Кіріспе
Таиаха – Жаңа Зеландия маорилерінің дәстүрлі қаруы; ағаштан немесе кит сүйегінен жасалған, жақын арадағы соққы беруге арналған ұңғылы қару. Ол қысқа, күшті соққылар жасауға немесе ұстау шеберлігімен тиімді пышақтап шабуға қолданылады. Таиахалар әдетте орташа ұзындықта болады. Оның үш негізгі бөлігі бар: қарсыласты қадап, қорғануға қолданылатын ареро (тіл); тіл шығатын жері – upoko (бас); және соққы беруге және қорғануға да қолданылатын ate (бауыр) немесе tinana (дене) – ұзын, жалпақ жапырақ тәрізді бөлік.
A taiaha is a traditional weapon of the Māori of New Zealand; a close quarters staff weapon made from either wood or whalebone, and used for short, sharp strikes or stabbing thrusts with efficient footwork on the part of the wielder. Taiaha are usually between in length. It has three main parts; the arero (tongue), used for stabbing the opponent and parrying; the upoko (head), the base from which the tongue protrudes; and the ate (liver) or tinana (body), the long flat blade which is also used for striking and parrying.
Қолдану
Мау ракау – тайаха және басқа да маори қаруларын жекпе-жекте қолдануды үйрететін жекпе-жек өнері. Басқа жекпе-жек өнерлері сияқты, тайахамен айналысатын оқушылар қаруды тиімді пайдалану үшін қажетті уақытты, тепе-теңдікті және үйлестіруді меңгеруге жылдар жұмсайды. Тайаха ыро – маорилердің дәстүрлі шақыруы, pōwhiri – ресми қарсы алу рәсімінде қолданылуымен кеңінен танымал. Жаңа Зеландияға келген мемлекет басшылары мен құрметті қонақтарға көбінесе wero ұсынылады. Wero рәсімінде (қонақтар тобына арналған рәсімдік сынауда) қару-жарақ шеберлігін жеке көрсету жиі кездеседі. Көрермендердің алдында таңдалған жауынгер көзге көрінбейтін соққыларды қайтарады және көзге көрінбейтін жауларды жеңіп, содан соң таки (бейбітшілік белгісі) қояды, оны қонақтар алып, рәсім жалғасады. Мұндай қару-жарақ көрсетулері бүгінде де маңызды маори жиындарында кездеседі. Әдетте, wero-ны бір жауынгер орындайды, бірақ ерекше жағдайларда үш жауынгерге дейін болуы мүмкін. Бұл маори қару-жарағының ерекше көрнісі қазіргі маори қоғамының бір бөлігі болып табылады. Тайаха мектепте балаларды маори мәдениетімен таныстыру үшін де қолданылады, сондай-ақ қазіргі заманғы капа-хака жарыстарында да пайдаланылады, ал тайахамен жаттығулар маори мәдениетін жаңғыртудың бір бөлігі саналады.
The taiaha is one of many cultural items which are used to introduce children in school to Māori culture. They are also used in present day kapa haka competitions, and training with the taiaha is seen as part of the Māori cultural revival.
Тарих
Еуропалықтар Жаңа Зеландияға келгеннен кейін дәстүрлі маори қару-жарағының қолданылуы төмендеді. Таиаха сияқты қарулар еуропалықтардың мылтықтарымен алмастырылды, ал пара whakawai, яғни дәстүрлі маори қару-жарағын үйрету мектептері мүлдем жойылды. Осының салдарынан көптеген маори тайпалары арасында дәстүрлі қару-жарақ туралы білім жоғалып кетті. Бірақ кейбір тайпалар таңдалған бірнеше адамға құпия түрде дәстүрлі білімді жеткізу арқылы ерекше дәстүрлерін сақтап қалды.
Қарумен жаттығу
Соғыс және қару-жарақ дәстүрлі түрде жауынгерлік маори қоғамы үшін өте маңызды болды. Балалар кішкентай жасынан соғысқа дайындалды. Олардың алғашқы жаттығулары бокс, күрес және таяқ тастау сияқты ойындарды қамтыды.
Қарулар
Маори үшін қару-жарақ тек соғыс құралдары ғана емес, ол таонга (асыл зат) болды және ұрпақтан ұрпаққа құнды мұра ретінде берілді. Қарулар ағаштан, тастан және сүйектен ұзақ, еңбекке толы процесс арқылы жасалды. Дәстүр бойынша, қатты ағаштан жасалған ұзын қаруды пішімдеуге және безендіруге бірнеше ай уақыт кетсе, тас патуды аяқтауға бір жылдан астам уақыт қажет болды. Қару жасауға көп уақыт кеткенімен, осы бұйымдарды жасаудағы адалдық пен мақтаныш оларды құнды етті. Кейде қару-жараққа құдайларды сіңіру және оларды тапу (қасиетті) ету үшін каракия (дұғалар) оқылды. Жаңа Зеландия армиясы 1998 жылдан бері өзінің ресми белгісіне таиаханың суретін қосты. Жаңа Зеландия Корольдік Әуе Күштерінің 3-эскадрильясының белгісінде таиаха ұстаған маори жауынгері бейнеленген. RNZAF полициясының бөлімше белгісінде таиаха ұстаған гриф суреттелген. Таиаха 2002 жылғы «Кит саяхатшысы» (Whale Rider) және «Бір кезде жауынгерлер» (Once Were Warriors) фильмдерінде пайда болды. «Ең қауіпті жауынгер» (Deadliest Warrior) телесериалында таиаха – маори жауынгерінің Шаолин монахымен жарысқандағы қаруларының бірі. Таиаха PlayStation 2 платформасы үшін шыққан «Кри белгісі» (The Mark of Kri) және оның жалғасы «Касайдың көтерілісі» (Rise of the Kasai) бейнеойындарындағы батыр Раудың қаруы ретінде қолданылды. «Кри белгісінде» таиаха жерге батырылады, бірақ маори мәдениетінде бұл құрметсіздік саналады, себебі таиаханың өзі – соғыс құдайы Тюматауэнганың, алғашқы адамның әкесінің қорғаушы ата-бабасы ретінде қарастырылады. «Көп ғаламның күзетшілері» (Sentinels of the Multiverse) карталық ойынының кейіпкері Хака қару ретінде таиаханы қолданады.