Кіріспе

Ирландия мен Шотландияда табылған камералы қабірдің түрі. Сот қақпасы немесе сот қабірі – камералы қоршаудың немесе галереялы қабірдің мегалиттік түрі. Б.з.д. 3900–3500 жылдары аралығында Ирландияда 390-нан астам, ал Шотландияның оңтүстік-батысында 100-ден астам сот қақпасы салынған. Жаңа тас дәуіріне (неолит) жататын бұл ескерткіштер, бір немесе бірнеше шатырлы және бөлінген жерлену камераларына жалғасқан ашық ауласымен сипатталады. Көптеген ескерткіштер Ирландия мен Шотландияда бірнеше кезеңде салынды және кейін ерте қола дәуірінде қайта пайдаланылды.

Құрылыс және жобалау

Сот қақпалары ашық алаңнан және бір немесе бірнеше жабық жерлеу камерасынан тұратын құрылым ретінде сипатталады. Бұл ашық алаңның шекарасы көбінесе ірі тік тастармен белгіленген. Тар, таспен қапталған кіреберіс негізгі алаңнан бір немесе бірнеше шатырлы жерлеу камераларына дейін созылады. Алаңдар көбінесе сопақ немесе дөңгелек пішіндес, ең көп кездесетін түрі – U пішіндес және жартылай дөңгелек алаңдар. Ірі тік тастар жерлеу камераларының қабырғалары мен шатырын жасау үшін қолданылған, олар әдетте қақпаның бір шетінде орналасқан. Жерлеу камералары көбінесе тіреу тастарымен немесе тіреу және табалдырық тастарымен бір-біріне жалғасқан жерлеу бөлімдеріне бөлінеді. Ирландия мен Шотландияда сот қақпаларының орналасуында айырмашылықтар бар. Көптеген мысалдарда бір алаң бір жерлеу қабірімен байланысқан, ал кейбір алаңдар қақпа алаңының қарама-қарсы шеттерінде орналасқан екі жерлеу қабірімен байланысқан. Ирландияда әрқайсысының жеке алаңы бар, бірақ ортақ жерлеу үйіндісін бөлісетін екі қабірлі құрылымдар да кездеседі. Сот қақпалары Батыс Шотландияда да табылған. Ирландия мен Шотландиядағы қабірлердің ұқсас орналасуы және олардың тар Ирландия бұғазымен бөлінген жақын географиялық орналасуы, осы халықтардың екі ел арасында үнемі қозғалып тұрғанын көрсетеді.

Тарих

Ұлыбритания, Шотландия және Ирландияда табылған ең көне мегалитикалық қабірлер б.з.д. 4-мыңжылдықтың басында салынған. Бұл аймақтардағы алғашқы жерлеу ескерткіштері, көбінесе, үлкен тік тастармен қоршалған бір камералы дольмендер болған. Уэльсте де, Ирландияда да б.з.д. 3800–3500 жылдар аралығында бірнеше дольмендер табылған. Осы кезеңде Ирландияның барлық аймақтарында, Ұлыбританияның оңтүстік-батысында, Гебрид аралдарында және Оркни аралдарында жер астындағы қабірлер дами бастады. Сот қабірлері Ирландия мен Шотландияға тән. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, ең алғашқы сот қабірлері шамамен б.з.д. 3750 жылы салынған, ал жаңа ескерткіштер б.з.д. 2900 жылға дейін салынып, алдағылары кеңейтіліп келген.

Ирландиядағы сот кейрлері

Ирландияда 390-нан астам сот кесенелері тіркелген, ал ескерткіштердің көпшілігі аралдың солтүстік үштен бір бөлігінде орналасқан. Ирландиядағы сот кесенелері құрылысы бойынша бірнеше нұсқаға бөлінеді. Көптеген мысалдарда бір аула бір жерлеу камерасымен немесе әр шетінде бір-бір жерлеу қабірі бар екі ауламен байланысқан. Ирландияда әрқайсысының жеке ауласы бар, бірақ екеуі де ортақ жерлеу үйіндісімен біріктірілген екі қабірлі кесенелер де кездеседі. Ирландиядағы қабірлердің көпшілігі шығысқа қаратылған. Бүгінгі күнге дейін 40-тан аз қабір толық қазылып алынды, ал көптеген участақтарда кем дегенде бір күлге айналған адамның қалдықтары табылды. Солтүстік Ирландияның Даун графтығындағы Оудлистаун екі қабірлі кесененің жерлеу камерасынан 34 адамның сүйектері табылды. Сот кесенелері Ирландияны Бэрреннен Кули түбегіне дейін кесетін сызықтың солтүстігінде орналасқан. Осы аймақтағы Ирландия мен Солтүстік Ирландияда сот кесенелері тығыз орналасқан. Ирландиядағы неолиттік ескерткіштердің 30% сот кесенелерінен тұрады. Бүгінгі күнге дейін 100-ден астам Клайд кесенелері табылды. "Клайд" атауы Шотландияның оңтүстік-батысындағы Клайд фирті аймағында аулалы жерлеу ескерткіштерінің алғаш рет табылғандығынан шыққан. Ежелгі ескерткіштер Солвей фирті аймағынан солтүстікке қарай, Аргилл және Дамфрис және Галлоуэй округтерінде орналасқан. Сыртқы Гебрид аралдарындағы Солтүстік Уистте бірнеше Клайд кесенелері тіркелген. Шотландияда табылған Клайд кесенелері үлкен тас плиталармен қоршалған ашық ауласымен және бір немесе бірнеше шатырлы жерлеу камераларымен сипатталады. Жерлеу камерасы көбінесе тіктөртбұрышты немесе трапеция тәрізді кесененің бір шетіне орналастырылып, әдетте жеке жерлеу бөліктеріне бөлінетін. Бұрынғы қазбалар көрсеткендей, бұл камераларға тас жабын плиталарын алып тастау арқылы кірген. Кейбір аймақтарда Клайд кесенелерінде бір немесе бірнеше бүйірлік камералар бар. Бұл ескерткіштердің көпшілігі төбелер мен тауларға, сондай-ақ су көрінісін қамтамасыз ету үшін орналастырылған. Көптегендері көлдердің жанында орналасқан. Бұл ескерткіштер көбінесе бірнеше кезеңде салынған. Клайд кесенелерінің тек бірнешесі толық қазылған. Клайд жерлеу камераларының көптеген ішінде күйген адам сүйектері табылды. Сондай-ақ, ыдыс сынықтары да табылған. Бұл қабірлер ерте қола дәуірінде жерлеу камераларын қайта пайдалануға ие болды.