Кіріспе

Чилилік ғалым және философ Франсиско Хавьер Варела Гарсия (7 қыркүйек 1946 – 28 мамыр 2001) – чилилік биолог, философ, кибернетик және нейробиолог. Ол ұстазы Хумберто Матуранамен бірге биология ғылымына автопоэз тұжырымын енгізгенімен және ғылым мен буддизм арасындағы диалогты дамыту мақсатында "Ақыл мен Өмір" институтын бірлесіп құрғандығымен әйгілі.

Өмір және мансап

Варела 1946 жылы Чилидің Талкауано қаласында Корина Мария Елена Гарсия Тапия мен Рауль Андрес Варела Родригестің ұлы болып дүниеге келді. Сантьягодағы Лицео Алеман дель Вербо Дивинода орта мектепті бітіргеннен кейін (1951–1963), өзінің ұстазы Хумберто Матурана сияқты, Варела Чилидің Рим-католик университетінде медицинаны уақытша оқыды және Чили университетінің биология мамандығы бойынша диплом алды. Кейін ол Гарвард университетінде биология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1970 жылы Торстен Визельдің жетекшілігімен қорғалған диссертациясы «Жәндіктердің торлы қабығы: күрделі көздегі ақпаратты өңдеу» деп аталды. 1973 жылы Аугусто Пиночет басқарған әскери төңкерістен кейін Варела отбасымен бірге 7 жыл АҚШ-та эмиграцияда болды, содан кейін Чилиге оралып, Чили университетінде биология профессоры болды. Варела 1970-ші жылдары Тибет буддизмімен танысты, бастапқыда Кюн Цшен Гобамен (туған аты – Езекиль Эрнандес Урданета) бірге, Ваджрадхату мен Шамбаланың негізін қалаушы медитация шебері Чогьям Трунгпа Ринпочемен, кейіннен Тулку Ургьен Ринпочемен бірге оқыды. 1986 жылы Францияға қоныс аударды, онда алдымен Эколь Политехникте когнитивтік ғылым мен эпистемологияны, кейін Париж университетінде нейробиологияны оқытты. 1988 жылдан өмірінің соңына дейін ол CNRS (Centre National de Recherche Scientifique) ғылыми-зерттеу орталығының директоры ретінде ғылыми топты басқарды. 1987 жылы Варела Р. Адам Энглмен бірге Mind and Life Institute институтын құрды, бастапқыда ғалымдар мен Далай-лама арасындағы қазіргі ғылым мен буддизм арасындағы байланыс туралы диалогтар сериясын ұйымдастыру үшін. Институт бүгінгі күні осындай диалогтардың маңызды орталығы болып табылады, сонымен қатар сана ғылымдары, ой-саналы зерттеулер мен практика, және медитация және басқа да ой-саналы тәжірибелермен, әсіресе буддалық тәжірибелермен ғылымның байланысы салаларындағы көп салалы ғылыми зерттеулерді қолдау және дамытумен айналысады. Варела 2001 жылы Парижде С гепатитінен қайтыс болды, ол 1998 жылы өткізген бауыр трансплантациясы туралы жазған еді. Вареланың төрт баласы болды, оның ішінде актриса, экологиялық мәселелер жөніндегі өкіл және модель Леонор Варела да бар.

Еңбектері мен мұралары

Варела түрлі ұстаздардың, оның ішінде Хумберто Матурана мен Торстен Визельдің ықпалымен биолог, математик және философ ретінде қалыптасты. Ол биология, неврология, когнитивтік ғылым, математика және философия салаларында бірнеше кітап жазып, редакциялаған, сондай-ақ көптеген журналдық мақалалар жариялаған. Ол басқалармен бірге идеялар мен ғылымдардың өзара байланысын зерттейтін «Интегральдық институтты» құрды. Варела адам танымын және санасын олар туындайтын белсенді құрылымдар тұрғысынан қарастыратын тәндік философияны қолдады. Бұл құрылымдарға дене (биологиялық жүйе ретінде және жеке тәжірибе ретінде) және оның іске асыратын физикалық әлем кіреді. Вареланың еңбегі нейробиология саласында нейрофеноменология тұжырымдамасын танымал етті. Бұл тұжырымдама Эдмунд Гуссерлдің және Морис Мерло-Понтидің феноменологиясын «бірінші тұлға ғылымымен» біріктірді. Нейрофеноменология бақылаушылардан өз саналы тәжірибелерін ғылыми тұрғыдан тексерілетін әдістермен зерттеуді талап етеді. Физик Фрицёф Капра 1996 жылы жарық көрген «Өмірдің желісі: Тірі жүйелерді жаңа ғылыми тұрғыдан түсіну» атты танымал кітабында Варела мен Матурананың аутопоэз теориясына кеңінен сілтеме жасайды. Бұл психологиялық, биологиялық, физикалық, әлеуметтік және мәдени құбылыстардың өзара байланысы мен тәуелділігін сипаттауға арналған жаңа, жүйелік ғылыми тәсілдің бір бөлігі болып табылады. «Өмірдің желісі» жалпы оқырмандарға арналғандықтан Варела мен Матурананың, сондай-ақ Илья Пригожин мен Грегори Бейтсонның еңбектерін танымал етуге көмектесті. Вареланың 1991 жылы Эван Томпсон мен Элеонора Рошпен бірлесіп жазған «Тәндік сана: Когнитивтік ғылым және адам тәжірибесі» кітабы когнитивтік ғылым саласындағы классикалық туынды саналады, ол жаңаша феноменологиялық байланыстарды ұсынады және буддизмді ескере отырып, белсенділік және тәндік танымдық тәсілді енгізеді. «Тәндік сана» кітабының қайта жаңартылған басылымы 2017 жылы жарық көрді, онда аман қалған авторлардың мазмұнды кіріспелері және Джон Кабат-Зинннің алғы сөзі бар.

Белгілі мақалалар

2002 ж. (А. Вебермен бірге). «Канттан кейінгі өмір: Табиғи мақсаттар және биологиялық жекеліктің автопоэтикалық негіздері». Феноменология және танымдық ғылымдар I:97–125, 2002.