Кіріспе

Солтүстік Йоркширдегі мезолиттік археологиялық орын, Англия.

Стар Карр – Солтүстік Йоркширдегі мезолиттік археологиялық орын. Ол Скарбороның оңтүстігіне шамамен бес миль (8 км) қашықтықта орналасқан. Бұл Ұлыбританиядағы ең маңызды және толымды мезолиттік орын деп есептеледі. Мезолит дәуірі үшін оның маңызы, Stonehenge неолит дәуірі үшін немесе Скандинавиялық Йорк – викингтер дәуіріндегі Британияны түсіну үшін маңызды болғандай. Орын, бореалдық және бореалдық климаттық кезеңдермен бірдей кезеңде болған ерте мезолиттік археологиялық кезеңде пайда болған. Мұз дәуірі аяқталғанмен және температуралар қазіргі орташа көрсеткіштерге жақын болса да, теңіз деңгейі әлі де Ұлыбританияны континенттік Еуропадан бөліп тұруға жеткілікті деңгейге көтерілмеген. Табылған ең қызықты заттардың қатарында Ұлыбританиядағы ең көне құрылыс, 21 қызыл бұғының бас сүйегінен жасалған, бас киім болған болуы мүмкін қаптар және 200-ге жуық қызыл бұғы мүйізінен жасалған, жебе немесе гарпун ұштары бар. Бұл органикалық материалдар сулы торфқа көмілгендіктен сақталған. Көбінесе мезолиттік орындарда тек тас құралдар ғана табылса, бұл орынның маңызы арта түседі. Орынды қазу жұмыстары 1948 жылы, әуесқой археолог Джон Мур алғашқы артефактілерді тапқаннан кейін бір жыл өткен соң басталды. Орын, түпнұсқа қазба жұмыстары кезінде табылған өте сирек артефактілерімен әйгілі, бірақ оның маңыздылығы аймақтағы мезолиттік археологияның сипаты мен ауқымын жаңадан түсіну және бастапқы материалды қайта қарау арқылы нығайтылды.

Геология

Қазір Стар Карр Пикеринг аңғарының шығыс шетіндегі егістік жердің астында жатыр. Мезолит дәуірінде бұл жер Фликстон көлі деп аталатын палеокөлдің батыс жағындағы ағысқа жақын орналасқан. Соңғы мұз дәуірінің соңында мұздық және мұздықтан кейінгі геоморфологияның әрекеттесуі нәтижесінде аймақ батысқа қарай (Файлидегі Солтүстік теңізге дейінгі ең қысқа қашықтықтан) кеуіп қалды. Фликстон көлінің орналасқан алабы, мұздықтардың "сызаттарынан" пайда болған болуы мүмкін. Бұл орын мезолит дәуірінде Фликстон көлінің торфпен толуының арқасында сақталған. Сулы торф органикалық қалдықтардың тотығуын болдырмайды және ең жақсы сақталу жағдайларын қамтамасыз етеді (осындай жағдайлар Солтүстік Еуропаның басқа аймақтарында табылған әйгілі батпақ денелерін сақтап қалған). Осындай жағдайлардың арқасында археологтар осы кезеңнен қалған тас құралдардан өзге, сүйек, мүйіз және ағаш үлгілерін де таба алды. Мезолиттік кезеңде көлді қоршаған аймақ қайың, аспан және күңгірт жалбыз ағаштарынан тұратын аралас орман болған. Көлдің жағасы мен суында қамыс, су лилиясы және басқа да су өсімдіктері өсіп, көл деңгейі жаңбыр немесе қар еріген кезде өзгеріп отырған. Осы және көптеген басқа өсімдіктер күрделі тағам тізбегінің негізін құраған. Бізге мәлім сүтқоректілерге: су құндызы, қызыл бұғы, қара бұғы, елік, аурок, жабайы шошқа, қоян және қасқыр, түлкі, аю, қарағай, бадджер және кірпі сияқты жыртқыштар кіреді.

Елді мекендер мен артефакттер

Қазіргі радиокөміртек даталары көрсеткендей, бұл орынға алғашқы қоныстану б.з.д. 9335 және 9275 жылдар аралығында басталған, ол шамамен 800 жылға созылған, б.з.д. 8525–8440 жылдарға дейін. Алайда, мұндай қоныстар эпизодтық сипатта болуы мүмкін, әр түрлі кезеңдерде қарқындылығы әртүрлі болған. Шамамен ені бар адам жасаған құрылыс болған: үй немесе сенімді баспана. Бұл қазылған тірек қазбалары, шұңқырлар, қыш тастар, күйген және басқа да артефакттардан белгілі. Тіректер, әрине, ағаштан жасалған және диаметрі шамамен бір метр болған. Олардың саны 18-ге дейін жете алатын, ал тесіктер құрылыстың пайдалану барысында бірнешеуінің ауыстырылғанын көрсетеді. Қабырғалар мен/немесе шатырдың қандай пішінде немесе қандай материалдардан жасалғанын білу мүмкін емес. Олар тері, сабан, шөп немесе қабықтарды конустық (типі сияқты) немесе дөңгелек (вигвам сияқты) қаңқаға қолданған болуы мүмкін. Құрылыстың өмірі бойы бірдей материалдар мен пішін қолданылған деп есептеуге негіз жоқ. Еденнің қамыстың, қамыстың және басқа да жұмсақ өсімдік материалдарының қалың қабатымен жабылғанына дәлел бар. Радиокөміртек даталары оның пайдалану мерзімінің 200 жылдан 500 жылға дейін болғанын көрсетеді. Бұл құрылыс Ховиктегі (Нортумберленд) және британдық темір дәуіріндегі дөңгелек үйлердегі мезолиттік құрылыммен салыстырылады. Бұрынғы көлдің жағалауында үлкен ағаш платформа табылды – оның мақсаты әлі белгісіз болса да, Еуропадағы ағаш өңдеудің ең ерте мысалы. Ағаш платформаның аумағы белгісіз, бірақ ол үй сияқты құрылысқа қарағанда әлдеқайда үлкен және күрделі жоба болуы мүмкін. Мезолиттік орталарға тән қыш тастармен қатар, қызыл бұғы мен алқа мүйізінен, алқа сүйегінен, аурок сүйегінен және бір құс сүйегінен жасалған көптеген заттар табылды. Сирек кездесетін заттарға өңделген қарағай, шифер, гематит, темір пириті, Британиядағы ең көне мезолиттік өнер деп саналатын әшекейленген медальон, қайың қабығының тығыз оралған бөліктері және қайың шайырының немесе қара битумінің бөліктері және өңделген ағаш кірді. Стар Каррдан табылған қыш тастар жақын маңдағы жағажайлардан келген, олар қоныстану кезінде шамамен алыс болған, сондай-ақ осы орынның оңтүстігіндегі Йоркшир Волдс-тан келген. Ең ерекше табылған заттардың екеуі – «тістік ұштар» және «мүйіздік алдықтар». Тістік ұштар қызыл бұғының мүйізінен жасалған. Олардың ұзындығы мен аралығында, ал Стар Каррда табылған 195 данасы Британ мезолитінен табылған барлық ұштардың 95% -тан астамын құрайды. Көптеген тістік ұштар мен мүйіздік алдықтар қасақана сындырылған сияқты. Мүйіздік алдықтар қызыл бұғының (еркек) бас сүйегінен жасалған, мүйізі әлі де тіркелген. 21 мүйіздік алдықтардың пішінін көруге жеткілікті толық: бас сүйекке қышпен жасалған құралмен екі тесік салынған және бас сүйектің ішкі жағы тегістелген. Мүйіздер салмақты азайту үшін мұқият кесілген. Бұл өзгерістердің мақсаты алдықтарды бас киім ретінде пайдалануға мүмкіндік беру болуы мүмкін. Орыннан табылған заттар қазір төрт мекеме арасында бөлінген: Британ мұражайы, Йоркшир мұражайы, Кембридж университетінің археология және антропология мұражайы және Скарборо мұражайы.

Ашу және алғашқы қазба жұмыстары

1947 жылы әуесқой археолог Джон Мур Пикеринг аңғарының шығысындағы жақында қазылған бірнеше арықтардың ашық топырағында кремнездерді байқағанда Стар Карр табылды. Осы орындардың бірі, Нью-Хертфорд өзенінің жанында, Стар Карр фермасының оңтүстігінде орналасқан. Мур 1948 жылы зерттеулер сериясының бөлігі ретінде Стар Каррда шағын траншея қазуға шешім қабылдады. Органдық қалдықтарды тапқаннан кейін Мур Кембридж университетінің профессоры Грэхам Кларкпен Гарри Годвин және Скарборо музейінің кураторы Артур Рой Клэфэм арқылы байланысқа түсті. Кларк өзінің зерттеуін мезолиттік ортаның және оны адамдардың пайдалану жолдарының егжей-тегжейлі суретін құру мақсатымен бастады. Органикалық сақталу осы үшін қажетті өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Кларк 1949 жылдан 1951 жылға дейін қазба жұмыстарын жүргізді. Кларктың 1954 жылғы осы қазбалар туралы жарияланымы британдық мезолитті және жалпы тарихқа дейінгі кезеңді зерттеудегі маңызды мәтін болып табылады. Кларк осы орынның толыққанды ашылғанына сенді және Стар Каррдың британдық мезолиттің типтік орны ретінде пайдаланылуы мүмкін деп ойлады. Ол Стар Каррдағы табылған заттар мен Даниядағы Маглемоз орны арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. Қазір Кларктың көптеген қорытындылары дұрыс емес екені мойындалғанмен, қазба Ұлыбританияның ежелгі тарихын зерттеудегі ең маңызды жұмыстардың бірі болып қала береді.

Қосымша зерттеулер: Фликстон көлі пейзажы

1977 жылы археологтар Сеймер Каррдан, Стар Каррдың солтүстігінде, темір дәуірі, қола дәуірі және мезолит дәуіріне жататын материалдарды қазып шығарды. Бұл қазба жұмыстары Сеймер Карр қоқыс полигонының құрылысы алдында жүргізілді. Мезолиттік материалдың табылуы Тим Шадла Холлдың (қазіргі Лондон университетінің колледжі) басқаруымен Фликстон көлі маңында жаңа зерттеулер сериясына жол ашты. Осы команда 1985 және 1989 жылдары Стар Каррға қайта оралды. Аталған жоба Фликстон көлінің айналасындағы кеңінен жатқан аймақтың археологиясы мен экологиясын зерттеді және бірнеше мезолиттік орындарын тапты, бірақ ешқайсысы да Стар Каррда табылған сирек артефакттармен (мысалы, тікенді ұштар мен мүйіздің маңдайлық бөліктері) бірдей емес еді.

2000 жылдан кейінгі тергеулер

2000 жылдары Стар Каррда жаңа қазба жұмыстары басталды. Бұл қайта зерттеуді Ники Милнер (Йорк университеті), Шанталь Коннеллер (Манчестер университеті) және Барри Тейлор (Честер университеті) басқарып жүргізеді. Ағымдағы бұл жоба Кларктың қазбаларын қайта қарастырып, сондай-ақ құрғақ жерді қазып, құрылыс іздерін тапты. Ең маңыздысы, жақында жүргізілген геохимиялық зерттеулер сақталу жағдайларының нашарлағанын көрсетті. Осының салдарынан, қалған органикалық артефакттар бұрынғы қазбалармен табылған артефакттарға қарағанда кем ақпарат береді. Бұл себептер әлі толық анықталмаса да, соңғы жылдары жер асты суларының қышқылдығы күрт өскені байқалды. 2015 жылы осы жерден Британиядағы ең ежелгі мезолиттік өнер туындысы саналатын әсемделген аспаз (Жұлдызды Карр аспазы) табылған. 11 мың жылдық бұл зат 2016 жылдан бері Йоркшир мұражайында осы ескерткіштен табылған басқа да жәдітелермен бірге қойылған.

Түсіндірмелік пікірталастар

Кларк, алғашқы қазбашы, мезолиттік адамдар бұрынғы Фликстон көлінің жағасындағы бұталы платформада өмір сүрген деп есептеген. Жақындағы қазба жұмыстары адамдардың көлдің құрғақ жартасында өмір сүргенін және көл жағасында түрлі шаралар жүргізілгенін көрсетті. Қазба орнының қай мезгілде пайда болғаны туралы көптеген пікірлер бар. Мезолиттік адамдар қызыл және қара бұғы, елік, аурок және жабайы шошқа сияқты көптеген жануарларды аулаған, бірақ маусымдық бағалаулар әртүрлі және қазба орны бірнеше жүз жыл бойы пайдаланылғандықтан, маусымдық әдеттер уақыт өте өзгерген болуы мүмкін. Мүйіздің алдыңғы бөлігі аң аулау үшін жасырын киім ретінде немесе қандай да бір қасиетті амалдарда қолданылған деген болжам бар. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, қызыл бұғы мүйізінен жасалған басқа заттармен бірге, олар көл жағасына құрметпен қойылған, себебі бұл жерді мекендеген адамдар үшін қызыл бұғының рухани маңызы зор болған. Энтони Легж және Питер Роули Конвей қазба орнынан табылған жануар сүйектерін қайта қарастырды. Олар қазба орны тек көктемнің соңы мен жаз айларында пайдаланылғанын көрсететін нақты дәлелдер тапты; қызыл және қара бұғыларды аулау үш және бір жастағы жануарларға қарай бағытталған; еттің қолжетімділігі қайта қарастырылды; қазба орнының аумағы қысқартылды; еркек қызыл бұғыларды аулауға ешқандай басымдық болмады және бұл орын аңшылық лагері ретінде пайдаланылған деген қорытынды жасады.