Бақыт өнері

Даллаи Ламаның «Бақыт өнері» кітабында психиатр Ховард Катлермен сұхбаттары, өмір мағынасы, жан күйінің бақытқа әсері талқыланады. Бақытқа қалай қол жеткізуге болады?

15 мин оқу

100%

Дереккөз: The Art of Happiness — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1998 жылы Далай-лама мен Говард Катлердің жазған кітабы, 2013 жылғы анимациялық фильм. «Бақыт өнері» (Риверхед, 1998) – 14-ші Далай-лама мен Далай-ламаға сұрақтар қойған психиатр Говард Катлердің еңбегі. Катлер Далай-ламаның сөздерін кеңінен келтіріп, сұхбаттар өткен ортаны сипаттайды, сондай-ақ талқыланған мәселелер бойынша өз ойларымен бөліседі. Кітап адамның дүниетанымын өзгертетін жаттығулар туралы айтады. Өмірдің мақсаты – бақыт, және бақыт сыртқы жағдайларға, оқиғаларға қарағанда, көбінесе адамның санасының күйіне байланысты екендігі, әсіресе, негізгі қажеттіліктері қанағаттандырылған жағдайда, жүрек пен сананы жүйелі түрде дамыту арқылы бақытқа қол жеткізуге болатындығы туралы ұғымдар зерттеледі.

1-тарау: Бақыт құқығы

Мен өмірдің мақсаты бақытты іздеу деп ойлаймын. Бұл анық, дінге сенетін болсын, болмасын, осы дінге немесе сол дінге сенетін болсын, бәріміз өмірден жақсы нәрсені іздейміз. Менің ойымша, өміріміздің өрбуі бақытқа қарай бағытталған (13). Далай-лама осы күшті мәлімдемені Аризонадағы конференцияда көпшілік алдында жасады. "Бақытқа құқығымыз" деген бірінші тарау кітаптың – "Бақыт өнерінің" мазмұнын таныстырады. Психиатр Хауард Катлер Далай-ламаның саяхаттарында оған ілесіп жүрді. Катлер, сондай-ақ оның көптеген пациенттері бақытты "дұрыс анықтамасы жоқ, ұшқынсыз және қолға түспейтін" нәрсе деп есептеді (14). Ол сондай-ақ "бақытты" сөзінің "сәттілік" немесе "жай-күй" деген сөздерден туындағанын атап өтті (14). Осы бейбітшілік көшбасшысымен біраз уақыт өткізгеннен кейін оның бақытқа қатысты көзқарасы өзгерді. "Мен «ақылды оқыту» десем, бұл жерде «ақыл» дегенді тек қана адамның танымдық қабілеті немесе интеллекты деп емес, тибет тіліндегі «сем» сөзінің мағынасында қолданамын. Ол интеллект пен сезімді, жүрек пен ақылды қамтиды. Ішкі тәртіпті қалыптастыру арқылы біз өзіміздің көзқарасымызды, өмірге деген тұрғымымызды өзгерте аламыз" (15). Өміріміздің мақсаты – бақытты іздеу, Далай-лама айтқан әрбір сөзден осы фраза есіме қалды. Кейіннен бұрынғы тәжірибелерді зерттегеннен кейін ол мына қорытындыға келді: бақытсыз адамдар көбінесе өзіне шоғырланған, оқшауланған, мұңды және тіпті қарсылық танытатын болады. Ал бақытты адамдар көбінесе әлеуметтік, икемді, шығармашыл және бақытсыз адамдарға қарағанда күнделікті өмірдің қиындықтарына оңай төтеп бере алады (16). Далай-лама бақытты мақсат ретінде қарастырады: адамдар мақсат қойып, оған жету үшін еңбек етеді, осылайша өзінің бақытын жасайды.

2-тарау: Бақыттың қайнар көзі

1-тарауда сананы бақытты болуға баулу туралы сөз болады, ал 2-тарауда бақыт пен бақытсыздықтың көздерін анықтауға болады. Бұл тарау 32 жасында зейнеткерлікке шыққан әйелдің бақыт деңгейінің артуы туралы түсіндіреді, бірақ ол ерте зейнеткерлікке шығудың алдындағы бақыт деңгейіне оралады. Осы оқиғамен салыстырғанда, бір ер адамға ВИЧ жұқтырғаны айтылады, бұл оның бақыт деңгейін төмендетіп, кейіннен күнделікті өмірдің құндылығын сезінуге бастайды (19–20). Кітаптағы осы екі мысал «бақыт сыртқы оқиғалардан гөрі адамның санасымен анықталады» деген тұжырымды түсіндіруге көмектеседі (20). Өмірдегі жақсы жағдайға жеткенде, лотерея ұтқанда немесе қиын жағдайға тап болғанда, мысалы, қатерлі ісік диагнозы қойылғанда, біз әдетте бастапқы бақыт деңгейімізге ораламыз. Кітапта бұл бастапқы деңгей – өмірді өзгертетін жаңалықтарға қалай реакция жасайтынымыз ретінде сипатталған, тіпті содан кейін де өміріміз қалыпқа келеді (21). Осы базалық деңгей теориясына сәйкес, біз бір-бірімізбен және өзімізбен салыстыруға бейімбіз. Кітапта табыс пен жетістіктерді салыстырудың бақытсыздыққа әкелетіні түсіндіріледі, бірақ осы ойлау қабілетін өзгертіп, өзімізден кем жағдайдағылармен салыстыру арқылы бізде бар нәрсені бағалау қажет (22–23). Далай Лама айтқандай, «Егер сіз ішкі дүниеңізде жек көрушілік немесе күшті ашу сезімін ұстасаңыз, ол денсаулығыңызды нашарлатады, сонымен қатар бақыттың бір факторын жояды» (25). Біз бақытқа қатысты белгілі бір санамен дүниеге келеміз, бірақ әр сәтте бақытты болу арқылы көзқарасымызды өзгерте аламыз. Мысалы, өзімізге деген құрмет арқылы көбірек бақытқа жете аламыз. Далай Ламаның пікірінше, өзімізге деген құрмет – сүйіспеншілік, мейірімділік және қадір-қасиет сезімінен туындайды (32). Материалдық игіліктермен қатар, бізге бақыт немесе ләззат сыйлайтынын анықтау қабілеті де қажет. Бізге қанағат әкелетін кез келген оң немесе теріс әрекеттің салдары туралы ойлану керек (28). Біз өзімізден белгілі бір нәрсе немесе іс-әрекет бізге бақыт сыйлай ма, әлде ләззат аламыз ба деп сұрауымыз керек.

Chapter 1 talks about how to train the mind to become happier; with Chapter 2, we can figure out our sources of happiness or unhappiness. This chapter starts by explaining how a woman being able to retire at age 32 is at a higher level of happiness, but she soon returns to her happiness level before early retirement. Compared to this story, a man is told he's HIV positive, which brings him to a lower level of happiness, but he soon begins to appreciate everyday life more (19–20). These two examples in the book help explain how “happiness is determined more by one’s state of mind than by external events” (20). Being at a life's high, winning the lottery, or being at a low, diagnosed with cancer, we eventually get back to our baseline level. This baseline level is described in the book as how we react to life changing news; even then our lives will reach a normal baseline again (21). Relating to the baseline theory, we have very comparing minds with one another and within ourselves. The book explains how we compare incomes and success, which leads to unhappiness, but we need to flip this state of mind to compare with the less fortunate to appreciate what we have (22–23). According to the Dalai Lama, “If you harbor hateful thoughts or intense anger deep within yourself, then it ruins your health; thus it destroys one of the factors for happiness” (25). We are born into a certain state of mind about happiness, but we can change our outlook by being happier in each moment. For example, we can find more happiness with ourselves through self worth. Self worth, according to the Dalai Lama, is having a source of affection, compassion, and a sense of dignity (32). We need a strong sense of contentment to feel happier without obtaining objects, which assists in finding self worth. Along with material things, we need to be able to decide what is going to bring us happiness or just pleasure. We have to reflect on what will ultimately bring us positive or negative consequences when dealing with a positive or negative action we perform to bring us satisfaction (28). We must ask ourselves if a certain object/action will make us happier or bring us pleasure.

3-тарау: Ақыл-ойды бақытты етуге үйрету

Бірінші қадам – оқу. Өз ойларыңыз бен сезімдеріңізді талдап, олар сізге пайда келтіре ме, әлде зиян шеккізе ме екенін анықтаңыз. "Істегім келеді" демей көріңіз. Бір нәрсе сізді азғыруы мүмкін екенін білсеңіз, одан қашық болыңыз. Жақсы тілектер – жақсы.

4-тарау: Біздің туған бақытымызды қайтарып алу

Бақытты болу – әркімнің табиғатында бар. Бақыт махаббат, мейірімділік, жақындық және қайырымдылық арқылы табылады. Адамдар бақытты бола алады, ал Далай-лама әр адамның ішінде ізгілік бар деп сендіреді. Далай-лама бұл теорияны «Будда табиғаты» буддалық ілімі арқылы қолдайды, сонымен қатар мейірімділік дінге ғана емес, күнделікті өмірде де маңызды екенін айтады. Дегенмен, мейірімділікпен бірге агрессия да келеді. Көптеген адамдар агрессия – адамзаттың басым мінез-құлқы деп санайды. Оған жауап ретінде Далай-лама: «Ашу, зорлық-зомбылық және агрессия, әрине, туындауы мүмкін, бірақ менің ойымша, бұл екінші немесе үстірт деңгейде; белгілі бір мағынада, олар махаббат пен мейірімділікке жетуге тырысқандағы күш-жігеріміз сәтсіз аяққанда пайда болады» (54–55) дейді. Агрессия туындауы мүмкін болғанымен, жалпы алғанда, біздің негізгі табиғатымыз – мейірімділік. Далай-лама адам интеллектісінің дамуының арқасында агрессиямызды мейірімділікпен салыстырғанда бақылай алатынымызға сенеді; алайда, интеллект деңгейі төмендесе, нәтижесі қиратушы болар еді. Жалпы, Далай-лама агрессия жолына түсу мүмкін екенін айтса да, қайтадан қайырымдылық танытуға болатын табиғи қабілет әрқашан бар екенін ескереді. Адамның өзіне деген қайырымдылығын басқаларға да тең бөлу керек. «Басқаларға көмектесу – біздің табиғатымыздағы қарым-қатынас сияқты маңызды» (59). Бұл адамдардың «басқаларға қуаныш пен ыстық сезім сыйлау қабілетімен және мақсатымен бағдарланғаны» деген ойды ұсынады (61). Жалпы, бақытқа өзіңмен және басқалармен татулықта болу арқылы жетесің, оған медитация мен қоғамдық қызмет көмектеседі. Сондықтан Далай-лама мақсаттың шиеленіс тудыру емес, керісінше, позитивті атмосфера құру екенін қорытындылайды. Осылай өмірімізге мағына кіреді, соның арқасында бақытқа жетеміз. Осындай жақсы атмосфераны жақындық пен қайырымдылық арқылы табуға болады.

5-тарау: Жақындықтың жаңа үлгісі

Жанашырлық пен жақындық – адамның сезіне алатын ең күшті эмоциялардың екеуі. Бұл сезімдерді тек өзімізде ғана табу мүмкін емес. Біз үнемі басқа біреуге жанашырлық танытуға немесе жақын болуға тырысамыз. Басқаларға оң көзқараспен қарап, ашық және достық атмосфера құру қажет. Адамдармен ашық қарым-қатынаста болу, жанашырлық танытуға мүмкіндік береді. "Бақытты өмір сүру үшін, басқа адамдармен жеткілікті қарым-қатынас жасауға және олардан ләззат алуға достық пен жылылықты сақтауымыз керек" (Далаи Лама, 69). Жақындық – біздің өмірдің орталық ядросы. Ол басқалармен ашықтық құруға мүмкіндік береді, ал бұл бақытты өмір үшін қажет. Далай Ламаның пікірінше, жақындық – "ең терең сезімдеріңізді, қорқыныштарыңызды және т.б. бөлісе алатын бір арнайы адамның болуы" (76). Далай Ламаның пікірін Катлердің зерттеулері де қолдайды, ол былай деп жазады: "Медициналық зерттеушілер жақын достықтары бар, өздерін сендіретін, жанашырлық пен махаббатқа ие адамдардың жүрек ауруы, күрделі операциялар сияқты денсаулыққа қатысты қиындықтарды жеңуіне көбірек мүмкіндік бар екенін және олардың аурулар мен қатерлі ісікке шалдығу ықтималдығы төмен екенін анықтады" (78). Жақындық – физикалық жақындық та. "Жанашырлыққа құштарлық – өзіңіздің ішкі жан дүниеңізді басқа біреумен бөлісуге деген құштарлық" (Далаи Лама, 81). Адам өзін тым көп ашуы мүмкін. Егер адам өзін толығымен бәріне ашса, ерекше жақындық жоғалады, сондай-ақ бір арнайы адаммен байланыс орнату қажеттілігін қанағаттандыру қиын болады. "Нағыз жақындық – отбасы мүшелеріне, достарға, тіпті бейтаныс адамдарға ашылуға дайындық, осы арқылы ортақ адамгершілікке негізделген шынайы және терең байланыстар құру" (Далаи Лама, 84). Өзіңізді қоршаған әлемге ашу арқылы, жаңа адаммен ерекше байланыс құруға немесе қазіргі қарым-қатынасты нығайтуға мүмкіндік туады.

6-тарау: Өзгелермен қарым-қатынасымызды нығайту

5-тарау бойынша Говард К. Катлер Далай-ламаға адамдар арасындағы байланыс пен қарым-қатынас туралы сұрақ қояды: "Сіздің ойыңызша, басқалармен мағыналы түрде байланысудың және басқалармен қақтығыстарды азайтудың ең тиімді әдісі немесе тәсілі қандай?" Далай-лама барлық мәселелерге арналған нақты формула немесе үлгі жоқ дейді. (87) Далай-лама өзгелермен қарым-қатынаста жылы және мейірімді болудың кілті – эмпатия деп санайды. Оның ойынша, басқа адамның орнына өзімізді қойып, оның жағдайына қалай қарайтынымызды көру өте маңызды және өте пайдалы. (89) Адамдарға мейірімділік таныту және олардың өмірлік жағдайын түсінуге тырысу. Катлер сонымен қатар өз өмірінен бірнеше оқиғалар / тәжірибелер жазады. Мысалы, ол біреумен дауласып, оның реакциясы орынсыз болған кезде, екінші адамның не ойлағанын түсінуге және бағалауға тырыспай, эмпатия танытпаған. Далай-лама тек бір-біріне қамқорлық жасауды ғана айтпайды, ол қарым-қатынасты да өте маңызды деп санайды және оны екі түрге бөліп көрсетеді. (111) Біріншісі – егер сіз біреумен байлық, билік немесе (материалдық) мәртебеге байланысты қарым-қатынаста болсаңыз. Екіншісі – адамның шынайы сезімдеріне негізделген (рухани). Далай-лама жыныстық қатынас туралы да мәлімет береді. Бір-біріңізге құрметсіздік танытпастан жыныстық қатынасқа түсуге болады. Әдетте бұл тек уақытша ләззат. Немесе мейірімді, жақсы және жұмсақ деп ойлайтын адаммен жыныстық қатынас. (101–102) Жалпы қарым-қатынастар мен жыныстық қатынастарды талқылағаннан кейін Далай-лама махаббат туралы сөзін жалғастырады. Ол шынайы махаббатқа сенбейді – ғашықтыққа. Осы тақырып бойынша оның пікірі өте жағымсыз; ол идеалданған романтикалық махаббатты қиял деп сипаттайды және оған қол жеткізу мүмкін емес дейді – жай ғана баға жетпейді. (111) Бірақ ол сондай-ақ жақындық пен сырқатыстың адам бақытының ең маңызды құрамдас бөліктерінің бірі екенін айтады. (112)

According to Chapter 5, Howard C. Cutler also asks The Dalai Lama a question about connections and relationships between people: "What would you say is the most effective method or technique of connecting with others in a meaningful way and of reducing conflicts with others?" The Dalai Lama says that there is no formula or exact example for all problems. (87) The Dalai Lama believes that empathy is the key to be more warm and compassionate in connections to others. He thinks that it is very important and extremely helpful to be able to try to put ourselves in the other person's place and see how would we react to the situation. (89) To show compassion and try to understand the background of other people. Cutler also writes a few stories/experiences from his life. For instance when he was in an argument with someone and his reaction was inappropriate without trying to understand and appreciate what the other person might think – no empathy. The Dalai Lama does not just refer to caring for each other; he also finds relationships very important and differentiates them in two ways. (111) The first is when you are in a relationship with someone because of wealth, power or position (material) – when these things disappear, the relationship normally ends. The second way is based on true human feelings (spiritual). The Dalai Lama also informs about sexual relationships. You can have a sexual relationship with no respect for each other. Usually it is just temporary satisfaction. Or sexual relationships bonded with a person who we think is kind, nice and gentle. (101–102)

After discussing relationships and sexual relationships in general, The Dalai Lama continues to speak about love. He does not believe in true love – in falling in love. His opinion on this subject is very negative; he describes idealized romantic love as a fantasy and that it is unattainable – just simply not worth it. (111) But he also says that closeness and intimacy are some of the most important components of human happiness. (112)

According to Chapter 6 we can say that the Dalai Lama clearly represents his opinions on human relationships, empathy and sexual attraction, and he tries to explain them in a simple way. These are the most important and most discussed topics in Chapter 6. We find out how empathy is needed in human relationships. That understanding and trying to appreciate the other person's emotional background is priceless. Also that relationships are either materially or spiritually based. On the other hand, the Dalai Lama does not believe in love and describes it as a fantasy or imagination, although he thinks that true relationships are based on true human feelings. All these new information are related to Chapter 7's main topic which is basically about the value and benefits of compassion.

6-тарау бойынша Далай-лама адамдар арасындағы қарым-қатынас, эмпатия және жыныстық тартым туралы өз пікірлерін анық білдіреді және оларды қарапайым түрде түсіндіруге тырысады деуге болады. Бұл 6-тараудағы ең маңызды және ең көп талқыланған тақырыптар. Адамдар арасындағы қарым-қатынаста эмпатияның қаншалықты қажет екенін көреміз. Басқа адамның эмоционалдық жағдайын түсіну және бағалауға тырысу баға жетпес. Сондай-ақ, қарым-қатынас материалдық немесе рухани негізде болады. Екінші жағынан, Далай-лама махаббатқа сенбейді және оны қиял немесе елес деп сипаттайды, дегенмен ол шынайы қарым-қатынастар шынайы адам сезімдеріне негізделген деп санайды. Осы жаңа мәліметтердің барлығы 7-тараудың басты тақырыбына байланысты, ол негізінен мейірімділіктің құндылығы мен пайдасы туралы.

7-тарау: Мейірімділіктің құндылығы мен пайдасы

Бұл тарауда жанашырлық пен адам өмірінің құндылығы талқыланады. Далай-лама жанашырлықты "бейкүнәйттік, зиян келтірмеу және агрессиясыздық" (114-бет) күйі ретінде анықтайды. Осы жанашырлық сезімі екі түрге бөлінеді. Біріншісі – байланысқа негізделген жанашырлық. Мұндай жанашырлықтың өзі әділ емес және тұрақсыз, себебі ол қажет емес эмоционалдық байланыстарға алып келеді. Екінші түрі – "басқалардың негізгі құқықтарына, емес өз ой-шағылыстарыңа негізделген" (115) шынайы жанашырлық. Бұл жанашырлық "көтере алмайтын сезім" (116) деп те сипатталады. Басқаның күйзелісін қабылдау, оған жақындық сезімін сыйлайды және басқаларға қол ұшын созуға ынталандырады. Осындай негізгі құқықтармен байланысқанда махаббат пен жанашырлық туындайды. Далай-ламаның айтуынша, жанашырлықты екі түрге бөлген себебі, "шынайы жанашырлық сезімі әлдеқайда күшті, кең [және] терең сапаға ие" (116). Шынайы жанашырлықпен байланыс жасау арқылы, байланысқа негізделген жанашырлықпен мүмкін емес ерекше байланыс құруға болады. Далай-лама жанашырлықтың "адам баласының тірі қалуының негізін құрайтынына" (119) сенеді. Адамдар өз тәжірибелерінен үйренеді, бұл олардың жанашырлық туралы білімін арттырады. Егер адамдар жанашырлықты дамытудың қажеті жоқ деп ойласа, онда бұл "білімсіздік пен көзқарастың тарлығынан" (121) туындайды. Бұл жанашырлықтың физикалық және эмоционалдық пайдасын түсінбеуден болуы мүмкін. Адам жанашырлықтың маңыздылығын толық түсінгенде, ол "сенімділік пен нық қадамдық сезімді" (125) береді. Осы нық қадамдық сезім адамды жанашырлыққа бастайды. "Жанашырлық пен игілікті дамыту біздің физикалық және эмоционалдық денсаулығымызға оң әсер етеді" (126) деген пікірді қолдайтын көптеген зерттеулер бар. Джеймс Хаус "басқалармен жылы және жанашырлықпен қарым-қатынас жасау, өмір сүру ұзақтығын және жалпы өмірлік күшті күрт арттырады" (126) деп тапқан. Бұл зерттеулер жанашырлық пен физикалық және эмоционалдық денсаулық арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетті. Келесі тарауда жақындарынан айырылғандағы қайғыны қалай жеңу туралы айтылады.

This chapter is composed of defining compassion and the value of human life. The Dalai Lama defines compassion as a “state of mind that is nonviolent, nonharming, and nonaggressive” (114). This feeling of compassion is broken down into two types. First is compassion associated with attachment. Using this type of compassion alone is biased and unstable, which causes certain emotional attachments that are not necessarily good. The second type is genuine compassion that “is based on others' fundamental rights rather than your own mental projection” (115). This type of compassion is also defined “as the feeling of unbearableness” (116). Accepting another's suffering brings that person a sense of connectedness and gives us a willingness to reach out for others. Associating oneself with this type of fundamental rights generates love and compassion. According to the Dalai Lama the reason he separated compassion into two types was because “the feeling of genuine compassion is much stronger, much wider [and] has a profound quality” (116). Using genuine compassion creates a special connection that you cannot achieve with associating compassion with attachments. The Dalai Lama believes that compassion “provides the basis of human survival” (119). People reflect off their own experiences and this contributes to their knowledge of compassion. If people feel there is no need to develop compassion then it's because they are being blocked by "ignorance and shortsightedness" (121). This can be caused by not seeing the physical and emotional benefits of having a compassionate mindset. When one completely understands the importance of compassion, then it "gives you a feeling of conviction and determination" (125). Having this determination can bring one to have a compassionate mindset. There have been numerous studies that support the idea that “developing compassion and altruism has a positive impact on our physical and emotional health” (126). James House found that “interacting with others in warm and compassionate ways, dramatically increased life expectancy, and probably overall vitality as well” (126). These studies have concluded that there is a direct correlation to compassion and physical and emotional health. The next chapter tells how to cope with suffering, from the loss of a loved one.

8-тарау: Азап шеккенде

Осы тарауда Далай-лама әртүрлі адамдардың жақынын жоғалтуға қалай төзілгенін көрсететін мысалдар келтіреді. Далай-лама, оның пікірінше, қандай да бір қиындыққа алдын ала дайындалу қажет, себебі өмірде әркімнің қандай да бір азапты бастан кешіруі мүмкін. Сондықтан, өзіңді дайындасаң, не күтуге болатынын білесің. Ол, әркімнің өмірінде қайғы-қасірет кездесуі мүмкін екенін және егер біз қайғы-қасіретті табиғи құбылыс ретінде қарастырсақ, онда бақытты өмір сүруге бастай алатынымызды айтады. Егер өмірде жағымсыз оқиғаға, мысалы, туысының қазасына дайын болсаң, өмірдегі барлық адамның соңы бір болатынын қабылдап, қайғыдан тез арылып, олардың жағдайы жақсырақ екенін біле отырып, бақытты өмір сүре аласың. Буддистер сананы тазарта алу мүмкіндігін мойындайды және адамдардың өмірінде азап болмайтын жағдайға жетуге болады дейді. Егер өзіңнің азап шегіп жатқаныңды түсінсең, бәрі жақсы деп өтірік айтудан гөрі, оны тез жеңесің. Азаптан өту өте қиын, бірақ сенің азабыңнан шығуға көмектесетін адамдар бар. Жақыныңнан айырылсаң немесе қандай да бір қиындыққа тап болсаң, олар көмектесе алады. Әркім өмірінде азапты бастан кешіреді, бірақ адамдар одан қалай арылады, содан оның қаншалықты күшті екені білінеді. Адамның өмірге деген көзқарасы, оның азап пен қайғыға деген көзқарасына үлкен әсер етеді. Азаптан құтылу мүмкіндігі бар. Ол үшін азаптың себептерін жойып, бақытты өмір сүру керек.

10-тарау: Көріністің өзгеруі

Бұл тарау Далай-ламаның көптеген цитаталарымен басталады. Ол, артқа шегініп, жағдайға басқаша қарасаңыз, кез келген нәрсені қабылдау жолыңызды өзгерте алатыныңызды айтады. Бұл тарауда Далай-лама өмірдегі жауларыңыз туралы да сөз қозғайды. Далай-ламаның айтуынша, өмірдегі жауларыңыздың болуы ақырында сізге көмектеседі, сізге тек көзқарасыңызды өзгерту керек. Автор бұл идеялардың бүгінгі әлемде де маңызды екенін айтады. Осы тарауда Далай-лама шыдамдылықты дамытудың маңыздылығын үнемі қадағалайды. Тараудың маңызды бөлігі – өмірде тепе-теңдік табу туралы әңгіме. Далай-лама жақсы өмір сүрудің, көбінесе, өміріңізде тепе-теңдік болумен байланысты екенін айтады. Ол сондай-ақ, өміріңізде физикалық және эмоционалдық тепе-теңдіктің қажеттігін атап өтеді. Ол, ешқандай нәрседе шектен шықпау керек дейді; өміріңіз тепе-тең болса, сіз ешқандай нәрседе экстремалдыққа бармайсыз. Оның пікірінше, тарыз ойлы адамдар экстремалдыққа ұшырайды, бұл қиындықтар мен қауіпке әкеледі.

11-тарау: Азап пен қайғы-қасіреттің мәнін табу

10-тарау көзқарасыңызды өзгерту туралы айтса, 11-тарау ауырсыну мен қайғы-қасіреттің мәнін табу, оларды өзіңіз туралы ойлануға мүмкіндік беретін нәрсеге айналдыру туралы сөз етеді. Виктор Франкл – еврей психиатры, нацистер оны түрмеге қамаған. Ол концлагерьдегі қатыгездікті бастан кешіріп, адамдардың осы қорқынышты жағдайға қалай төтеп бергенін түсінді (199). Ол тірі қалғандардың жас немесе дене күшіне байланысты емес, мақсатқа жетуден туындайтын күштің арқасында аман қалғанын байқады. Азап-тозақтан мән табудың күші зор, себебі ол өмірдегі ең қиын сәттерде де көмектеседі. Сыйлықты сезіну үшін, жақсы жағдайда болғанда да мән іздеуіміз керек (200). Көптеген адамдар үшін ізденіс діннен басталады. Олар будда және индуист үлгілерінен мысалдар келтіреді. Себебі, Оның жоспарына және сенімімізге арқа сүйеу арқылы, қиындықтарды оңай қабылдай аламыз. Олар ауырсынудың жақсы жақтарын, мысалы, босануды көрсетеді. Бала туғанда ауырсыну болады, бірақ нәтижесі – баланың дүниеге келуі. Азап-тозақ бізді көптеген жағдайларда нығайта алады, себебі ол сенімімізді сынап, күшейтеді, Құдайға жақындық сезіміне жеткізеді, немесе материалдық дүниеге деген құштарлықты азайтып, Оны панамыз деп білуге мүмкіндік береді (201). Құдайға жақын болу – Оның жанында екенін сезіну және не істеу керектігін білу. Олар Махаяналық медитация практикасы туралы айтады, онда басқа адамның ауырсынуын және қайғысын өз бойыңызға қабылдап, оларға барлық мүмкіндіктеріңізді, денсаулығыңызды, байлығыңызды және т.б. сыйлайсыз (203). Мұндай іс-әрекет жасағанда, өзіңізге қарап, жағдайыңызды бағалап, содан кейін басқаларға қарап, олардың жағдайы сіздікінен нашар ма, жоқ па, соны анықтап, сіздің де олар сияқты немесе одан да жаман жағдайда болуыңыз мүмкін екенін түсінесіз. Өзіңіздің азап-тозағыңызды мойындасаңыз, оның себептерін жоюға бекініп, жақсылыққа бастайтын амалдарға құлшыныс етесіз. Ауырсыну мен қайғыны сезіну сізге жанашырлықты дамытуға көмектеседі, басқалардың сезімдерін түсінуге мүмкіндік береді. Қиындықтар біз ойлағандай жаман емес екенін түсіне бастауымыз мүмкін. Доктор Пол Бранд Үндістанға сапар шегіп, адамдардың физикалық ауырсынуға қалай төтеп беретінін зерттеді. Ол физикалық ауырсынудың болуы жақсы, себебі олай болмаса, денемізде бірдеңе дұрыс емес екенін қалай білеміз? Егер біз ауырсынуды сезінбесек, денемізге зиян келтіруіміз мүмкін, мысалы, қолымызды отқа салып алуымыз мүмкін. Әрбір тәжірибе әркімге бірдей тиімді болмайды. Әркім өзінің азап-тозақпен күресу жолын тауып, оны оңай өзгертуге тырысуы керек.

While chapter ten talks about shifting your perspective, chapter 11 talks about finding the meaning in pain and suffering, turning them into something you can reflect upon yourself. Viktor Frankl was a Jewish psychiatrist and was imprisoned by the Nazis. He had a brutal experience in a concentration camp and gained insight into how people survived the atrocities (199). He observed that those who survived did so not because of youth or physical strength, but the strength derived from purpose. Being able to find meaning in suffering is powerful because it helps us cope even during the most difficult times in our lives. Being able to feel the rewards, we must search for meaning when things are going well for us too (200). For many people the search starts with religion. They give some examples from Buddhist and Hindu models. For our faith and trust in His plan allows us to tolerate our suffering more easily and trusting His plan he has for us. They give an example on how pain can be a good thing such as childbirth. It is very painful to give birth but the reward is having the child. Having suffering can strengthen us in many ways because it can test and strengthen our faith, it can bring us closer to God in a very fundamental and intimate way, or it can loosen the bonds to the material world and make us clever to God as our refuge (201). Clever to God means being or feeling closer to him and knowing what you should do. They talk about the Mahayana visualization practice, it's where you mentally visualize taking on another person's pain and suffering and in return you give them all of your resources, good health, fortune and so on (203). When doing this you reflect on yourself and look at your situation and then look at the others and see if their situation is worse and if so you tell yourself that you could have it as bad as them or worse. By realizing your suffering you will develop greater resolve to put an end to the causes of suffering and the unwholesome deeds that lead to suffering. It will increase your enthusiasm for engaging in the wholesome actions and deeds that lead to happiness and joy. When you are aware of your pain and suffering it helps you to develop your amount of empathy. Allow you to relate to other people's feelings and suffering. Our attitude may begin to change because our sufferings may not be as worthless and as bad as we may think. Dr. Paul Brand went to India and explored over there and looked at how people suffered physical pain. He says it is a good thing we have physical pain because if we didn't then how would we know that something is wrong with our bodies? (207) If we did not feel pain we would harm our bodies because we could stick our hands into fire. Not every practice may work for everyone. Everyone just has to try and figure out their own way of dealing with suffering and turning it into a positive feedback.

12-тарау: Өзгерістерді енгізу

Далай лама осы тарауда ауырсыну мен қасіреттің себептерін өзгерту туралы ойланды.

13-тарау: Ашу мен жек көруді жеңу

Далай-лама ашу мен жек көрумен қалай күресу керектігін айтады, ол ашумен күресу үшін жағымды ойларға ие болу керектігін жалғастырып түсіндіреді.

14-тарау: Уайымға берілмеу және өзін-өзі бағалауды дамыту

Ол сондай-ақ өзін-өзі бағалауды арттыру үшін достары болуы және өмірі бойы қуанышты болу керек дейді. Ол Джейкті мысалға келтіреді, ол үйінің алдындағы аулада ойнап жүрген шағын бала еді. Содан кейін бір ұрлықшы баланың үйіне алып кетті, бірақ бала: "Полиция шақырамын" деді.

15-тарау: Рухани құндылықтардың негізі

Баптың басында бақыттың көптеген түрлі құрамдас бөліктерінен тұратыны талқыланады. Кітапта бақыт туралы осы уақытқа дейін айтылғандар – бақыттың нағыз көздерін түсіну және осы көздерді дамытуға негізделген өмірлік басымдықтарды анықтау туралы мәселелер сөз болады. Содан кейін руханилыққа арналған соңғы тарау енгізіледі. Автор "руханилық" деген сөзді естігенде, адамдардың оны дінмен байланыстыратынын айтады. Оның сөзіне қарағанда, Далай-ламаның басын қырқуына және шапан киюіне қарамастан, олар екі қалыпты адам сияқты әңгімелеседі. Далай-ламаның пікірінше, ой-сананың дамуы – аса маңызды. Адам ретіндегі әлеуетімізді бағалап, ішкі өзгерісіміздің маңыздылығын мойындауымыз керек. Ол руханилықтың екі деңгейі бар екендігін айтады (295). Бір деңгейі діни сенімдермен байланысты; ол әрбір адамның өзіне, ой-санасына, табиғи бейімділігіне, темпераментіне және мәдени ортасына ең сәйкес келетін рухани жолды таңдауы керек деп санайды (305). Лама барлық діндердің адамзаттың игілігі үшін тиімді үлес қоса алатынын айтады; олар жеке адамды бақытты ету және әлемді жақсырақ орынға айналдыру үшін жасалған, сондықтан оларды құрметтеуіміз керек (305). Баптың соңында ол терең діни сенімнің сансыз көп адамға қиын жағдайларда қалай көмектескені туралы айтады. Ол 1985 жылы Бейрут көшелерінен ұрланған Терри Андерсон есімді адам туралы оқиға келтіреді. Исламшыл экстремистер тобы Хезболланың тұтқынында жеті жыл өткеннен кейін ол ақыры босатылды. Әлем оны отбасымен қайта қосылған қуанышты адам ретінде қарсы алды және ол сол жеті жыл бойы дұға мен діннің арқасында аман қалғанын айтты (303). Лама осыны басты мысал ретінде пайдаланды.

Басқа басылымдар

Easton Press жақында былғары мұқабамен жабдықталған басылым шығарды.