Кіріспе

Энтони Берджесс – 1962 жылғы роман. "Жұмсаған тұқым" – ағылшын жазушысы Энтони Берджесс жазған 1962 жылғы антиутопиялық роман.

Тақырып

Роман көптеген әлеуметтік мәселелерді қамтыса да, негізгі тақырыбы – халық санының артуы және оның мәдениетпен байланысы. Дін, үкімет және тарих та сөзге салынады. Кітаптың үлкен бөлігі соғысты айыптауға арналған. Берджесс бірде: «Соңғы 25 жыл бойы «Жұмбақ тұқым» романын егде жасымда тақырыбына сай көлемге дейін кеңейте аламын деп ойладым» деген еді.

Сюжет

Роман екі басты кейіпкерді таныстырумен басталады: тарих мұғалімі Тристрем Фокс және оның әйелі Беатрис Джоанна. Жақында олар жас ұлының өліміне қайғырысты. Романның бірінші бөлігінде халық санының артуы материалдардың шектелуі мен қайта пайдалануы және тығыз өмірлік жағдайлар арқылы бейнеленеді. Гетеросексуалдарға қарсы дискриминация да бар, гомосексуализм халық санының артуына қарсы шара ретінде қолдау көрсетіледі. Өзін-өзі стерилизациялау да ұсынылады. Романның негізгі қақтығысы – Тристрем мен оның інісі Дерек арасындағы шиеленіс. Басында өте ұқсас болғандарымен, Дерек Тристремнен өзге жол таңдап, мемлекеттік қызметте мансабына көмектесу үшін көпшілік алдында гомосексуал болып көрінеді. Деректің Беатрис Джоаннамен ішкі қарым-қатынасы бар, ол мемлекеттік контрацепцияны ұмытып, заңсыз жүкті болады. Ол күйеуі Тристреммен және оның інісі Дерекпен 24 сағат ішінде қарым-қатынас жасайды, сондықтан егіздерінің әкесі белгісіз. Өмір өзгереді, гомосексуал полицейлер ("greyboys") көбірек репрессивті болады, ал құпия жұқпалы ауру бүкіл әлемге таралып, азық-түлікпен қамтамасыз етуге қауіп төндіреді. Тристрам наразылыққа қатысып, тұтқындалады және романның келесі бөлігін түрмеде өткізеді. Түрмеде бұрын басылған дін қайта жанданады, құнарлылық ритуалдары мақұлданады, қоғам мен үкімет құрылымы түбірінен өзгереді. Англияның көп бөлігінде каннибализм ашық түрде таралған. Беатрис Джоанна қашып, ауылдағы фермада қарындасы мен күйеуімен бірге тұрады, тіпті тауықтарына да зиян келген. Ол егіздерін дүниеге келтіргенге дейін сол жерде қалады, содан кейін Халық полициясы оны және балаларын қалаға алып кетеді. Тристрам түрмедегі әріптесінің көмегімен қашып, әйеліне қайта оралуға тырысады. Ол Англияны аралап, қайын сіңлісінің фермасына барады. Азық-түлікке зәру болғандықтан, ол қысқа мерзімге "тамақ клубына" қосылады, ол өлтірілген адамдардан жасалған тамақ пен ауылдық мүшелері үшін оргазмдық мінез-құлықты ұсынатын хаотикалық орын. Сапары оны бір түрлі сорпаханаға жеткізеді, онда ол жаңадан құрылған армияға қосылады, ол (көбінесе желінген) greyboys пен Халық полициясын алмастырады. Бұл романның үшінші бөлімі. Армияда Тристрамды соғысқа қатысу үшін белгісіз жерге жібереді, бірақ оқырман кейіннен оның Ирландияда екенін біледі. Бірінші шайқаста ол нақты жаудың жоқ екенін біледі; "соғыстың" мақсаты – әлеуметтік тұрғыдан пайдасыз адамдарды іріктеу арқылы халықты бақылау. Патриоттық өлеңдерді жаттап алған кіші офицерлер басқаратын роталар батыс майданындағыдай майданға бір-бірін өлтіру үшін жіберіледі. Оның бөлімшесінің барлық басқа мүшелері траншеядан шыққанда атып тасталады, бірақ Тристрам шағын соғыс аймағын қоршап тұрған тікенді сымнан өтіп, Англияға қайта оралады. Қоғамға қайта оралып, Тристрам жаңа жұмыс табады. Ол болмағандықтан, Беатрис Джоанна Дерекпен бірге тұруға көшірілді. Ол сондай-ақ егіздерді әкелді (Дерек олардың әкесі деп есептеледі) және оларды өзінің екі ағайыны Дерек пен Тристрам Фокс атымен атады. Соңғы сахнада Тристрам әйелімен Брайтон пирсінде кездеседі. Кітап француз ақыны Поль Валеридің "Теңіз зираты" поэмасының соңғы шумағының аудармасымен аяқталады. Бұл цитата кітаптың тақырыптарын түсіндіреді: жел көтеріледі, біз өмір сүруге тырысуымыз керек. Үлкен ауа кітабымды ашып, жабады. Толқын ұнтақталып, жартастан ағып, шашырайды. Көздеріңді ашып, көздеріңді ашып, ұшып кетіңдер. Толқындар сынсын. Қуанышты сумен сынсын.

Циклдік тарих

Романда тарих циклдік екендігі туралы ұғым жиі қайталанады. Тристом алғашқы бірнеше тарауларда тарих сабағында айтқандай, үш кезең бар: Пельфаза, Интерфаза және Гусфаза. Пельфаза Пелагиандық, Пелагийдің теологиясымен аталған. Пельфазаға адамдардың көбінесе жақсы екендігіне сенім тән. Қылмыстарға жеңіл жаза беріледі, ал үкімет халықты жақсартуға тырысады. Үкімет социализм арқылы жұмыс істейді. Тристрамның айтуынша, "Пелагиандық фазада жұмыс істейтін үкімет адамның жетілуге қабілетті екеніне, жетілуге өзінің күш-жігерімен жете алатынына және жетілу жолы тік сызықпен жүретініне сенім білдіреді". Роман Пельфазада басталып, Пельфазада аяқталады. Интерфаза – Пельфазаның Гусфазаға қараңғылануы, "аралық" фаза. Тристрам түсіндіргендей, үкімет халықтың шынайы жақсы бола алмауына көңілі толады, сондықтан полиция күштері күшейтіліп, мемлекет тоталитарлыққа айналады. Көп жағынан, Интерфаза – Джордж Оруэллдің "1984" романының шектеулі нұсқасы. "Зұлмат!" – деп айғайлады Тристрам. "Соққылар. Құпия полиция. Жарықтандырылған жерде азаптау. Сотсыз жазалау. Қыспақпен тырнақтарды суырып алу. Азаптау құралы. Суық сумен емдеу. Көздерді ойып алу. Салқын таңда ату отряды. Бәрі де көңіліңді қалдырғандықтан". Гусфаза Августиндік, Гипполық әулие Августин теологиясымен аталған. Қысқасы, Гусфаза Интерфазаның жеңілуін білдіреді. Басшылар өздерінің қаншалықты қорқынышты болғанын сезіне бастайды және тым қатал болғанын түсінеді. Сондықтан үкімет шектеулерін жеңілдетіп, хаос тудырады. Тристрам Гусфазаны былай сипаттайды: "Ортодоксалды көзқарас адамды күнәлі жаратылыс ретінде көрсетеді, одан жақсылық күтуге болмайды. Бірақ, әлеуметтік мінез-құлықтың адамгершілігі Августин пессимистері күте алмайтын деңгейде жақсы екені анықталады, сондықтан бір түрлі оптимизм пайда бола бастайды. Осылайша пелагиандық ілім қайта жаңғырылады".

Қабылдау

Kirkus Reviews журналында романның «бастапқы қарқыны шапшаң әрі нақты, бірақ әзіл-қалжыңдар болжамды болып кеткенде, қарқыны өте баяулайды» деп айтылған.