Кіріспе
Түрік ислам дәстүрі – негізінен Түркиядағы алевизм, Анатолия алевизмі немесе қизилбашизм (/æ/'l//ɛ//v//ɪ//z//ə//m/; Alevilik, Anadolu Aleviliği немесе Kızılbaşlık;) – бұл ереуілшіл және синкретикалық ислам дәстүрі. Оның жақтастары Хажи Бекташ Велидің мистикалық ислам ілімдерін ұстанады, ол он екі имамның ілімдерін үйреткендігі және түрік шаманизмінің кейбір дәстүрлерін қосып үйреткені айтылады. Сунни ислам мен Усули он екі имамдық шиит исламнан өзгеше, алевилердің міндетті діни догмалары жоқ, ал ілімдер суфилік тәріздес рухани жетекшілер арқылы беріледі. Олар исламның алты негізгі қағидасын мойындайды, бірақ оларды түсіндіруде әртүрлілік болуы мүмкін. "Алеви-Бекташи" термині қазіргі Түркияның діни әңгімелерінде алевизм және бекташизмнің екі діни тобын біріктіретін кең таралған және жиі қолданылатын атау. Алевизмді ұстанушылар негізінен Түркияда кездеседі, ал Түркия халқының арасындағы алевилердің саны 4%-дан 25%-ға дейін деп есептеледі.
the religious group, mainly in Turkey
Alevism, Anatolian Alevism or Qizilbashism (/æ/'/l//ɛ//v//ɪ//z//ə//m/; Alevilik, Anadolu Aleviliği or Kızılbaşlık; ; ) is a heterodox and syncretic Islamic tradition, whose adherents follow the mystical Islamic teachings of Haji Bektash Veli, who is supposed to have taught the teachings of the Twelve Imams whilst incorporating some traditions from Turkish Shamanism. Differing from Sunni Islam and Usuli Twelver Shia Islam, Alevis have no binding religious dogmas, and teachings are passed on by a spiritual leader as with Sufi orders. They acknowledge the six articles of faith of Islam, but may differ regarding their interpretation. The term “Alevi Bektashi” is currently a widely and frequently used expression in the religious discourse of Turkey as an umbrella term for the two religious groups of Alevism and Bektashism. Adherents of Alevism are found primarily in Turkey and estimates of the percentage of Turkey's population that are Alevi include between 4% and 25%.
Этимология
"Алеви" (/æ/'l//ɛ//v//i/) көбінесе Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әлиге сілтеме жасайды деп түсіндіріледі. Бұл атау Әлиге қатысты немесе оның жатағынан шыққан деген мағынаны білдіретін "Алавий" (علوي) сөзінің түрікше нұсқасы болып табылады. Азғын топтың пікірінше, Ишикистер "Алеви" сөзі түрік тілінде "жалын" деген мағына беретін "Алев" сөзінен туындаған, ол Әлеви обрядтарында кеңінен қолданылатын отқа сілтеме жасайды. Олардың сөзіне сәйкес, шамдарды қолдану Құранның "Нур" сүресінің 35-36 аяттарына негіделген:
Нанымдар
Ғалым Сонер Чағаптайдың пікірінше, әлевизм – «исламның салыстырмалы түрде құрылымдалмаған жорымы».
Құдай
Алеви космологиясында Құдайды Аль Хаққ (Ақиқат) деп те атайды немесе Алла деп атайды. Құдай өмірді жаратты, сондықтан жаратылған әлем Оның мәнін көрсете алады. Алевилер Алла, Мұхаммед және Әлидің бірлігіне сенеді, бірақ бұл Құдай мен Мұхаммед және Әлидің тарихи тұлғаларынан құралған үштік емес. Керісінше, Мұхаммед пен Әли – Алланың нұрының көрінісі (ал Алланың өзі емес), олар Құдайдан тәуелсіз де емес, Оның жеке қасиеттері де емес. "Хақ–Мұхаммед–Әли махаббаты үшін" (Hakk–Muhammad–Ali aşkına) деген тіркес көптеген алеви дұғаларында қолданылады.
Рухтар мен өлімнен кейінгі өмір
Алевилер жанның өлмейтініне, жаман рухтар адамның жаман құштарлықтарын (нефстерін) және джинндерді (цинлерді) және жаман көзді қоздыратынына сенеді. Періштелер алеви космогониясында кездеседі. Алевилердің арасында жаратылыс туралы нақты айғақ болмаса да, Құдайдың бөлмесіне шақырылған бес бас періштені Құдай жаратқаны қабылданған. Олардың ішінде Мұхаммед пен Әлидің нұрын бейнелейтін жарық болды. Құрандағы бір оқиға бойынша, бас періштелердің бірі жарыққа бас иіп құлшылық етуден бас тартты, себебі жарық өзі сияқты жаратылған дене және оған құлшылық ету жөнсіз. Ол Құдайдың қызметінде қалып, бірақ соңғы сынақтан өтіп, қараңғылыққа қайтады. Осы бастапқы құлдыраудан шайтанның Адамға деген адіздігі пайда болды. (Бас періштелер ортодоксалды исламдағыдай төрт бас періштеден тұрады. Бесінші бас періште, атап айтқанда Азазил, құрметтен түсіп, осы оқиғадан басқа канондық бас періштелердің қатарына кірмейді). Тағы бір әңгімеде бас періште Жәбірейілге (Cebrail) олардың кім екенін сұрайды. Жәбірейіл: «Мен – Менмін, ал сен – Сенсің» деп жауап береді. Жәбірейілдің мақтан жауабы үшін жазаланады және Әли оған құпияны ашқанша қуылды. Құдай одан қайта сұрағанда, ол: «Сен жаратушысың, ал мен Сенің жаратылысыңмын» дейді. Содан кейін Жәбірейіл қабыл етіліп, Мұхаммед пен Әлиге таныстырылды. Сонымен қатар, алевилер төрт негізгі діннен басқа басқа діни кітаптарды да өздерінің сенімдерінің көзі ретінде қарастыруға қарсы емес, оның ішінде хадистер, Нахжуль Балаға және Буйруктар да бар. Алевзм ислам пайғамбары Мұхаммедті де мойындайды. Мұсылмандардың көпшілігінен айырмашылығы, алевилер бүгінгі күні Құранның түсіндірмелерін міндетті немесе қатесіз деп санамайды, себебі Құранның нағыз мағынасы Әлиге құпия ретінде сақталады және оны ұстаз үйретуі керек, ол Әлидің (Буйрук) ілімдерін шәкіртіне жеткізеді.
Он екі имам
Он екі имам – алевилердің тағы бір жалпы сенімінің бір бөлігі. Әр имам әлемнің әртүрлі жағын көрсетеді. Олар алеви қауымының мүшелері атқаратын он екі қызмет немесе Он екі қызмет ретінде танылады. Әр имам шииттердің бірінші имамы Әли ибн Әбу Талибтің көрінісі деп саналады, және «Бірінші Әли» (Бірінші Әли), Имам Хасан «Екінші Әли» (Екінші Әли) және Имам Мехдиге дейін «Он екінші Әли» (Он екінші Әли) деп аталады. Он екінші имам жасырын және Мессиандық дәуірді білдіреді.
Көптік
Табиғаттағы көп түрлілік – Алладан жаратылуға түскенде денеге кіріп, жандану кезіндегі әр жанның (құл мен нәфс) шексіз әлеуетті күшіне байланысты. Жем рәсімінде әнші немесе ащық былай әндейді: "Тірі де, өлген де біздің бәріміз біртен шыққанбыз, Сұлтан, бұл сөзбен жеткізу мүмкін емес. Өйткені махаббатқа түсу және ғашық болу – менің тағдырым, ол әуелден солай болған." Бұл ән жаратылу себебінің махаббат екенін еске салып, осы арқылы ізбасарлар өзін және бір-бірін танып, білгендерін жақсы көрулері үшін айтылады.
"All of us alive or lifeless are from one, this is ineffable, Sultan. For to love and to fall in love has been my fate from time immemorial." This is sung as a reminder that the reason for creation is love, so that the followers may know themselves and each other and that they may love that which they know.
Кемелді адам
Прототиптік адам тұжырымымен байланысты аль Инсан аль Камил "Кәміл адам" тұжырымы бар. Әли мен Хажи Бекташ Вели немесе басқа да алеви әулиелерін кәміл адамның көрінісі деп атау жиі кездесетін жайт болса да, Кәміл адам – біздің нағыз өзіміз, таза сана ретінде танылады, сондықтан Құранда адам баласының түпкі күнәсі болмайды, сана таза және мінсіз дейді. Адамның міндеті – осы күйді материалдық дүниеде, адам түрінде толыққанды жүзеге асыру. Кәміл адам сондай-ақ, қол, тіл және ар-ұятты толық моральдық тұрғыдан бақылай білетін (eline diline beline sahip), барлық елдер мен ұлттарға бірдей қараушы (yetmiş iki millete aynı gözle bakar) және басқалардың игілігіне қызмет ететін адам ретінде анықталады. Осындай рухани жарыққа қол жеткізген адамды "эрен" немесе "мүнәууэр" ("нұрлы") деп те атайды.
Символдар мен заңдар
Қазіргі алевилердің арасында ресми доктринаның маңыздылығы туралы дереккөздер әртүрлі пікір білдіреді. Ғалым Рассел Пауэллдің сөзіне қарағанда, алеви қоғамында бейресми "деде" соттарының дәстүрі бар, бірақ ислам құқығына немесе фиқхқа қатысты "алеви әсері туралы аз зерттеулер" бар. "Алеви түркілері" Кисаниттер мен Хуррамиттерге тікелей байланысты ерекше сенім жүйесіне ие, олар ғалат шииттер саналады. Түрік ғалымы Абдулбаки Гёльпинарлидің пікірінше, 16 ғасырдағы Қызылбаш – "Қызыл бас" Әзірбайжанда Сафавидтер әулетін құруға көмектескен діни және саяси қозғалыс, және олар Хуррамиттердің рухани ұрпақтары еді. Алевилердің бір тармағы болып табылатын Қызылбаш орденінің мүшелері арасында Әбу Мұслим (Аббасид халифатына Омейяд халифатын жеңуге көмектескен, бірақ кейін халифа әл-Мансур тарапынан жойылған және өлтірілген) және Бабак Хоррамдин (Аббасид халифатына қарсы көтеріліс ұйымдастырған және халифа әл-Мутасим тарапынан өлтірілген) есімдері өте құрметті. Бұл сенім Кисаниттік және Хуррамиттердің тегі туралы маңызды мәліметтер береді. Сонымен қатар, Сафавид орденінің басшысы Исмаил I алевизмде жоғары бағаланған тұлға, олардың теологиясын он екі шиит исламымен байланыстырады.
Деде
Деде (сөзбе-сөз ата) – Мұхаммед пайғамбардың ұрпағынан тараған деп саналатын дәстүрлі басшы. Ол жаңа туған балаларды рәсімдік түрде шомылдырып, баптайды, жаназа намазын оқиды және цемэвилерде апталық жиналыстар ұйымдастырады.
Он екі қызмет
Он екі қызмет (On İki hizmet) он екі министрдің орындауында. Дәде: Бұл Мұхаммед пен Әлиді ұсынып тұратын Джемнің басшысы. Дәде рәсімнің басында қатысушылардан мойындау алады. Ол сондай-ақ жаназаларды, Мүсахиплик, неке және сүндеттеу рәсімдерін өткізеді. Дәде лауазымы мұрагерлікпен беріледі және ол Әли мен Фатиманың ұрпағы болуы керек. Рехбер: Бұл лауазым Хусейнді білдіреді. Рехбер – сенімділерге жол көрсетуші және қоғамда Дәдемен тығыз жұмыс істейді. Гөзчү: Бұл лауазым Әбу Дхарр әл-Ғифариді білдіреді. Ол Рехбердің көмекшісі. Ол – сенімділердің тыныш болуын қадағалайтын Джем сақтаушысы. Черағшы: Бұл лауазым Джабир ибн Абдаллаһты білдіреді және ол дәстүрлі түрде шам немесе шамырақ арқылы берілетін жарықты сақтауға жауапты. Закір: Бұл лауазым Билал ибн әл-Харитті білдіреді. Ол бағламада ойнайды, әндер мен дұғалар оқиды. Супүргеші: Бұл лауазым парсы Салманды білдіреді. Ол Джемэви залын тазалауға және Джем кезінде кілемдерді символдық түрде сүртуге жауапты. Мейданшы: Бұл лауазым Худайфа ибн әл-Яманды білдіреді. Ниязшы: Бұл лауазым Мұхаммед ибн Масламаға жатады. Ол қасиетті тағамды таратуға жауапты. Ибрикші: Бұл лауазым Камберді білдіреді. Ол қатысушылардың қол жууын қамтамасыз етеді. Капышы: Бұл лауазым Ғұлам Қайсанды білдіреді. Ол сенімділерді Джемге шақыруды жүзеге асырады. Пәйікші: Бұл лауазым Амри Айяриді білдіреді. Сақашы: Аммар ибн Ясирді білдіреді. Су, шербет (шарбат), сүт және т.б. таратуға жауапты.
Фестивальдар
Алевилер бұл күні Әлидің дүниеге келуін, Фатимамен үйленуін, Юсуфтың құдықтан аман қалғанын және әлемнің жаратылуын тойлайды және еске алады. Әртүрлі цем (cem) рәсімдері мен арнайы бағдарламалар ұйымдастырылады.
Мұхаррамның аза тұтуы
Мұсылмандық Мухаррам айы Құрбан айттан (Құрбан бәйрамы) 20 күн өткен соң басталады. Алевилер алғашқы он екі күн бойы ораза ұстайды, ол Мухаррамның аза тұтуы (Мухаррам Матеми, Яс-и Мухаррем немесе Матем Оруку; немесе Роджия Михерреме) деп аталады. Бұл Қарбала шайқасында Хусейннің шейіт болуын еске алатын Ашура (Ашуре) мейрамымен аяқталады. Ораза жемістердің, жаңғақтардың және дәндердің әртүрлі түрлерінен (көбінесе он екіден) дайындалған арнайы тағаммен (сонымен қатар Ашуре деп те аталады) бұзылады. Бұл мерекемен көптеген оқиғалар байланысты, соның ішінде Хусейннің ұлы Әли ибн Хусейннің Қарбаладағы қырғыннан құтқарылуы, осылайша Мұхаммедтің отбасының ұрпағының жалғасуына мүмкіндік берді.
Хидiрәлiз
Хиддерлез – құпия тұлға Хиддердің (Хызыр) құрметіне арналған мереке, оны кейде Ілияс (Илияс) деп те атайды. Ол өмір суын ішкен деген әңгіме бар. Кейбір адамдар Хиддер құрлықта қиын жағдайға түскендерге көмектеседі, ал Ілияс теңіздегілерге көмектеседі және олардың әр 6 мамыр күні кешке гүлзарда кездесетініне сенеді. Бұл мереке Балқан аймақтарында "Эрделез" деп те аталады, ол көктемдегі Георгий күнімен (Аяз күні) бірге келеді. Хиддерді ақпан айының ортасында үш күндік оразамен де құрметтейді, ол – Хызыр оразасы. Алевилер кез келген жайлылықтан және ләззаттан бас тартқанмен, күні бойы тамақтан да, судан да аулақ болады, бірақ кешке судан басқа сұйықтықтарды ішеді. Хіддер мерекелерінің күндері алевилер арасында әртүрлі болуы мүмкін, көпшілігі ай күнтізбесін қолданса, кейбіреулері күн күнтізбесін пайдаланады.
Мұсахиплік
Мюсахиплик (шамамен, "Серіктестік") – бір жасқа жуық екі ер адам арасындағы, мүмкіндігінше олардың әйелдерімен бірге болатын өзара келісім. Деде қатысатын рәсімде серіктестер бір-бірінің және балаларының рухани, эмоционалдық және физикалық қажеттіліктерін өмір бойы қамтамасыз етуге міндеттеме береді. Осы міндеттенген жұптардың арасындағы байланыс қан туыстықтан кем емес, сондықтан мюсахиплик көбінесе рухани бауырластық (маневи қарындастық) деп аталады. Келісім жасасқан жұптардың балалары үйленуге құқықсыз. Крисцтина Кель Бодроги Tahtacı халқы мюсахипликті бірінші қақпамен (şeriat) байланыстыратынын, себебі олар оны екіншісіне (tarikat) қол жеткізудің алғышарты деп санайтынын хабарлайды. Үшінші қақпаға (марифат, "білім") жету үшін кем дегенде он екі жыл мюсахиплик қарым-қатынаста болу қажет. Үшінші қақпаға кіру мюсахиплик қарым-қатынасын (әйтпесе, өмір бойы сақталады) "Өзін-өзі тарту рәсімі" (Öz Verme Âyini) деп аталатын рәсім арқылы тоқтатып береді. Екінші қақпаға сәйкес келетін құндылық (үшіншіге кіру үшін қажет) – âşinalık ("таныстық", мүмкін Құдаймен). Үшінші қақпа үшін оған сай peşinelik деп аталады; төртінші қақпа (hâkikat, Соңғы Шындық) үшін cıngıldaşlık немесе cengildeşlik (аудармасы нақты емес).
Халықтық әдет-ғұрыптар
Көптеген халықтық дәстүрлерді анықтауға болады, бірақ олардың азасы ғана алевилерге тән. Осыған байланысты, ғалым Мартин ван Брюинсен Түркия Дін істері басқармасына қарасты Стамбулдағы Эйюп Сұлтан қабір-ғибадатханасына ілінген бір белгіні атап өтеді. Онда "сенімсіздіктер" деп аталатын көптеген амалдардың тізімі келтірілген, олар исламға қарсы және жарасымсыз деп баяндалған, мысалы, шам жағу немесе қабірге "тілек тастарын" қою, қабірге немесе оның алдындағы ағаштарға мата тіркеу, қабірге ақша лақтыру, өлгендерден тікелей көмек сұрау, ауладағы ағаштардың айналасын жеті рет айналу немесе түрбе қабырғаларына бетін тигізіп, құдайдан ем іздеу, қабірге моншақ байлап, олардан құдайдан күш күту, қабірге тауық немесе түйе құрбан ету сияқты амалдар. Бұл тізім, әдетте, билік қайта оянбасын тілейтін жергілікті кең таралған амалдардың тізімі болуы мүмкін. Басқа, осыған ұқсас амалдарға киелі бөлмелердің есік жақтауларын сүйіп, киелі ғимараттардың табалдырығын баспау, белгілі емшілерден дұға сұрау, локма жасап, оны басқалармен бөлісу кіреді. Сондай-ақ, Ашуре күні болатын Мухаррам айында Ашуре дайындалып, достары мен туыстарымен бөліседі.
Қасиетті жерлерге сапар
Алеви Бекташи қасиеттілері немесе періштелерінің қабірлерінде зиярат ету және дұға жасау кең таралған. Ең көп баратын орындардың қатарында Шахкулу мен Каракаахмет (екеуі де Стамбулда), Абдал Муса (Анталия), Сейіт Баттал Гази кешені (Эскишехир), Хамза Баба (Измир), Хасандеде (Киріккале) жатады. Дем рәсімінің дәстүрлі құпиялылығына қарағанда, бұл мәдени орталықтар мен қасиетті орындардағы шаралар көпшілікке ашық. Мысалы, Хажибектас тойында 1990 жылдан бері Түркия Мәдениет министрлігі Алеви дінін емес, туризмді және түрік патриотизмін дамыту мақсатында шараларды өз бақылауына алды. Жыл сайынғы тойлар Хажибектаста (16 тамыз) және Сиваста (Пир Сұлтан Абдал Мәдениеттік шаралары, 23-24 маусым) өтеді. Кейбір Алевилер қасиетті деп есептелетін таулар мен басқа да табиғи жерлерге қажылық сапар жасайды.
Қайыршылық жасау
Алевилер зекет беруге міндетті, бірақ исламның басқа түрлеріндегідей жылдық қайырымдылық үшін белгілі бір формула немесе міндетті сома жоқ (белгілі бір ең төменгі шектен асып түскен мүліктің 2,5%). Керісінше, олар Құранның 2:219 аятында айтылғандай, "артық" беруі керек. Алевилердің садақа берудің кең таралған жолы – ғибадат етушілермен және қонақтармен бөлісу үшін тағам (әсіресе құрбандық мал) сыйлау. Сонымен қатар, алевилер кедейлерге көмектесу үшін, алеви орталықтары мен ұйымдарының (даргалар, ауқафтар және жиналыстар) діни, білім беру және мәдени шараларын қолдау үшін, сондай-ақ студенттерге стипендия беру үшін ақша жұмсайды.
Сәлжұқ дәуірі
Түріктердің Орталық Азиядан Иран мен Анатолияға кеңінен таралған кезінде, Селжұқ дәуірінде (11-12 ғасырларда) түрікмен және күрд тайпалары суфи және Әлиді қолдайтын ислам дінін қабылдады, бұл олардың исламға дейінгі кейбір дәстүрлерімен қатар өмір сүрді. Олардың исламға өтуі осы кезеңде негізінен Құранның терең мағынасын және шариғат заңдарын түсіндіретін ғалымдардың (улемалардың) еңбегімен емес, харизматикалық суфи дервиштерінің арқасында болды. Олардың сенімдері мұсылман қасиеттеріне табыну, мистикалық болжамдар жасау және мыңжылдық күту сияқты нәрселер арқылы далалық ойлауға тікелей әсер етті. Бұл тайпалар ғасырлар бойы Анатолияны бақылап, діни жауынгерлері (ғазилер) Византия және крестшілерге қарсы күресті жетекке алды.
Ұйым
Бекташи ордені, басқа суфилік ордендер сияқты, мұғалімдер мен олардың шәкірттерінің "бастау тізбегі немесе әулеті" – сисиллаға негізделген, ал алеви басшылары өз мәртебесіне отбасылық тегі бойынша ие болады. Алевилердің шамамен он пайызы "ошақ" деп аталатын діни элитаға жатады, бұл олардың Әлиден және/немесе басқа да қасиетті тұлғалар мен батырлардан тарағанын көрсетеді. Ошақ мүшелері "ошақтың ұлдары" – очакзаделер деп аталады. Бұл жүйе, көрінеді, Сәфиев мемлекетінде пайда болған. Алеви басшыларын түрліше муршид, пир, рехбер немесе деде деп атайды. Бұл мәртебелерді иерархиялық сатылар ретінде қарастыратын топтар (Бекташи орденіндегідей) олардың ретіне келіспейді. Олардың соңғысы – деде, "әже", ғылыми әдебиетте жиі қолданылатын термин. Очакзаделер таңдау (әкесінің бірнеше ұлынан), мінез-құлқы мен білімі арқасында деде лауазымына жете алады. Алевилердің жыныстық теңдік туралы айтқандарына қарамастан, көбінесе осындай басшылық қызметтерді тек ерлер ғана атқара алады деп есептеледі. Дәстүр бойынша, деделер ғана емес, ритуалдарды өткізген, сонымен қатар қауымдастықтарын басқарған, көбінесе Дерсім аймағының ағалары (ірі жер иелері) сияқты жергілікті беделді тұлғалармен бірлесіп. Олар сондай-ақ Düşkünlük Meydanı деп аталатын ауылдық соттарда төрағалық етіп, судьялар немесе төрешілер рөлін атқарған. Қарапайым алевилер бұрынғы отбасылық немесе ауылдық байланыстарға сүйене отырып, белгілі бір деде әулетіне адал болған (басқаларына емес). Кейбіреулері Бекташи даргаларының билігінде болған. 20 ғасырдың урбанизациясы (жас жұмысшыларды ауылдардан шығарып алған) және социалистік идеологияның (деделерге күдікпен қараған) салдарынан ескі иерархия көбінесе бұзылды. Көптеген деделер қазір алеви мәдени орталықтарынан жалақы алады, бұл олардың мәртебесін төмендетіп бағалауға алып келеді. Мұндай орталықтарда енді қауымдық мәселелерді талқылау немесе ескі татуласу рәсімдері сияқты іс-шаралар өткізілмейді, бірақ музыка мен би өнеріне басымдық беріледі. Деделерге енді ерікті түрде жүгінеді, ал олардың қызметі діни ритуалдармен, зерттеулермен және кеңес берумен шектеледі. Джон Шиндельдекердің сөзін келтірсек, "Алевилер өздерінің моногамды екендерін мақтан тұтады, алеви әйелдеріне мүмкіндігінше жақсы білім алуға кеңес береді және алеви әйелдері өздері қалаған кез келген мамандыққа еркін бара алады".
Шиит исламмен қарым-қатынасы
Алевилер шиит исламының бір тармағы ретінде қарастырылады, ал аятолла Рухолла Хомейни 1970 жылдары алевилерді шииттер қатарына жатқызды. Дегенмен, алевилердің философиясы, дәстүрлері және амалдары негізгі, ортодоксалды усулилерден едәуір өзгеше. Алевилердің сенуінше, Әли мен Мұхаммед – бір тиынның екі беті немесе алманың екі жартысы сияқты.
Алауиттермен қарым-қатынасы
Сирияның алавиттерімен ұқсастықтар бар. Екеуі де әртүрлі, синкретикалық ислам азшылықтары ретінде қарастырылады, олардың есімдерінің мағынасы "Әлиге адал" дегенді білдіреді (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің күйеу баласы және туысы, Мұхаммедтен кейін мұсылмандардың төртінші халифасы), және негізінен Шығыс Жерорта теңізінде орналасқан. Басты ағымдағы шииттер сияқты, олар да он екі имамды мойындағандықтан "он екіліктер" деп аталады. Екі азшылықтың бір-бірімен қарым-қатынасы күмәнді. Ғалым Марианна Арингберг Лаанатзаның сөзіне сүйенсек, "түрік алевилері Сириядағы алавиттермен ешқандай байланыс жасамауда". Дегенмен, журналист Джеффри Геттлменд Түркиядағы алевилер мен миллионнан кем алавиттердің "Сирияның қиын жағдайдағы билеушісі Башар Асадты" қолдап, сириялық сунниттердің көтерілісіне күдікпен қарайтынын айтады. Deutsche Welle журналисі Дориан Джонс түрік алевилерінің Сириядағы Асадқа қарсы көтеріліске қатысты алаңдауын жеткізеді. "Олар ондағы алавиттердің де, өздерінің де жағдайына қатысты қорқады". Кейбір дереккөздер (Мартин ван Брюинсен мен Джамал Шах) Түркияда тұратын алавиттерді алевилер деп жаңылыстырады (алевилерді "әртүрлі гетеродокс қауымдастықтарды қамтитын жалпы термин" деп сипаттайды), бірақ басқалары екі топтың арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Олардың арасындағы айырмашылық литургиялық тілдерінде: алевилер үшін түрік немесе күрд тілі, алавиттер үшін араб тілі. Саяси ұлтшылдыққа қарсы тұрады, алавиттер өзінің биліктегі диктатурасын қолдап, түріктерді (алевилерді қоса) арабтардың "тарихи мүдделеріне" қарсы "дұшпан" деп санайды. (Күрд және Балқан алевилері тіпті дұғаларын түрік тілінде оқиды.) Алевилерден айырмашылығы, алавиттерде дәстүрлі мешіттер болмайды және өздеріне ғибадат орындарын жасамайды, тек басшыларына арналған қабірлерді сақтайды. Алевилердің "мол және көп оқылатын діни әдебиеті бар, ол негізінен рухани әндер, өлеңдер мен дастандардан тұрады". Олардың тарихы да әртүрлі: алавит діні тоғызыншы ғасырда Әбу Шуайб Мұхаммед ибн Нусейрмен құрылған. Ал алевизм 14-ғасырда Орталық Азиядағы мистикалық исламдық қарсыластарымен басталды және секта емес, көбінесе қозғалыс ретінде қарастырылады.
Сүннилермен қарым-қатынасы
Алевилер мен сунниттер арасындағы қарым-қатынас Осман империясы кезінен бері жалғасып келе жатқан өзара күдік және ғиратқа толы. 1980 жылғы төңкеріске дейінгі жылдары жүздеген алевилер діни араздықтан құрбан болды, тіпті 1990 жылдарға дейін ондаған адам ешқандай жазасыз өлтірілді.
Демография
Алевилердің көпшілігі Түркияда тұрады, онда олар азшылықта, ал сунниттер көпшілікте. Алеви халқының саны да даулы, бірақ көпшілік бағалау бойынша олар 5 пен 10 миллион адам немесе халықтың шамамен 10% құрайды. Түркия халқының арасында алевилердің үлесі 4% пен 15% аралығында деп бағаланады. 2021 жылғы Ұлыбританиядағы халық санауында алевизм Англия мен Уэльсте христиандық, ислам, индуизм, сикхтік, буддизм, иудаизм және жазықшылдықтан кейін сегізінші ірі дін болып табылды. Алеви халқының этникалық құрамы туралы әртүрлі бағалаулар бар. Тарихи қалалары мен елдерін ескергенде, алевилердің арасында түркілер ең ірі этникалық топ болып саналады. Дресслер 2008 жылы алеви халқының үштен бірі күрдтер екенін айтқан, ол ярсанилер сияқты алевилерге жататын барлық топтарды есепке алғанда. Алевилердің көпшілігі, мүмкін, Қызылбаш немесе Бекташи тегінен шыққан. Сабахат Ақкираз, ХХП депутатының мәліметінше, 12 521 000 адам. "шамамен 15 миллион" - дейді Криштина Кель Бодроги. Түркия халқының 4% - KONDA зерттеуі (2021). Азшылықтар құқығын қорғау тобының мәліметінше, 20-25 миллион адам. Батыс Қытайдағы айнұ халқының басым діні - алевизм. Олардың саны шамамен 30-50 мыңға жетеді, көбінесе Такла-Макан шөлінің шетінде орналасқан. Англия мен Уэльсте 25 672 алеви тұрады. Францияда 100 мыңнан 200 мыңға дейін алевилер тұрады.
Әлеуметтік топтар
Францияда жұмыс істейтін түрік ғалымы Түркиядағы қазіргі алевилердің арасында төрт негізгі топты анықтады. Үшінші топ – алевилер арасындағы азшылық сенімі, көбінесе саяси солшылдарға жататын және алевизмді шиит исламының он екі тармақты саяси бағытымен байланысын үздіріп, діни көзқарас емес, жеке адамның өмірлік ұстанымы ретінде қарастырады. Бұл топтың жақтастары, кейіннен Эрдоған Чынарды қатты қорғаушылар болып шықты, діни сипаттағы рәсімдік жиындар өткізеді және Пир Сұлтан Абдал атымен мәдени бірлестіктер құрды. Олардың философиясына сәйкес, адам Құрамшылардың ұстанымдарын еске түсіретін орталық рөлде болуы керек, ал Хуруфи фразасында айтылғандай, "Құдай – адам" (үштік тұрғысынан қарағанда). Түркиядағы кейбір қауымдарда басқа суфилік тәріктер (Хальвети-Джеррахи және кейбір Рифаи) елеулі алеви әсеріне ие болды.
Вахдат әл-Мауджуд
Бекташизм Вахдат әл-Мауджуд (وحدة الوجود) – Ибн Араби қалыптастырған "Барлықтың бірлігі" тұжырымына ерекше мән береді. Бекташизм шииттік ұғымдармен, атап айтқанда Әлиге, он екі имамға және Кербала шайқасын еске алатын Ашура күнінің ритуалдық тойлануымен тығыз байланысты. Ежелгі парсылық Наурыз мейрамын бекташилер Имам Әлидің туған күні ретінде тойлайды. Вахдат әл-Мауджудтың орталық сеніміне сәйкес, бекташилер шындықты Хакк Мұхаммед Әлиде – біртұтас, біріктірілген жанда көреді. Бекташилер мұны үштік деп санамайды. Басқа діндерге ұқсас көптеген амалдар мен рәсімдер бар, мысалы, ритуалдық тамақ (мухаббет) және жыл сайынғы күнәларды бабаға мойындау (мағфират и зунуб مغفرة الذنوب). Бекташилер өз амалдары мен рәсімдерін Құран мен Пайғамбардың (Сунна) амалдарына қатысты бейресми және мистикалық түсініктеріне негіздейді. Олардың өзіне тән жазба түріндегі доктринасы жоқ, сондықтан ережелер мен рәсімдер кімнің ықпалымен оқытылғанына байланысты өзгеше болуы мүмкін. Бекташилер әдетте өздерінің тәртібінен тыс суфи мистикаларын, мысалы Ибн Араби, әл-Газали және оларға рухани жақын Джелалудин Румиді құрметтейді.
Мистика
Бекташизм – бастамашылық негізінде құрылған дін және оның мүшелері рухани жолмен шындыққа жету үшін әртүрлі деңгейлер мен шендерден өтуі керек. Бірінші деңгейдегі мүшелерді ашық (عاشق) дейді. Олар әлі тәртіпке қабылданбаған, бірақ оған қызығушылық танытқан адамдар. Басталу рәсімінен (насип деп аталады) кейін адам мүхип (محب) болады. Мүхип ретінде белгілі бір уақыт өткен соң, одан әрі серт беру арқылы дервиш болуға мүмкіндік алады. Дервиштен жоғары деңгей – баба. Баба (әке) теккенің басшысы саналады және рухани кеңес беруге (иршад إرشاد) құқылы. Бабадан жоғары халифе баба (немесе деде, ата) шені бар. Дәстүр бойынша олардың саны он екіге жетеді, ең үлкені – «дедебаба» (үлкен ата). Дедебаба Бекташи орденіндегі ең жоғары дәрежелі тұлға саналады. Дәстүрлі түрде дедебабаның тұрақты мекені – Пир Эви (Қасиетті үй), ол Хажжи Бекташ Валидің қабірі орналасқан Орталық Анатолиядағы Хажибектас (Соллукакарахуюк) қаласындағы ғибадатханасында болып табылады.
Исламдық емес элементтер
Алевизм, шындығында, көне түркі және шамандық сенімдердің күшті ықпалында. Оджак сияқты ұғымдар, әйелдер үшін қосымша әлеуметтік рөлдер, музыкалық өнерлер, табиғатты немесе маусымдарды тойлайтын әртүрлі рәсімдер (Хидырлез сияқты) және ата-бабаларға, ағаштарға және тастарға табыну сияқты кейбір дәстүрлер алевизмде де, теңгризмде де кездеседі.