Кіріспе

Көне Спартаның институты Криптея, сонымен қатар Криптея немесе Круптея (грекше: κρυπτεία krupteía, κρυπτός kruptós сөзінен – "жасырын, құпия") – жас спарталық еркектерді қатыстыратын ежелгі Спарта мемлекеттік мекемесі. Бұл Спартаның мемлекеттік қолдауымен балаларды тәрбиелеу жүйесінің ерекше бір бөлігі болды, және оған қатысу арқылы мүшелері, криптаи (κρύπται, Криптея мүшелері) деп аталатын жастар, өздерінің шеберліктерін одан әрі сынап көруге және Спарта мемлекетіне лайықты екендерін дәлелдеуге мүмкіндік алды. Криптея ұйымының міндеттері мен практикасы тарихшылар арасында әлі де талқыланып жүр.

Шолу

Спарталық жастардың қатарында 21-30 жас аралығындағы жігіттер болды. Криптеялардың бапталуы, әрине, қатал болды, бірақ олардың бапталу жолы қалай жүргізілгені талқыланып келген мәселе. Платонның айтуынша, криптеялар қыста аяқ киім кимей, жабық жерсіз ұйықтаған. Платон оларды ешкім бақыламайтын, тек өзіне ғана сүйенетін жандар деп сипаттаған. Платонның бұл сөздері криптеялардың тәуелсіз болуға мәжбүр болғанын көрсетеді, бірақ кейбір ғалымдар олардың белгілі бір уақытта күзетшілері болған болуы мүмкін деп санайды. Криптеядағы қызмет мерзімі де толық белгісіз, бірақ жігіттер бір жыл қызмет етуі жеткілікті болған деседі. Анри Александр Валлон сияқты ғалымдар Криптеяны құпия полиция деп түсіндіреді – Спартаның билеуші тобы ұйымдастырған, Лакония ауылдық жерлерін бақылап, гелоттарды қорқытатын мемлекеттік қауіпсіздік күші. Ал Герман Кёхли мен Вильгельм Вахсмут сияқтылар оны афиналық эфебияға ұқсас әскери жаттығу түрі деп санайды. Криптея туралы пікірталас Плутарх пен Платонның әртүрлі баяндамаларынан туындайды. Плутарх өзінің «Ликургтың өмірі» еңбегінде Криптея атынан гелоттарды қатыгездікпен өлтіргенін айтады, бірақ Платон заңдарында мұндай өлтірулер туралы ештеңе жазбаған. Бірақ оның құрылған күні әлі белгісіз. Әр күзде спарталық эфорлар гелоттарға соғыс жариялап, оларға жазадан сескенбей, гелоттарды аулауға рұқсат берген. Таңдалған криптеялар ауылға, пышақпен қаруланып, жолда кездесетін кез келген гелотты өлтіруге және тым көп деп санаған егістіктерге қарауға нұсқаумен жіберілген. Оларға ең күштілерін өлтіріп, қажетті азық-түлікті алып кетуді бұйырған. Мұндай әдеттің себебі, мүмкін, хёбонттардың қысымға ұшыраған агрессиясын басу болған. Алайда, бұл гелоттардың көтерілісіне жол бермеу және олардың санын бақылау үшін жасалған деп есептеледі. Кейбір деректерге сәйкес, криптеялар гелоттардың ауылдарын және айналасын аңдып, құл халықты тыңдаған. Олардың міндеті – тәртіпсіздік пен бүлікшілікті болдырмау және басу. Тағы бір дау – Криптеяның жұмыс істеген уақыты. Платон олардың күндіз де, түнде де қозғалатынын айтады. Ал Плутарх олардың күндіз жасырынып, түнде жолға шығып, кездескен гелоттарды өлтіруді мақсат еткенін мәлімдейді. Қиындық туғызған гелоттарды жазасыз өлтіруге болады. Гелоттарды осындай қатыгездікпен басу арқасында спарталық элита еріншек ауылшаруашылықты басқарып, әскери жаттығуларға берілуге мүмкіндік алды. Бұл спарталықтардың жасырындыққа бейімділігіне де ықпал еткен болуы мүмкін, өйткені ұсталған крипте (κρύπτης) қамшымен жазаланған. Спарталықтар мен мессендіктер арасындағы он жылдық соғыстың алдында, гелоттардың көтерілісінен туындаған қақтығыста спарталық басшылар соғысқа қатысқан екі мың гелотты өлтірді. Криптеялар осы қазалаудың басты кінәлісі болған немесе кем дегенде оны жүзеге асыруға қатысқан деп есептеледі. Алайда, криптеялар гоплит сарбаздарына ұқсамайтын. Гоплит сарбаздары қару-жарақпен жабдықталған және фаланганың бір бөлігі ретінде әрекет еткен, ал Криптея мүшелері өздеріне жеке әрекет еткен, көбінесе күндіз демалған және көбінесе жалаңаш, тек пышақпен қаруланған. Әртүрлі ғалымдар Криптеяның әскердегі қызметін болжады, өйткені Плутархтың баяндамасы Аристотель мен Платонның баяндамаларымен салыстырғанда олардың рөлін мүлдем басқаша түсіндіреді. Плутархтың баяндамасы Криптеяны барлау, арнайы операциялар немесе тіпті әскери полиция күші ретінде сипаттауға әкелді. Плутархтың Криптея туралы баяндамасы ұйымды қолбасшысы бар әскери бөлім ретінде сипаттайды, бұл Аристотель мен Платонның түсіндірмесінен ерекшеленеді, өйткені Криптея тәуелсіз және бақылаушысыз деп есептеледі. Дукат Плутархтың жазбасында берілген криптеяларды бақылау міндетіне де назар аударады. Спарталық төңкеріс қатерге ұшыраған кезде, III Клеомен ақшаға және содан кейін әскери қызметке алмасу үшін гелоттарды босата бастады. Көптеген гелоттардың азаттыққа шығуымен және Спартаның Селасияда жеңілуімен гелотаж жойылды, ал гелот халқы болмаса, Криптея да жойылды. Алайда, сол шайқастан кейін Криптеяның таратылуы тек болжам ғана. Криптея мүшелері Жанмайр сипаттаған спарталық гоплиттермен ортақ ештеңесі болмауы мүмкін, бірақ олар өздерінің қауымдастықтарына оралып, күрделі спарталық әлеуметтік жүйеге қайта енді. Криптея Кирон Гилленнің «Үш» комикс сериясында қысқаша айтылады. Олар «Үш» комиксінің бірінші санында жалаңаш, тек пышақпен қаруланып, егістіктерін күтіп жатқан күдікті гелоттарға шабуыл жасап, алғаш рет пайда болады. Гиллен Криптеяны Спарта жүйесінің қатыгездігін көрсету үшін пайдаланды және олардың қызметін «барлық кәсіптерге тыйым салынған, тек біреуі ғана рұқсат етілген өмірге қадам салып, өтетін рәсім ретінде» сипаттады. «Жылда бір рет мырзалар гелоттарға соғыс жариялайды. Егер олар қолына қан жағып алса, олар ластанбайды. Сондықтан гелоттарды тізе бүгілген күйде ұстау үшін қажет болса, не істеуге болады. Сөйтіп олар істейді». Спартаның жетекші тарихшыларының бірі Стивен Ходкинсон Гилленнің комикс сериясы бойынша тарихи кеңесші болған. Ходкинсон Гилленнің Криптея бейнесін «екі дерек көзінен алынған ақпараттың керемет үйлесімі» деп бағалады – Платонның заңдары мен Плутархтың Ликургтың өмірі.

Алтын таң

Маниоттық лидерлер гректердің асыққы оңшыл саяси партиясы "Алтын таң" спарталық идеологияларды қабылдауларының бір бөлігі ретінде Криптеяны қайта енгізді.