Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Scolymus – бір жылдық, екі жылдық немесе көп жылдық, шөптесін өсімдіктер туысы. Бұл өсімдіктер Астра тұқымдасына жатады және Макаронезияда, Жерорта теңізі маңында және Таяу Шығыста кездеседі. Барлық түрлері тікенді, қызылша тәрізді көрінеді, гүлшоғырлары сары (сирек қызғылт немесе ақ) тілше гүлдерден тұрады және латекс бар каналдары болады. Оны кейде алтын қызылша немесе устрица қызылша деп атайды, ал араб тілінде سكوليمس (skwlyms) және француз тілінде scolyme деп аталады.
Сипаттама
Сколимус түрлері – 1¾ м биіктікке дейін өсетін тікенді, шөптесін бір, екі жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер, олардың құрамында сүтті шырыш бар. Олардың жиырма хромосомасы бар (2n=20).
Тамыр, сабақ және жапырақ
Екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер диаметрі 8 см-ге дейін және ұзындығы 60 см-ге дейін жететін қалың түйір тамырды дамытады. Жас өсімдіктер жапырақтарынан тұратын розеткадан құралады, олар түрлі-түрлі болуы мүмкін, бір рет қана тікенді тілімделген, 30 см-ге дейін ұзын, және қысқа, ет тәрізді сабақтары болады. Сабақтары қарапайым немесе көптеген тармақтардан тұруы мүмкін, және бойымен тікенді қанаттарды алып жүреді. Көзге жақын тамырлары бар, толқынды жапырақтары тілімделген және сабақ бойында кезектесіп орналасқан. Жапырақ шетінде айқын ақшыл жасыл немесе сары тамырлар және үлкен тістері бар, олардың үстінде өткір тікендер орналасқан. Жапырақ беті бастапқыда жұмсақ, мамық тәрізді түктермен жабылуы мүмкін, бірақ олар тез арада жоғалады, ең соңғысы тамырларда.
Гүлденуіш, гүлдері мен жемістері
Гүлшоғырлары сабақтың ұшында немесе жоғары жапырақтарының тармақтарында орналасқан, тік немесе шар тәрізді шоғырға жиналған және екіден беске дейін жапырақша тәрізді қанатшалармен тіреліп тұрады. Әр гүлшоғырдың айналасында көп қатарлы, тікенді ұштары бар қанатшалардан тұратын гүлқосқан болады, сыртқы қатары қағаз тәрізді және ішкілерінен қысқа, ал ішкілері жапырақша тәрізді келеді. Бұл гүлдің ортақ негізін (немесе гүл төсегін) қоршап тұрады, ол конус пішіндес және сабан немесе палея деп аталатын жұмыртқа тәрізді қағаз тәрізді қанатшалармен жабылған. Оның ішінде дорсальды қысылған тұқымшалар (ципселалар) орналасқан, әрқайсысы палеямен оралған, сыртқы қатарлары ішкілерінен биік. Тұқымшалардың үстінде екіден беске дейін қатаң, қабыршақты қылшықтар болуы мүмкін, олар сепалдармен тең (және паппус деп аталады). Сондай-ақ, тұқымшаның үстінде және паппустың ішінде сары, қызғылт немесе ақ түсті тілше тәрізді гүлшоғыры (королла) орналасқан, ол бес тіске аяқталады, олардың барлығы бірге тілшелі гүлге (лигулятты гүлдене) құрайды.
Этимология
Scolymus туысының атауы грек тіліндегі σχόλυμος (skolymus) сөзінен шыққан, ол "артишок" дегенді білдіреді. Плиний бұл атауды Scolymus hispanicus үшін қолданған. Hispanicus түр атауы латын тілінен келген және "Испаниядан" дегенді білдіреді, ал maculatus латын тілінен шыққан және "дақты" дегенді білдіреді, grandiflorus та латын тілінен шыққан және "ірі гүлді" дегенді білдіреді.
Тарату
Scolymus grandiflorus Испанияда, оның ішінде Балеар аралдары мен Канар аралдарында, Францияның оңтүстігінде, соның ішінде Корсикада, Италияда, оның ішінде Сардинияда, Түркияда, Ливанда, Ливияда, Алжирде, Тунисте және Мароккода таралған. Scolymus hispanicus Францияның солтүстік-батысынан Мароккоға дейін, ал шығысында Украинадан Иранға дейін өседі. Бұл түр Австралияда, АҚШ-та, Аргентинада және Чилиде жаратылысқа бейімделген. Scolymus maculatus Ұлыбританиядан Канар аралдарына дейін, Жерорта теңізі арқылы шығысқа қарай Иранға дейін өседі. Бұл түр Австралияда және Солтүстік Каролинада жаратылысқа бейімделген. Гүлдері жәндіктермен тозаңданады.
Қолдану
Жерорта теңізі аймағында, мысалы Португалияда, Испанияда, Мароккода, Италияда, Грецияда, Кипрде және Түркияда, Испанияда кардильо немесе тагарнина деп аталатын *S. hispanicus* гүлшоғының ортаңғы тамырлары кең таралған жабайы тағам ретінде қолданылады. Оны әдетте сәуір және мамыр айларында жинайды. Бұл тамырларды алдын ала қайнатып, зәйтүн майында сарымсақпен бірге жеңіл қуырады. Олар косидоға гарнир ретінде беріледі. Қуырылған кардильоны сарымсақ, шұжық және қайнатылған немесе шатырылған жұмыртқамен бірге пісіреді. Тамырлар да салаттарда шикі күйінде қолданылады. Тамырларын пісіріп жейді, дәмі бадаққа ұқсас. Қуырылған тамырларды кофе орнына қолданады. Гүлшоғы шафранның орнына қолданылған. *S. hispanicus* тамыр қабығында тритерпеноид тараксастерил ацетаты бар екені анықталды, және бұл зат спазмдарды басуға тиімді. Түркияда ол литьязол чемил деп аталатын шөптік эликсирдің құрамына кіреді. Зерттеулер *Scolymus* өсімдігін кадмийді биологиялық түрде кетіру үшін қолдануға болатынын көрсетті, ең жоғары концентрациясы 50 мкг/г құрғақ салмақта өлшенген, сондай-ақ метилен көгі мен Эриохром қара T үшін де қолданылады.