Кіріспе
Ван Мэнь (; 325 – тамыз немесе қыркүйек 375), әдепті аты Цзинлюэ (景略), ресми титулы Цинхэ Ву Хоу (清河武侯), Қытайдың Бұрынғы Цинь әулетінің канцлері болған. Ол IV ғасырда Император Сюаньчжаоның басшылығымен қызмет етті. Оның басқаруы кезінде Бұрынғы Цинь Шэньси провинциясының көп бөлігін, шығыс Ганьсуды, сондай-ақ батыс Шэньси мен Хэнаньдың кейбір бөліктерін қамтитын мемлекет, Хуай өзенінің солтүстігіндегі және оңтүстік-батыстағы Қытайдың дерлік барлық аумағын қамтыды. Ол Қытай тарихындағы ең ұлы мемлекет қайраткерлерінің бірі деп есептеледі. Ван Мэнь Жин Гуляңның "У Шуан Пу" (無雙譜, Теңдесі жоқ батырлар тізімі) атты еңбегінде бейнеленген.
Ерте өмір
Ван Мэнь, этникалық жағынан хань, жастық шағында кедейлікте өмір сүрді. Кейінгі Чжао мемлекетінің астанасы Йеченгте тұрғанда, астық сабауға арналған бамбук ыдыстар жасап күнкөріс істеді. Зеректігіне қарамастан, оның қабілетін Кейінгі Чжао шенеуніктері байқаған жоқ. Сыртқы келбеті шаршаңқы болғандықтан, зиялы қауымның көпшілігі онымен қарым-қатынас жасаудан бас тартты. Кейіннен ол Кейінгі Чжао құлағаннан кейін, Ди тайпасының Фу кланы билеген бұрынғы Цинь мемлекетінің Хуайин тауында усақтап өмір сүрді. 354 жылы Цзинь генералы Хуан Вэнь бұрынғы Циньге күшті шабуыл жасап, бұрынғы Цинь астанасы Чанъань маңындағы Ба өзеніне (灞水) жеткенде, Ван Хуанмен кездесуге барды. Ван, өзінің шаршаңқы келбетімен, сөйлескенде қолымен маса мен кенелерді қуып, бірақ Хуанды білімі мен тактикасымен таң қалдырды. Хуан одан Цинь жерінің халқы неге Цзиньге адалдықтарын ауыстырмағанын сұрады, ал Ван Хуанның ниетіне халқының сенімсіздікпен қарағанын, өйткені ол Ба өзенінен өтуге кемеңгерлік танытқанын айтты. Жағдай тұрақсыздыққа ұшырағанда, Хуанның азық-түлік қоры таусыла бастады және ол кері шегінуге мәжбүр болды. Ол Ванды өзімен бірге кетуге шақырды, бірақ Ван Хуанды із басуға лайық адам деп санамағандықтан бас тартты. 355 жылы бұрынғы Цинь мемлекетін құрған император Фу Цзяньның ұлы Фу Шэн император болғаннан кейін, ол мемлекетті қаталдықпен және еркіндікпен басқарды, шенеуніктер мен ақсүйектерді қалауынша өлтірді. Оның туысы Фу Цзянь (әртүрлі тон) Донхай патшасы келесі құрбан болатынынан қорқып, бірнеше адаммен жасырын сөз байласты. Лю Полудың ұсынысымен Фу Цзянь Ванмен кездесті, олар бірден дос болып, Фу Цзянь олардың кездесуін Лю Бэйдің Чжугэ Лянмен кездесуімен теңеді. 357 жылы Фу Шенгтің өзін және оның інісі Фу Фаны (苻法) Қыңхэ патшасын өлтіруге дайын екенін білгеннен кейін, Фу Цзянь алдын ала әрекет етіп, Фу Шенгті құлатып өлтірді. Ол «Аспан патшасы» (Тянь Ванг) атағымен таққа отырды және Ванды ағалары Фу Фа мен Фу Ронг, ұлы Фу Пи және анасы Императрица Вуа Гудың жақыны Ли Вэймен (李威) бірге өзінің сенімді кеңесшілерінің бірі етіп тағайындады.
Ерте мансап
Лидің ұсынысы бойынша Фу Цзянь Уангқа барған сайын үлкен жауапкершілікті жүктеді, ал Уанг жауапкершілікті қабілетті түрде атқарды. Ол Фу Шимен сөз таласына түсіп, Фанның ашуын туғызып, оған физикалық шабуыл жасағанда, Фу Фанды өлтірді. 359 жылы Уанг Чанъань қаласының әкімі болып тағайындалды және тез арада тұтқынға алынып, сотталған Фу Цзяньнің қарындасының күйеуі Циан Дэді (強德) атты адамды, ол бұрын халықтан мүлік пен балаларын жазасыз тонаған еді, қамауға алып өлім жазасын берді. Соның салдарынан ақсүйек отбасылар өздерінің мінез-құлқын ұстады және Чанъаньда әлеуметтік тәртіп жақсы орнады. Сол жылдың соңында Фу Цзянь оны премьер-министр қызметіне көтерді, оның бастапқы бас тартуына және Фу Ронды осы лауазымға ұсынғанына қарамастан. Премьер-министр ретінде Уанг Мен бұрынғы Цинь үкіметін тиімділік пен адалдықтың үлгісіне айналдырды, кейде аяусыздыққа дейін. Мысалы, 364 жылы Фу Шенгтің ағасы Фу Тенг (苻騰), Рунан герцогы көтеріліс шығарып, өлім жазасын алғаннан кейін, Уанг Фу Цзяньға Фу Шенгтің қалған төрт ағасын да өлтіруді ұсынды, бірақ Фу Цзянь бұл ұсынысты қабылдамады. Уангтың басқару талантымен қатар, әскери қабілеті де жоғары болды. Мысалы, 366 жылы Фу Цзянь оны, Ян Аньды және Яо Чанды Цзинь провинциясына (荊州, қазіргі орталық және оңтүстік Хубэй) қарсы сәтті шабуыл жасауға жіберді. 367 жылы Уанг қазіргі шығыс Ганьсуды басып алған және бұрынғы Цинь мен бұрынғы Лян арасында бейтараптық саясатын ұстанған Ли Цзи (斂岐) және Ли Янь (李儼) әскерлеріне қарсы әскер басқарды. Алайда, сол кезде Уанг бұрынғы Лянның билеушісі Чжан Тяньсимен тікелей қақтығыстан аулақ болды, өйткені ол Лидің аумағы мен ізбасарларын бөлу туралы келісімге келді. 367 жылдың соңында Фу Шенгтің қалған ағалары – Цзинь герцогы Фу Лю (苻柳), Вэй герцогы Фу Су (苻廋) және Ян герцогы Фу У (苻武), сондай-ақ Фу Цзяньнің ағасы Фу Шуан (苻雙), Чжао герцогы көтеріліс жасады. Фу Цзянь көтерілісшіл княздардың әрқайсысына қарсы жеке күш жіберді, ал Уанг Фу Люға шабуыл жасауға жіберілді, оны ол оңай жеңді. Содан кейін Уанг өзінің назарын Фу Суға аударды, ақырында төрт герцог та жеңіліп, өлтірілді. 369 жылы Хуан Вэн бұрынғы Янға қарсы үлкен шабуыл жасағанда, бұрынғы Ян императоры Муронг Вэй мен регент Муронг Пин үрейленіп, бұрынғы Циньнен көмек сұрады, егер ол көмек көрсетсе, Луоян аймағын бұрынғы Циньге беруге уәде берді. Бұрынғы Цинь шенеуніктерінің көпшілігі бас тартуды ұсынды, бірақ Уанг Фу Цзяньға егер Хуан бұрынғы Янды басып алып, оның аумағын Цзиньге қосса, бұрынғы Цинь тұра алмайтынын еске салды. Сондықтан Фу Цзянь Ши Юэ (石越) басқаруымен күшті әскерді бұрынғы Янды құтқаруға жіберді, оның генералы Муронг Чуй Хуанды Шидің көмегімен жеңді. Алайда, бұрынғы Ян Луоянды беруден бас тартты, ал Фу Цзянь Уангқа сол жылдың соңында бұрынғы Янға қарсы 60 000 адамнан тұратын күшті басқаруды тапсырды. Уангтың жорығы Муронг Пингтің қызғанышынан және император Муронг Вэйдің анасы Императрица Кезухунның оған деген жеккөрушілігінен қорқып, Муронг Чуй бұрынғы Циньге өткеннен кейін одан да уәделі болды. Фу Цзянь Муронг Чуйді үлкен құрметпен қарсы алды, бірақ Уанг Муронг Чуйге сенбеді. 370 жылдың басында Уанг Луоянға шабуыл жасап, оны берілуге мәжбүр етті. Содан кейін ол Муронг Чуйді өлтіруге тырысты, өйткені ол Муронг Чуйдің күзетшілерінің бірі Цзинь Сиге (金熙) Муронг Чуйдің мұрагері Муронг Лингке (慕容令), Уангтың нұсқаушысы ретінде қызмет етіп жүрген, Муронг Чуйдің жесір император Кезухунның өз әрекеттеріне өкінгенін және сондықтан ол бұрынғы Янға қайта оралғандығын естіген деген жалған хабарды берген. Муронг Линг бұл хабардың шынайылығын немесе жалғандығын тексермеген соң, бұрынғы Янға қайта оралуға шешім қабылдады. Уанг дереу Муронг Лингті сатқындықта айыптап, Муронг Чуй қорқып қашып кетті, бірақ тұтқындалды, бірақ Фу Цзянь Муронг Лингтің тәуелсіз әрекет етіп жатқанына сеніп, сондықтан Муронг Чуйді кешірді. (Зицзи Тонгцзяньнің авторы Сима Гуан және Бо Ян сияқты тарихшылар Уангты Фу Цзянь Муронг Чуйді қаншалықты құрметтегеніне қызғанышпен қарады деп сынға алды, бірақ бұл пікір басқа тарихшылармен таласқа түседі.) Уанг бұрынғы Янға қарсы жорығын жалғастырды және Ху асуына (壺關, қазіргі Чанчжи, Шанси) өрлеп, бұрынғы Янның барлық қарсылықтарын жеңді. Содан кейін ол Цзиньянды (晉陽, қазіргі Тайюань, Шанси) басып алды. Муронг Пинг Уангқа қарсы 300 000 адамнан тұратын күшке басшылық етті, бірақ Уангтан қорқып, Лу өзенінде (潞川, қазіргі Чанчжиде) тоқтады. Уанг оған қарсы күресуге дайындалуға жақын келді. Осы уақыт аралығында Муронг Пинг өзінің жемқорлығын барынша көрсетті: орман мен өзендерді күзетті, қарапайым халыққа, тіпті өз жауынгерлеріне де, егер олар ақшалай немесе жібек түрінде ақы төлемесе, отын кесуге немесе балық аулауға рұқсат бермеді. Көп ұзамай ол көптеген байлық жинады, бірақ әскерлерінің рухын толығымен жоғалтты. Муронг Вэй бұл туралы естіп, оны жазалау үшін елші жіберіп, сол байлықты әскерлерге таратуға бұйрық берді, бірақ зиян жасалған еді. 370 жылдың қысында әскерлер шайқасты, Муронг Пингтің сандық артықшылығына қарамастан, Уанг оны талқандады, ал Муронг Пинг жеке өзі бұрынғы Ян астанасы Йечэнге қашып кетті. Муронг Вэй Йечэннен бас тартып, ескі астанасы Хэлунға (和龍, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) қашуға тырысты, бірақ жолда тұтқындалды. Фу Цзянь оны кешірді, бірақ оның шенеуніктерімен бірге формалды түрде бас игізуге мәжбүр етті, соның нәтижесінде бұрынғы Ян құлап, жойылды.
Карьерасының соңғы жылдары
Фу Цзянь Ван Мэнді бұрынғы Янның бұрынғы аумағы – алты провинцияның вице-королі етіп тағайындады. Бұл алты провинцияда Ванның толық императорлық билігі болды, осы билікті Ван бірнеше рет қабылдаудан бас тартты, бірақ ақырында оны жүзеге асырды. 371 жылы ол Чжан Тяньсиге хат жазып, оны бұрынғы Циньге вассал ретінде бағынуға көндірді. Сол жылы ол тағы да алты провинциядағы вице-корольдік міндеттерден бас тартып, тек бір провинцияны басқаруды ұсынды. Фу Цзянь бұған келіспеді. 372 жылы Фу Цзянь Ванды қайтадан премьер-министр болу үшін Чанъаньға шақырды. Фу Ронг оның орнына алты провинцияның вице-королі болды. Осы кезеңде Ванның қабілеті соншалықты жоғары болғандықтан, Фу Цзянь өзінің көптеген міндеттерін орындаудың қажеті болмады. Сима Гуан Ванның қабілеттерін былай сипаттады: Ван мінезінде күштілік пен түсінік бар, адал және бекем, таза және салтанатты, дұрыс пен бұрысты жақсы білетін. Ол қабілетсіз шенеуніктерді қызметтен алып тастады және төменгі шендегі талантты адамдарды жоғарылатты. Ол халықты егін шаруашылығымен, жидеқұрақ өсірумен және жібек құрттарын өсірумен айналысуға бағыттап, сонымен қатар әскерлердің жауынгерлік дайындығын күшейтті. Әр шенеунік өзіне берілген міндеттерді орындауға қабілетті болды. Әр жаза жасалған қылмыстың дәлелдеріне сәйкес келеді. Осының нәтижесінде империя байып, күшті болды және жеңіске жете алмады. Осы кезеңде бұрынғы Цинь мемлекеті ең жақсы басқарылған мемлекеттердің бірі болды. 375 жылы жазда Ван ауырып қалды. Ванның өмірін сақтап қалу үшін, Фу Цзянь жалпы кешірім жариялады. Бірақ күзде Ван өлімге жақын болды. Өлім төсегінде ол Фу Цзяньды Шығыс Цзиньді жаулап алу науқанынан бас тартуға ескертті және Сянбэйлердің (бұрынғы Ян аристократиясы) және Цян тайпасының болашақта қиындықтар тудыруы мүмкін екенін, оларға қадағалау қажет екенін айтты. Одан кейін ол дүние салды. Бірақ Фу Цзянь осы соңғы кеңеске құлақ аспай, 383 жылдың күзінде Шығыс Цзиньге қарсы ірі шабуыл жасады, бірақ сол жылдың қысында Фэй өзені шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, бұл бұрынғы Циньді қатты әлсіретті және ақырында 394 жылы оның құлауына әкелді. Ван Мэннің ұлдары Ван Юн (王永) және Ван Пи (王皮) бұрынғы Цинь шенеуніктері ретінде қызмет етті, ал Ван Юн Фу Пи билігі кезінде премьер-министр болды, бірақ сол кезде бұрынғы Циньнің құлауын тоқтатуға күш жеткізбеді. Ван Мэннің немересі Ван Чжэньэ (王鎮惡) кейін Лю Юдің қол астында Цзинь генералы болды.
Wang was strong in personality and understanding, honest and resolute, clean and solemn, and he understood right and wrong very well. He deposed incompetent officials and promoted the talented people who were hidden in the lower ranks due to their lack of connections. He supervised the people to tend their fields, plant mulberries, and keep silkworms, in addition to strengthening the battle training of the troops. Each official was competent in tasks that he was given. Each penalty fit the evidence of the crime. Therefore, the empire became rich and powerful and undefeatable. It was during this time that Former Qin was a most well run state. In summer 375, Wang grew ill. In order to try to appease the spirits to save Wang's life, Fu Jiān ordered a general pardon. However, by autumn, Wang was near death. On his deathbed, he warned Fu Jiān against campaigns to conquer Eastern Jin, and stated that he believed that the Xianbei (the people of Former Yan's nobility) and the Qiang would create trouble in the future and should be watched against. He then died. However, Fu Jiãn failed to take in this last advice, and launched a major offensive against Eastern Jin in the autumn of 383, but was badly defeated at the Battle of Fei River in winter that year, severely weakening Former Qin and eventually led to its collapse in 394. Wang Meng's sons Wang Yong (王永) and Wang Pi (王皮) would serve as Former Qin officials, and Wang Yong would eventually be prime minister during the reign of Fu Pi, but was unable to reverse Former Qin's collapse at that time. One of Wang Meng's grandsons, Wang Zhen'e (王鎮惡), would later be a Jin general under Liu Yu.