Кіріспе
Испан ақыны Хуан де Мена (1411–1456) – XV ғасырдағы ең маңызды испан ақындарының бірі. Ол Жоан II де Кастилья сарайында жоғары құрметке ие болды, оны Кордобаның veinticuatro (жиырма төрттен бірі), латын хаттарының хатшысы (secretario de cartas latinas) және патшалық хроникашысы (cronista real) қызметтеріне тағайындады. Оның туындылары Ренессанс гуманизмінің әсерін көрсетеді және оны Испаниядағы орта ғасырдан Ренессансқа өту кезеңіне жатқызады.
Juan de Mena (1411–1456) was one of the most significant Spanish poets of the fifteenth century. He was highly regarded at the court of Juan II de Castilla, who appointed him veinticuatro (one of twenty four aldermen) of Córdoba, secretario de cartas latinas (secretary of Latin letters) and cronista real (royal chronicler). His works show the influence of Renaissance humanism and place him in the period of transition in Spain from the Middle Ages to the Renaissance.
Өмірбаян
Менаның өмірінің басындағы кезеңдер туралы мәліметтер аз, бірақ қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі оның Испанияның Кордова қаласында туғанын, әкесінің туғаннан кейін көп ұзамай, ал анасының бірнеше жылдан соң қайтыс болғанын айтады. Ол, мүмкін, екі ұлдың екіншісі болған және Кордованың бұрынғы veinticuatro-сымен туыс болған, бірақ қалай екені белгісіз. Менаға жатқызылатын "Кейбір әулеттер туралы естеліктер" (Memorias de algunos linages) оның отбасы Солтүстік Испанияның Кантабрия провинциясындағы Ла Монтанья аймағындағы Мена алқабынан шыққандығын және Фернандо III де Кастилья мен оның мұрагерлерімен бірге Реконкистада қызмет еткенін мәлімдейді. Оның ресми білімі, әлдебір Кордовада басталған, кейін Саламанкада жалғасқан, онда ол өнер магистрі атағына қол жеткізген болуы мүмкін. Содан кейін ол Римге сапар шеккен, бәлкім, білімін жалғастыру үшін, бірақ ол онда ресми оқығандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Осы сапарда және Флоренцияға жасаған келесі сапарында Мена шіркеулік лауазымдар іздеген сияқты; алайда, екі әрекеті де сәтсіз аяқталды және олардың әрқайсысы некеге тұрумен аяқталды – біріншісі Гарсия және Лопе де Ваканың қарындасы болған әйелмен, екіншісі, Марина Мендес, одан 20 жылдан астам кіші болды. Екі неке де ақынға ұрпақ сыйламады. Кейбір ғалымдар Мена отбасының конверсо болуы мүмкін екенін айтты, бірақ басқалары бұл шамалаулардың тым болжамдық екенін көрсетті. Мена Энрике IV де Кастильяның патшалық хроникашысы қызметін 1456 жылы Торрелагунада қайтыс болғанға дейін жалғастырды, бірақ ол ешқандай жылнама жазбаған сияқты.
Шығармалары
Мена замандастарымен өз заманының көрнекті ақыны деп есептелді, ал латын тілін және классикалық әдебиеттерді білуі жоғары бағаланды. Хуан II сарайындағы қызметі оны көптеген маңызды тұлғалармен қарым-қатынасқа түсірді; осының нәтижесінде ең маңызды достық Íñigo López de Mendoza есімді адаммен туды. Саяси дау-дамайларға қарамастан, бұл достық Менаның өмірінің соңына дейін сақталды. Оның өлеңдері жиі түрлі поэзия жинақтарында – cancioneros-та жарияланды, мысалы, Эрнандо дель Кастильоның «Cancionero general» жинағында, және оның туындыларының барлығы XVI ғасыр бойына кеңінен танылды, Гарсиласо де ла Вега, Фернандо де Эррера және Луис де Гонгора сияқты келешек испан ақындарына әсер етті. Менаның «Лабиринто де Фортуна» еңбегінің кейінгі басылымдарына қосылған, Эрнан Нунез (1499) және Франсиско Санчес де лас Брозас (1582) сияқты кеңейтілген түсіндірмелер Испаниядағы оның әдеби ықпалының кеңдігін одан әрі көрсетеді. Оның стилі латинизмдерді және гипербатонды жиі қолданумен, сондай-ақ грек-рим мифологиясынан алынған көптеген кейіпкерлерді атаумен ерекшеленеді. Данте сияқты классикалық және ортағасырлық көздерді үлгі еткен Мена, Кастилияның жаңа әдеби дәстүрінің мүмкіндіктерін кеңейтуге көмектесті, соның арқасында келешек ақындарға жол ашылды. Оның стилі мен лексикасының қиындығы мен ауырлығы салдарынан XVII және XVIII ғасырларда оның ықпалы төмендеді және XIX ғасырдың сыншыларының назарынан шығып қалды. Қазіргі заманғы сыншылар Менаның Испания әдебиеті тарихындағы маңыздылығын қайта бағалады және оны XV ғасырдың үш ірі ақынының бірі деп санайды, олардың қатарында Íñigo López de Mendoza және Хорхе Манрике де бар.
Ла Короначион
Мена 1438 жылы "Коронация" (La Coronaçión) (немесе "Каламиклеос", "Коронация") атты шығармасын жазды және оны 1438 жылы мұсылмандық және христиандық Испания арасындағы шекарадағы жеңісімен Хюэлманы басып алған Іниго Лопес де Мендосаға арнады. Бұл жеңіс маңызды болмаса да, 1431 жылдан бергі Реконкистаның алғашқы сәттілігі болды. Өлең 51 шумақтан тұрады, онда ақын алдымен тарихи және мифологиялық тұлғаларды олардың кемшіліктері немесе әрекетсіздігі үшін жазаланғандарын, кейіннен ізгіліктері үшін Парнас тауында лайықты орын тапқан тұлғаларды көреді. Мақтауға ие болғандардың ішінде ең бастысы – Сантильяна маркизі. Сантильяна өзі де белгілі ақын болғанымен, өлеңде төрт қасиетті мінездің үлгісі ретінде мақталған. Бұл өлең аллегориялық сипатта және Менаның сатира туралы түсінігімен үйлеседі, себебі ол жамандықтарды айыптап, ізгіліктерді жоғары бағалайды. Өлеңнің басты тақырыбы Реконкиста мен ұлттық бірлік болуы мүмкін. Менаның білімдерінің бірі – ішкі кикіреулер Испанияның христиандық қайта жаулауына кедергі келтіретін жамандық екендігі. "Коронацияның" түпнұсқа нұсқасында Хуан де Мена өте әсем және латын тіліне жақын прозада кеңінен түсіндірмелер берген. Түсіндірмелер әр шумақты қарастырып, мифологиялық сілтемелерді және өлеңнің моральдық-аллегориялық мәнін түсіндіреді. Мұндай түсіндірмелер көбінесе классикалық шығармаларға ғана арналған.
Бақыт лабиринті
Лабиринто де Фортуна ("Бақыт лабиринті", 1444) – Менаның шедеврі. Өлеңнің құрылымы екі танымал ортағасырлық аллегориялық элементтің қосындысы: "Бақыт доңғалағы" және Птолемей ғаламшары. Өлеңнің құрылымы үш "Бақыт доңғалағы" – өткен, қазіргі және болашақ шақтарды орталыққа қояды. 297 шумақтан тұратын өлең (кейде "Үш жүздік" деп те аталады, себебі үш қосымша шумағы бар нұсқалары да бар) ұлттық бірлік және Реконкиста тақырыптарын жаңғыртады, бірақ Хуан II-ге арналған.
Лирикалық поэзия
Оның моральдық-саяси туындыларынан өзге, Мена дәстүрлі сарай поэзиясын да жазды. Менаның лирикалық өлеңдерінің шамамен елу мысалы бізге жеткен, олардың ішінде махаббат лирикасы, жай ырлар, сатиралық туындылар және басқа ақындармен өлең алмасулар бар. Оның шағын лирикасы стиль және мазмұн жағынан ірі туындыларына қарағанда әлдеқайда қарапайым. Оның махаббат поэзиясы жаңалығымен және махаббат құмарлығының мәнін абстрактілі, зихи сезім ретінде бейнелеуімен жоғары бағаланды.
Басқа жұмыстар
Басқа еңбектеріне Гомердің "Илиадасының" латын нұсқасы "Илиас латинаны" испан тіліне аудару (шамамен 1442 ж.), "Дюк титулы туралы трактат" (Tratado sobre el título de duque, 1445), Альваро де Лунаның "Сапалы және әйгілі әйелдер кітабына" (Libro de las virtuosas e claras mugeres) жазған алғы сөз, және "Өлімге әкелетін күнәлар туралы строфалар" (Coplas de los pecados mortales, аяқталмаған, 1456) кіреді. "Сүйіспеншілік туралы трактат" (Tratado de amor, шамамен 1444 ж.) және "Бірнеше әулеттер туралы естеліктер" немесе "Женеалогиялық естеліктер" (Memorias de algunos linages or Memorias genealógicas, 1448) де Менаға жатқызылады.