818 жылы "Neckclothitania" атты нұсқаулықтың жарық көргенімен басталды, онда 14 түрлі галстукты қалай байлау керектігі туралы суреттермен түсіндірілген нұсқаулар келтірілген. Ұзақ өтпей, галстукты белгілі бір стильде байлауға қажетті жоғары шеберлік ер адамның әсемдігі мен байлығының белгісіне айналды. Бұл галстук сөзін мойынға тартатын киіммен байланыстырған алғашқы кітап болды. Осы шамада қара жоғалаулар пайда болды. Олардың танымалдылығы ақ галстуктің танымалдығын басып өтті, бірақ ресми және кешкі киімдерде олар бұрынғысынша танымал болды. Олар 1850 жылдарға дейін танымал болды. Осы кезде тағы бір мойынға тартатын киім – шарф та қолданылды. Бұл жерде мойын орамалы немесе бандана түйіннің орнына мойынға саусақ немесе шарф сақинасы арқылы бекітіліп, ұсталатын. Бұл теңізшілердің классикалық мойынға тартатын киімі және олардан алынған болуы мүмкін.

1860-1945 жылдар: байлам, шарф/жағалық, аскот, ұзын галстук

Өнеркәсіптік революция кезінде адамдар киюге оңай, ыңғайлы және бүкіл жұмыс күні бойы тозуға төзімді мойынға тартатын киімдерді қалай бастады. Галстуктар ұзын, жұқа, түйіндеуге оңай және кездейсоқ түрде шешілмейтіндей етіп жасалды. Осы галстук дизайны бүгінгі күнге дейін миллиондаған адамдар киеді. 1903 жылы Теодор Рузвельт президенттік портретте заманауи ұзын галстук киген алғашқы АҚШ президенті болды. Осы кезде мойынға арналған түйіндердің және стильдердің күрделі жиынтығы галстуктар мен бабочкаларға жол берді, соңғысы – галстуктің әлдеқайда кішкентай, ыңғайлы нұсқасы. Аскот галстугы – ресми кештерге келген еркек қонақтар мен жарыстарды тамашалаушылар үшін міндетті киім саналды. Бұл аскоттардың кең жапсырмалары болды, олар кеудеде қиылысып, бірге тігілді. 1922 жылы Нью-Йорктік галстук шебері Джесси Лангсдорф матаны көлденең кесіп, үш бөлікке тігу әдісін ойлап тапты. Бұл техника матаның серпімділігін арттырып, бастапқы пішініне оралуын жеңілдетті. Осы уақыттан бері көптеген ер адамдар «Лангсдорф» галстугін киеді. Сол кезде тағы бір жаңалық – галстук пішінделгеннен кейін ішкі және аралық қабаттарын бекіту әдісі пайда болды.

1945 1995 жылдар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолмен боялған галстуктар АҚШ-та сәндеудің қабылданған түрі болды. Кейбір галстуктардың еніне дейін жететін, осы көзге түсетін, әсем галстуктар 1950 жылдарға дейін жақсы сатылды. Диагональды ("полктік немесе "репп") жолақтар – галстуктарда жиі кездесетін үлгі. Ұлыбританияда және басқа да Ұлттар Достастығы елдерінде олар 1920 жылдардан бері белгілі бір әскери полк, корпус немесе қызметпен байланысты екенін білдіру үшін қолданылады, сондай-ақ азаматтық және білім беру мекемелерін де көрсетеді. Полкке, университетке, мектепке немесе басқа ұйымға қатысы жоқ адамдардың сол ұйымға қатысты галстук киюі жөнсіз саналады. Ұлттар Достастығы елдерінде галстук жолақтары әдетте сол иықтан оң жаққа қарай жүреді, бірақ Брукс Бразерс 20 ғасырдың басында АҚШ-та ұқсас жолақты галстуктарды енгізгенде, олар британдық полк жолақты галстуктарынан айырмашылығын көрсету үшін жолақтарын оң иықтан сол жаққа қарай жүргізді. Британдық корольдік отбасының мүшелерін әдетте олар қызмет еткен немесе полковник-ин-чиф сияқты құрметті лауазымға тағайындалған әскери бөлімге сәйкес келетін жолақты галстуктерде көруге болады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін галстуктар бүгінгідей ұзын болмайтын. Бұл ішінара сол кездегі адамдардың жоғары белді (табиғи белдеуде, құрсақтың үстінде) шалбар және жилет киюіне байланысты болды; яғни, галстук қысқа болуы мүмкін, өйткені шалбар жоғары орналасқан және, әйтеуір, галстук ұшы әрқашан жасырылатын. 1944 жылға қарай галстуктар ғана емес, кеңейе бастады, сонымен қатар әлдеқайда әсем болды. Бұл кейін "Батыл Көрініс" деп аталғанның бастауы болды: қайтып келген сарбаздардың соғыс уақытындағы біртектіліктен бас тартуға деген құштарлығын көрсететін галстуктар. Еніне дейін жетіп, дизайнында арт-деко, аңшылық көріністері, көрікті "суреттер", тропикалық тақырыптар және тіпті қыздардың суреттері болды, бірақ дәстүрлі дизайндар да қол жетімді болды. Типик ұзындығы болды. "Батыл Көрініс" 1951 жылға дейін, "Мистер Т" стилі (Esquire журналымен аталған) енгізілгенге дейін сақталды. Жаңа стильге сәйкес келетін костюмдер, жіңішке жақалар және кішкентай шляпа жиектері, сондай-ақ жіңішке және бұрынғыдай әсем емес галстуктар кірді. 1953 жылға қарай галстук ені тарылып, 1960 жылдардың ортасына дейін шамамен 60 см-ге дейін ұзарды, өйткені адамдар шалбарларын жамбасқа жақындау кие бастады. 1950 жылдары галстуктар әлдеқайда түрлі-түсті болды, бірақ бұрынғы онжылдыққа қарағанда тынышталды. Қатты фонға (мысалы, шұлыққа) қарсы кішкентай геометриялық пішіндер жиі қолданылды; диагональды жолақтар да танымал болды. 1960 жылдардың басында қара, қатты галстуктар өте кең таралды, ені кем дегенде дейін тарылды. 1960 жылдар поп-арттан шабыттанған дизайндардың көптеген түрлерін әкелді. Біріншісін Майкл Фиш Turnbull & Asser-де жұмыс істеген кезде жасаған, ол 1965 жылы Ұлыбританияда таныстырылды; "Kipper tie" термині оның атына ойнақ сөз болды, сонымен қатар галстук алдыңғы жағының үшбұрышты пішініне сілтеме жасады. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы стильдердің шаттығы біртіндеп тынышталған дизайндарға жол берді. Галстуктар кеңейіп, еніне дейін жетті, кейде көзге түсетін түстермен және үлгілермен. 1930-1950 жылдардағы дәстүрлі дизайндар, мысалы, Tootal компаниясы шығарған дизайндар, әсіресе Paisley үлгілері қайта пайда болды. Галстуктар көбінесе жейделермен бірге сатыла бастады, ал дизайнерлер біртіндеп батыл түстермен тәжірибе жасауға кірісті. 1980 жылдары тарылған галстуктар, кейбіреулері тар, бірақ көбінесе ені кең болды, қайтадан танымал болды. 1990 жылдары галстуктар қайтадан кеңейе бастағанда, әдеттегідей емес дизайндар кең таралды. Жаңалық (немесе әзіл) галстуктары немесе мәлімдеме жасау үшін әдейі китчті галстуктар 1980 және 1990 жылдары белгілі бір танымалдылыққа ие болды. Бұған мультфильм кейіпкерлерінің, коммерциялық өнімдердің немесе эстрадалық мәдениеттің бейнелері бейнеленген, сондай-ақ пластик немесе ағаш сияқты ерекше материалдардан жасалған галстуктар кірді. Осы кезеңде адамдар шалбарларын жамбасқа дейін киіп жүргенде, галстуктар ұзартылды. АҚШ-та сатылған галстуктардың саны 1990 жылдардың басында 110 миллионға жетті.

1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Осы кезеңде жұмыс орнында галстуктерді пайдалану бірте-бірте төмендеді. 2001 жылы АҚШ-та жылына сатылатын галстуктердің саны 60 миллионға дейін азайды. Жеті қабатты галстук толығымен жібектен жасалады. Алты қабатты галстук – жеті қабатты галстуктің заманауи өзгертілген түрі. Бұл құрылым жеті қабатты галстукқа қарағанда көбірек симметриялы. Оның ішкі қабаты бар, ол оған сәл салмақ қосады және ұшы өзімен тігілген.

Қисық галстук

Тар галстук – стандартты галстуктан тар, көбінесе толығымен қара түсті галстук. Тар галстуктардың ең кең жері шамамен 5-7 см, ал әдеттегі галстуктардың ені 8-10 см болады. Тар галстуктарды алғаш рет 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басында The Beatles және The Kinks сияқты британдық топтар, сондай-ақ осындай топтарды қабылдаған модтар субмәдениеті танымал етті. Бұл сол кездегі киімдердің пішіміне жақын, тігілген киімдерге сұраныс артуымен байланысты. Кейіннен 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Knack, Blondie және Duran Duran сияқты жаңа толқын мен қуатты поп-топтар оларды қайта танымал етті.

Қатысудың белгісі

Түсті және үлгілі галстуктерді кию, олар иесінің клубқа, әскери полкке, мектепке, кәсіби қауымдастыққа (Royal Colleges, Inns of Courts) және т.б. жататынын көрсетеді, тек 19 ғасырдың соңында Англияда пайда болды. Бүгінгі күндегі колледж галстуктерінің алғашқы нұсқалары 1880 жылы Оксфордтағы Эксетер колледжінің қайық жүзушілері болды, олар сабан шапандарының ленталарын мойындарына байлады. Ұлыбританияда және көптеген Достас елдерінде галстук мектеп формасының маңызды бөлігі болып табылады және күнделікті, маусымдық немесе арнайы жағдайларда мектеп блейзерімен бірге тағылады. Гонконгта, Австралияда және Жаңа Зеландияда галстук күнделікті форма ретінде киіледі, әдетте қысқы форманың бөлігі ретінде. Қысы жоқ Шри-Ланка, Сингапур, Малайзия және көптеген Африка елдерінде галстук әдетте арнайы шараларда немесе іс-шараларда ресми форманың бөлігі ретінде тағылады. Галстук үйге жататынын немесе басшылық қызметті (мысалы, мектеп префекті, үй капитаны және т.б.) білдіруі мүмкін. Ұлыбританияда және Еуропаның көп бөлігінде мұндай галстуктардың ең көп таралған үлгісі – галстук иесінің сол жағынан төмен қарай жүретін, түстері кезектесетін диагональ жолақтардан тұрады. Галстуктар көлденең кесілгендіктен (диагональ бойынша), матадағы жолақтар диагональ емес, шетке параллель немесе перпендикуляр болады. Түстердің өзі де маңызды болуы мүмкін. Корольдық отбасының ақсүйектер (яғни дворяндық) және гвардияның қанына сіңген қанды білдіретін Корольдық дивизияның қара-көк және қызыл галстугі солай делінеді. АҚШ-та диагональ жолақты галстуктарды әдетте топқа жататынын білдірмей киеді. Әдетте, американдық жолақты галстуктарда жолақтар киген адамның оң жағынан төмен қарай жүреді (еуропалық стильге қарама-қарсы). (Дегенмен, американдықтар мүшеліктің белгісі ретінде жолақты галстук киген кезде еуропалық жолақты стиль қолданылуы мүмкін.) Кейбір жағдайларда американдық "реп-жолақты" галстуктар британдық полк галстуктерінің кері бейнесі болуы мүмкін. Жазық галстуктар Ivy League және preppy стилімен тығыз байланысты. Диагональ жолақтарға баламалы мүшелік галстук үлгісі – ортаға орналасқан бір эмблема немесе герб, немесе осындай мотивтердің қайталануы. Кейде ұйым екі түрді де тек таңдау мүмкіндігін ұсыну үшін немесе мүшелік деңгейлерінің арасындағы айырмашылықты көрсету үшін қолданады. Кейде гибридтік дизайн қолданылады, онда түстердің кезектесетін жолақтары қайталама мотивтермен жабылады.

Тағайындау кездері

Дәстүр бойынша, галстук кеңселердегі киімнің маңызды бөлігі, әсіресе кәсіби маман үшін. Галстуктің кеңселерде болуын жақтаушылар, галстук жұмыс және демалыс уақытын анық ажыратады деп санайды. Пікір бойынша, мойындағы нәрсе жұмысқа жиналып, қолдағы іске назар аударуды еске түсіреді. Керісінше, жұмыстан кейін галстукты шешу – демалуға болатынын көрсетеді.

Тағайындауға қарсылық

Галстук жақтастары мен қарсыдастары арасындағы тартыс әлеуметтік үйлесімділік, қарапайымдылық, кәсіби талаптар және жеке киім талғамына байланысты. Франк Ллойд Райт архитектор Луис Салливанның сөзін келтіріп: "Форма функцияны қалайды" деді. Галстуктың сәндік функциясы осы тұрғыдан жиі сынға ұшырайды.

Христиан діндері қарапайым киім киюді үйретеді

Көптеген христиан конфессияларының арасында қарапайым киімді насихаттаушылардың ішінде ер адамдар ұзын галстук тақпайды; бұл консервативті меннонит шіркеулері, дәстүрлі квакерлер (галстуктарды қарапайымдыққа қарсы келетін нәрсе деп есептейді) және кейбір қасиеттілік методистерін (мысалы, реформаланған еркін методистер галстукты сыртқы қасиеттілікке қатысты сенімдерімен үйлесімсіз деп санайды) қамтиды. Басқа қасиеттілік методистік ағымдар, мысалы, Евангелиелік Веслиан шіркеуі, қара түсті ұзын галстук киюге рұқсат береді. Реформаланған меннониттер және басқа да анабаптистер ұзын галстук киюден бас тартса, ал көселі галстук кию әдеттегі нәрсе. Батыс бизнес мәдениетінде «Casual Friday» деп аталатын құбылыс пайда болды, онда жұма күні қызметкерлер галстук киюге міндетті емес, содан кейін – көбінесе – басқа, жарияланған, ерекше күндері де. Кейбір компаниялар бейресми киім күндерін бейсенбіге, тіпті сәрсенбіге дейін ұзартты; ал кейбіреулері галстукты тек дүйсенбіде ғана талап етеді (жұмыс аптасын бастау үшін). IKEA жиһаз компаниясында галстук киюге рұқсат жоқ. Бұл көзқарас Иранда да байқалады, онда Ислам Республикасының үкіметі галстукты «әдепсіз, исламдық емес» және «крест символы мен батыстың өктемдігінің белгісі» деп санайды. Бүгінгі күні Ирандағы көптеген ирандық ерлер батыс стиліндегі ұзын жеңді, жағалы көйлек пен үш бөліктен тұратын костюм киеді, бірақ галстук кимейді. Иранда галстуктар «саяси маңызы бар киім» деп есептелсе де, кейбір ирандық ерлер оларды киеді, сондай-ақ елге келетін көптеген батыстықтар да киеді. 60 жыл бойы АҚШ-тағы галстук өндірушілер мен дизайнерлері «Ерлер киімдерінің жиһаздары қауымдастығының» мүшелері болды, бірақ сауда тобы 2008 жылы галстук киетін ерлердің санының азаюына байланысты мүшеліктің төмендеуі салдарынан жабылды. 2019 жылы АҚШ президенттік үміткері Эндрю Янг теледебаттарда галстуксыз пайда болғанда көп назар аударды. Янг бұл туралы журналистердің сұрақтарына жауап бермей, сайлаушылардың назары маңыздырақ мәселелерге аударуы керек екенін айтты. Жаңа Зеландия парламентінің депутаты Равири Уайтити галстуктарға қарсы белсенді түрде сөйлейді, оларды «колониалдық тұзақ» деп атады. 2021 жылдың ақпан айында ол галстук киюден бас тартқаны үшін парламенттен шығарылды, бұл көп назар аудартып, парламенттік талқылауларға әкелді, нәтижесінде Жаңа Зеландия парламентінің ерлерге арналған киім талаптарынан галстук кию талабы алынып тасталды. Virgin Group компаниясының негізін қалаушы Ричард Брэнсон галстуктарды өктемдік пен құлдықтың символы деп санайды. Австралиядағы ерлер киімдері дүкені Henry Bucks маркетинг бөлімінің менеджері Тайрон Блэйд галстуктар дүкенінде әлі де жақсы сатылатынын айтты, бірақ оларды сатып алу себебі өзгергенін атап өтті. Ол галстукты «қажеттілік емес, қалау артығы» деп сипаттады.

Денсаулық пен қауіпсіздікке қауіп төндіреді

thumb|right|upright=0.5|Галстук тақпаудың символы
thumb|1917 жылы стажер-машинист және оның бастығы машина жасау шеберханасында жұмыс істегенде галстук таққан. Қазіргі заманда "кәсіби" киімге қарағанда, практикалық киімге басымдық берілуі мүмкін, себебі қозғалыстағы машинаға ілігіп қалу қаупі бар. Галстук тағу тұтану, инфекция және қан тамырларының тарылуы сияқты тәуекелдерді тудырады. 2018 жылы Neuroradiology медициналық журналында жарияланған зерттеуде, "біршама қолайсыздық" сезіміне дейін тартылған Виндзор түйіні миға қан ағынын 7,5 пайызға дейін тоқтатуы мүмкін екені анықталды. 2013 жылы British Journal of Ophthalmology журналында жарияланған зерттеуде мұндай жағдайларда көз ішілік қысымның артуы байқалды, бұл торлы қабығы әлсіреген адамдардың жағдайын нашарлатады. Глаукомамен ауыратын адамдар үшін қосымша тәуекелдер болуы мүмкін. Машинамен жұмыс істегенде немесе полиция қызметкерлері, түрме күзетшілері сияқты қауіпті, мүмкін зорлық-зомбылыққа толы жұмыстарда, сондай-ақ кейбір медициналық салаларда тұтану қаупі бар. Өмір сақтап қалу шараларын жүзеге асыратын фельдшерлер жарақат алған адамның галстугін алып тастау арқылы тыныс жолдарының бітелмеуін қамтамасыз етеді. Галстук киген адамнан басқа да адамдардың денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін. Олар ауруханаларда инфекция таратушы ретінде қарастырылады. Мұндай қорқыныштарға қарамастан, көптеген дәрігерлер мен стоматологтар кәсіби бейне үшін галстук тағады. Ауруханалар дәрігерлердің жұқтырған галстуктері арқылы пациенттерге инфекция жұқтыруын қатаң бақылайды, өйткені галстуктер көбінесе басқа киімдерге қарағанда сирек тазаланады. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде Ұлыбритания ауруханалары галстук тағуға тыйым салатын ережелерді жариялады. Осыған байланысты, кейбіреулер олардың қысқа ұзындығы мен кедергі келтірмеуіне байланысты бабочка тәрізді галстуктерді пайдалануды жөн көреді. Ұлыбританиядағы полиция қызметкерлері, жол бақылаушылары және күзетшілер тартылған кезде бірден шешіліп, тұншығу қаупін болдырмайтын клипсті галстуктер тағады. Олар полиция формасының ұлттық келісімшартының бөлігі болып табылады.