Цицеронның Катилина сөздері

Кіріспе

Рим Сенатына Марк Туллий Цицеронның сөйлеген сөздерінің жиынтығы. Катилинариялық сөйлеулер (Marci Tullii Ciceronis orationes in Catilinam; сондай-ақ жай ғана Катилинариялықтар) – б.з.б. 63 жылы сол жылдың консулы Марк Туллий Цицеронның сөйлеген төрт сөзі. Сөйлеулердің барлығы сол жылы республиканы құлатуға бағытталған Катилинариялық қастандықтың ашылуы, тергелуі және жолына қойылуымен байланысты. Бүгінгі күні қолжетімді барлық сөйлеулер шамамен 60 жылы Цицеронның консулдық қызметіндегі әрекеттерін ақтау мақсатымен жарияланған. Бұл сөйлеулер б.з.б. 63 жылғы түпнұсқа сөйлеулердің нақты бейнесі ме, жоқ па, деген мәселе әлі де талқыланып жүр. Бірінші сөз Сенатта айтылды, онда Цицерон сенатор Катилинді республиканы құлатуға қастандық жасады деп айыптады. Оған жауап ретінде Катилин қаладан шығып, Этруриядағы көтеріліске қосылды. Келесі екі сөз халық алдында айтылды, Цицерон өз әрекеттерін ақтады, сондай-ақ Римдегі қастандық туралы және төрт қастандықшының тұтқындалуы туралы жаңалықтарды жеткізді. Төртінші сөз, болжам бойынша Сенат алдында айтылды, қалалық қастандықшылардың тағдырына қатысты жүріп жатқан пікірталасқа араласу болды. Цицерон оларды сотсыз, заңсыз өлім жазасына кесуді қолдады. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Катилинаның Цицеронның жазбаларында бейнеленгендей қарапайым емес, күрделі тұлға болғанын және Цицеронның ұлы римдік патриот және мемлекет қайраткері ретінде танылуға деген құштарлығының үлкен ықпалы болғанын болжайды. Катилинариялық сөйлеулер, Саллусттың Bellum Catilinae монографиясымен бірге, бұл қастандықты ежелгі әлемдегі ең жақсы құжатталған оқиғалардың біріне айналдырды. Олар айтылғаннан кейін ғасырлар бойы үлгілік сөйлеулер ретінде мақталып, стандартты латын риторикалық оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде оқытылды.

Бірінші катилинарлық

Бірінші Катилинарий – латын әдебиетіндегі ең танымал сөз. Ол 2000 жылдан астам уақыт өткен соң да кеңінен есте сақталып, қолданылып келеді:

Сонымен қатар, Цицерон заманында республиканың жағдайына деген наразылықты білдіретін белгілі ашулы шақыру, «О tempora, o mores!» әлі де еске алынады.

Құрылымы мен контексі

Бірінші Катилинария – бұл Катилинге қатысты айыптау сөздері, бұл 63 жылғы 7 немесе 8 қарашада Юпитер Статор ғибадатханасында Сенат алдында жеткізілген. Сенат Цицеронның өміріне жасалған қастандық тақырыбын талқылау үшін жиналды. Сөздің толыққанды тарихи екендігі күмәнді: Екінші Катилинария Цицеронның алғашқы сөзін сақталған толымды айыптаудан гөрі қарапайым сұрақ-жауап ретінде бейнелейді. Басқа сөздерден өзгеше, бұл сөздің көп бөлігі Катилинаға тікелей арналған, ал соңында Сенатқа қорытынды сөздер айтылған. Сөзді ежелгі риторика жанрларының біріне жатқызу қиын. Сөздің айыптаулық аспектілері сенаторлық үнмен жеткізілген, бірақ көбінесе Катилинаның өзіне бағытталған. Ғалымдар оны сот процесіндегі (соттық немесе айыптаушылық) немесе сенаторлық риторика (әдеби) жанрындағы сөз деп қарастыру керек пе, әйтеріп қалды. Бұл қиындық сөздің бастапқыда спонтанды түрде айтылуымен байланысты болуы мүмкін, ол құрылымдалған отырыстың бөлігі ретінде емес, Катилина Сенатқа келген кезде жеткізілді. Орацияның аргументтері, біршама тұманды және иректелген, нақты бір әрекетті қолдауға немесе Катилинаға кеңес беруге емес, сенаторлардың пікірін өзгертуге бағытталған. Цицерон кейінірек бір хатында оны қоштасу ретінде сипаттады; Берри «Цицеронның Катилинарияларында» Цицеронның әрекетсіздікті жасыруға тырысқанын айтады, себебі заң шегінде ол Катилинаға қарсы алдын ала әрекет етуге шектеулі өкілеттікке ие болды. Шамамен 60 жылғы жағдайды еске алатын ретроспективті тұрғыдан қарағанда, Цицеронның саяси қарсыластары айтқандай, қатыгездік пен тәлкеулес емес, баяу және салмақты әрекет етуді қалай таңдағаны баса көрсетілер еді.

Мазмұны

Цицерон сөйлеуін Катилинаға, құйрықшылдығының ашылғанын және Цицеронның консул ретіндегі құқықтары бойынша, мемлекет үшін қауіп ретінде Катилинаны өлтіруге ақталған прецеденттер бар екенін хабарлаудан бастайды. Содан кейін Цицерон Катилинді Этруриядағы көтерілісшілермен байланыстырады, оларға қарсы Сенат әскер жинаған еді; Цицерон сондай-ақ Катилинді өлтіру ниеті жоқ екенін айтады, себебі бұл дау тудыруы мүмкін, б.з.д. 60 жылы Цицеронды жақсылыққа бейім деп көрсету және қатыгездік туралы айыптауларды жою үшін қосылған болуы мүмкін. Цицерон содан кейін құйрықшылдықтың мән-жайларын толық сипаттайды, содан кейін Катилинаны өзінің ізбасарларымен бірге қаланы тастап, Этруриялық көтерілісшілерге басшылық етуге шақырады, бұл Катилинаның жақын арада істейтін нәрсесі еді. Катилина, мүмкін, Цицеронның кеңесі оны жер аударуға бұйрық екенін сұрады – азаматтарды жер аудару құқығы консулдың өкілеттігінде болды, бірақ Цицерон сөйлеуінде ол Катилинаға тек кетуге кеңес беретінін мәлімдейді. Катилинаның Римде ісі болмайтынын, оның нашар беделіне байланысты, Цицерон оны түрлі жыныстық қылмыстар, жақындап келе жатқан банкроттық және мемлекетке қарсы бұрынғы қастандықтар жасады деп айыптайды. Катилина сенатқа кірген кезде басқа сенаторлар одан қашысқандарын көрсете отырып, Цицерон Катилинаның жер аударылуы туралы ресми сенаторлық дауыс қажет емес дейді. Егер дауыс қабылданса, Катилинаны сенаторлардың шамадан тыс әрекетінің құрбаны ретінде көрсетуге болар еді; егер дауыс сәтсіз аяқталса, бұл Цицеронның Сенаттағы беделін әлсіретер еді. Бұл саяси оқшаулану одан әрі күшейеді, Цицерон Катилинаның өзінің беделін сақтау үшін ерікті түрде ұстауға тырысқанын, бірақ оны қабылдауға дайын адам таппағанын айтады. Сенаттың Катилинаны жер аударуға наразылық білдірмегенін атап өту арқылы бұл оқшаулану одан әрі көрсетіледі. Содан кейін Цицерон Катилинаға қаладан кетіп, бірақ Катилинаның жоспарларына қайшы, Этруриядағы көтерілісшілерге қосылмаса, оны жазықсыз адамды жер аударуға мәжбүрлеген болар еді дейді. Бұл аргумент Цицеронды өзімшіл емес екенін көрсетуге арналған. Цицерон мен оның ізбасарларына қарсы, оларды жемқор және банкрот болған саяси сәтсіздер деп айыптаған шабуылдар одан кейін келеді. Сөз соңында Цицеронның қазіргі уақытта ешқандай мәжбүрлеу шараларын қолданбауға ниеттенгені айтылады, бұл Катилинді жазалау үшін дәлелдерді қабылдамауымен негізделген (Римнің абстрактілі бейнесінің аузынан айтылған). Цицеронның мақсаты – Катилинаға Этруриялық көтерілісшілерге қосылуға рұқсат беру арқылы бүкіл Сенатты оның кінәлі екеніне сендіру және көтерілісшілер жеңілген кезде, Катилина мен оның ізбасарлары арасында, мемлекет олардың жоқтығынан пайда табады. Сөз соңында Цицерон Юпитер Статорға Катилина мен оның ізбасарларын жеңуді тілейді.

Cicero starts the speech by informing Catiline that the conspiracy is revealed and that Cicero would be within his rights as consul and justified by precedent to have Catiline killed as a threat to the state. Cicero then connects Catiline to the rebels in Etruria, against which the Senate had already mobilised men; Cicero also disclaims any intention to have Catiline killed since it would be controversial, something possibly inserted in 60 BC to paint Cicero as merciful and rebut allegations of cruelty. Cicero then describes at length the conspiracy before urging Catiline to leave the city with his followers to take command of the Etrurian rebels, something which Cicero asserts Catiline was to do shortly regardless. Catiline likely asked whether Cicero's advice was a command for him to go into exile – the power to exile citizens, relegatio, was within consular authority – but Cicero in the speech insists that he is merely advising Catiline to leave. Insisting that Catiline is not detained by any business in Rome due to his poor reputation, Cicero then engages in invective, indirectly accusing Catiline of a variety of sexual crimes, imminent bankruptcy, and past plots against the state. Drawing attention to how other senators moved away from Catiline when he entered the senate, Cicero argues then that no formal senatorial vote on Catiline's exile – which Catiline demanded; if it had passed it would have cast Catiline as a victim of senatorial overreach; if it had failed it would have undermined Cicero's position in the senate – was necessary due to the senate's obvious displeasure. This political isolation is then emphasised when Cicero relates that Catiline sought to place himself into voluntary custody to service his reputation but found nobody willing to take him. Such isolation is further illustrated noting how the Senate's did not voice any immediate objections to the idea of exiling Catiline. Switching tact, Cicero then tells Catiline that if he leaves the city but, contrary to Catiline's existing plans, does not join the rebels in Etruria, Cicero would be seen as having forced an innocent man to go into exile. This argument was meant to paint Cicero in an unselfish light. An outburst of invective against Catiline and his followers, who Cicero brands as corrupt and bankrupt political failures, then follows. The conclusion of the speech notes that Cicero intends to do nothing compulsory at the moment, justified by rejection of arguments to have Catiline summarily executed (placed in the mouth of an abstract personification of Rome). Cicero instead seeks a longer term goals of ensuring that – by allowing Catiline to join the Etrurian rebels – the whole Senate is convinced of Catiline's guilt and that, when the rebels are defeated with Catiline and followers among them, the body politic is improved by their absence. The speech finally concludes with a prayer to Jupiter Stator that Catiline and his followers be defeated.

Екінші Катилинарлық

Цицерон Рим азаматтарына Катилина қаладан қуылған жоқ, керісінше, оның заңсыз әскеріне қосылғанын хабарлады. Ол заговоршыларды қарыздарға батқан байлар, билік пен байлыққа құмар адамдар, Сулланың ардагерлері, қиын жағдайдағы, кез келген өзгеріске үміттенген адамдар, қылмыскерлер, әдепсіздер және Катилинаның тағысын тартқандар деп сипаттады. Цицерон Рим халқына ешқандай қауіп жоқ екенін, өйткені ол консул ретінде және құдайлар мемлекетті қорғайтынын жеткізді. Бұл сөздің мақсаты – төмендегі топқа, қарапайым халыққа Катилина олардың мүдделерін қорғай алмайтынын және оны қолдамау керектігін түсіндіру болды. Темірқасықта Катилина көтерілісшілердің басшысы Гай Манлиймен бірікті. Сенат оқиғаны білген соң, екеуін де мемлекеттік жау деп жариялады. Цицеронның әріптес консулы Антоний Гибрида, Римге адал әскерлерімен Катилинаны қуды, ал Цицерон қаланы күзету үшін Римде қалды.

Үшінші Катилинар

Цицерон қала қанды көтерілістен құтылғандықтан қуанғанын мәлімдеді. Ол Катилинаның барлық құдайындары өз қылмыстарын мойындағанын көрсетті. Ол өзі үшін ештеңе сұрамады, тек қаланың алғысы мен естелігін тіледі және жеңіс, жаулар римдік азаматтар болғандықтан, шетелдегіден қиынға соққанын мойындады.

Төртінші Катилинарий

Конкордия ғибадатханасында өткен төртінші және соңғы жарияланған аргументінде Цицерон басқа ораторларға (әсіресе Жас Катонға) заговоршілерді өлім жазасына кесу үшін негіз жасайды. Консул ретінде Цицеронға бұл мәселеде пікір білдіруге ресми түрде рұқсат етілмеген, бірақ ол бұл ережені шеберлікпен жасалған сөздерімен айналып өтті. Нақты пікірталастар туралы көп мәлімет жоқ (Цицеронның аргументінен басқа, ол түпнұсқасынан өңделген болуы мүмкін), бірақ Сенаттың көпшілігі түрлі себептермен өлім жазасына қарсы болған болуы мүмкін, соның бірі – айыпталушылардың жоғары тегі. Мысалы, Юлий Цезарь заговоршілерге елден қуу және сайлау құқығынан айыру жазасының жеткілікті екенін айтты, ал айыпталушылардың бірі, Лентул, претор болған. Алайда, Цицерон мен Катонның бірлескен күш-жігерінен кейін дауыс өлім жазасын қолдауға бұрылды, және үкім осыдан кейін көп ұзамай орындалды. Кейбір тарихшылар Цицеронның іс-әрекеттері, әсіресе Сенат алдындағы соңғы сөздері, Республиканы сақтап қалған болуы мүмкін дегенмен, олар сонымен қатар оның өзін-өзі мақтауын және белгілі бір дәрежеде қызғанышын көрсетеді, бұл, мүмкін, оның ақсүйек немесе көне әулеттен емес, қарапайым рим азаматы саналғандығынан туған.