Кіріспе
Рудаки (858–940/41) – парсы тілінде жазған тұңғыш ірі ақын. Саманидтер әулеті сарайында ақын болған ол 180 мыңнан астам өлең жазған, алайда оның туындыларының шағын бөлігі ғана жеткен, оның ішінде үнді мысалдарының жинағы – «Калила мен Димна» өлеңдерінің бір бөлігі ерекше аталады. Банож ауылында (қазіргі Рудак аймағында орналасқан) дүниеге келген Рудакинің өмірінің маңызды кезеңі Саманидтер сарайымен байланысты. Тарихи мәліметтер оны Саманид әмірі Наср II-ге байланыстырса да, ол бұрынғы әмір Ахмад Самани тұсында да сарайға қызмет ете бастаған болуы мүмкін. Рудакинің сәттілігіне негізінен оның басты демеушісі, уәзір Әбу'л Фадал әл Балами (940 жылы қайтыс болған) қолдау көрсеткен, ол 10 ғасырда жаңа парсы әдебиетінің гүлденуіне зор үлес қосты. 937 жылы Баламинің құлауынан кейін Рудакинің мансабы төмендеп, ақырында сарай қызметінен босатылды. Одан кейін ол өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізіп, туған жерінде соқыр және жалғыз қаза тапты. Иранда Рудаки «жаңа парсы поэзиясының негізін қалаушы» деп, ал Тәжікстанда «тәжік әдебиетінің әкесі» деп есептеледі.
Rudaki (also spelled Rodaki; رودکی; c. 858 – 940/41) was a poet, singer, and musician who is regarded as the first major poet to write in New Persian. A court poet under the Samanids, he reportedly composed more than 180,000 verses, yet only a small portion of his work has survived, most notably a small part of his versification of the Kalila wa Dimna, a collection of Indian fables. Born in the village of Banoj (located in the present day Rudak area), the most important part of Rudaki's career was spent at the court of the Samanids. While biographical information connects him to the Samanid amir (ruler) Nasr II , he may have already joined the court under the latter's predecessor, Ahmad Samani
Rudaki's success was largely due to the support of his primary patron, the vizier Abu'l Fadl al Bal'ami (died 940), who played an important role in the blooming of New Persian literature in the 10th century. Following the downfall of Bal'ami in 937, Rudaki's career deteriorated, eventually being dismissed from the court. He thereafter lived his last years in poverty, dying blind and alone in his hometown. In Iran, Rudaki is acknowledged as the "founder of New Persian poetry" and in Tajikistan as the "father of Tajik literature".
Атауы
Оның толық аты – Әбу Абдалла Жафар ибн Мұхаммед ибн Хаким ибн Абд әл-Рахман ибн Адам әл-Рудаки әл-Шаир әл-Самарқанди. Оның есімінің дұрыс транслитерациясы – "Rōdhakī", ал "al Rūdhakī" – арабшаланған түрі. Басқа транслитерациялар: Рудаги, Равдаги және Рудаги.
Өмірбаян
Рудакидің өмірі туралы аз мәлімет бар, оның көп бөлігі оның өлеңдерінен қайта құрастырылған. Ол Саманидтер империясы (819–999) дәуірінде өмір сүрген, оның кезінде жаңа парсы әдебиеті дамуы мен гүлденуі басталды. Парсы тегінен туған Рудаки шамамен 858 жылы Самарқанд пен Бұхара арасындағы Рудак аймағында орналасқан Банож (Панжруд) ауылында дүниеге келген. Рудакидің соқырлығы Дақиқи (977 жылы қайтыс болған), Фердоуси (1020/25 жылы қайтыс болған), Әбу Зураа әл Муаммари және Насыр Хусрау (1070 жылдан кейін қайтыс болған) сияқты ерте ақындардың еңбектерінде айтылады. Тарихшы Әуфи (1242 жылы қайтыс болған) тіпті Рудаки соқыр болып туғанын айтады, бірақ бұл кейбір қазіргі ғалымдардың күмәнін тудырды, себебі Рудаки өз жазбаларында табиғаттың көркем бейнесін өте жақсы суреттеген. Рудаки ақын ғана емес, әнші және музыкант та болған. Сасанид Ираны (224–651) дәуірінен бері өлеңдер көбінесе музыкада қолданылатын әндер ретінде орындалған. Сасанидтер кезінде ресми, діни және әдеби тіл – Орта парсы тілі болды. Иранды мұсылмандар басып алғаннан кейін тіл жаңа кезеңге енді, ол Жаңа парсы тілі деп аталды. Дегенмен, ол Фарс халқының сөйлеген және зороастриялық діни жазбаларда қолданылған Орта парсы тілінің әдеби түрінен (пәрсик деп аталады, көбінесе Пахлави деп аталады) туындамаған. Оның орнына, ол Сасанидтер астанасы Ктесифон сарайында және Иранның солтүстік-шығыс аймағы Хурасанның тілінде сөйленген диалекттен тараған. Осы кезеңде Жаңа парсы тілі дари немесе парси и дари деп белгілі болды.
Мансап
Сегіз жасында Рудаки Құранды жаттап, поэзияда шебер болған. Ол белгілі музыкант Әбу әл-Абак Бахтиярдан чанг ойнауды үйренген. Рудаки әуенді дауысымен, өлең жазу өнерімен және чангдағы шеберлігімен ерте жасынан-ақ танымал болды. Сақталған тарихи мәліметтер Рудакиді Саманид әмірі (басқарушысы) Наср II немесе оның уәзірі Әбу әл-Фадл әл-Баламимен (940 жылы қайтыс болған) байланыстырады. Бірақ, әдебиеттанушы Сасан Табатабайдың сөзіне қарағанда, Рудаки Наср II-нің әкесі және оның ізашары Ахмад Самани тұсында-ақ Саманид сарайына қызметке кірген. Табатабай бұл туралы Рудакидың өлеңінде дәлелдер бар дейді, онда ол 907 жылы Ахмад Саманидің әкесі Исмаил Самани қайтыс болғаннан кейін оны жұбатуға тырысады. Рудакидің Саманид сарайындағы қызметі – өмірінің ең маңызды кезеңі саналады. Сарай ақынының міндеті тек ойын-сауықпен ғана шектелмей, парсы сарайының маңызды бөлігі болған. Сасанидтердің бірінші патшасы Ардашир I айтуынша, ақын – «мемлекеттік құрылымның бір бөлігі және билікті нығайтудың құралы». Ол билеушіні және оның мемлекетін мақтағаннан бөлек, ақын кеңес беруге және моральдық нұсқаулар беруге тиіс болған, демек Рудаки де осы салада тәжірибелі болғанға ұқсайды. Рудакидің жетістігіне үлкен үлес қосқан – оның басты демеушісі Балами. Ол 10 ғасырда парсы әдебиетінің гүлденуіне зор үлес қосты. Балами Рудакиді парсы және араб ақындарының ең жақсысы деп есептеген. Рудаки Саманид мемлекетінің көрнекті ақыны және ғалымы Шахид Балхимен жақын дос болған. 936 жылы Шахид Балхи қайтыс болғаннан кейін Рудаки оған арнап жоқтау өлең жазды. Рудакидің мансабы 937 жылы Баламидің құлауынан кейін төмендеуге бет бұрды. Көп ұзамай ол әмірдің құрметінен айырылып, сарайдан қуылды. Рудаки соңғы жылдарын кедейлікте өткізіп, 940 немесе 941 жылы туған жерінде соқыр және жалғыз қайтыс болды. Француз шығыстанушысы Гилберт Лазар Рудакидің алғашқы ізбасары деп Әбу Шакур Балхині санады, ол көптеген маснауилер, әсіресе «Афарин намасын» жазған.
Шығармалары
Асади Тусидің айтуынша, Рудакидің диваны (қысқа өлеңдер жинағы) 180 000-нан астам тармақтан тұратын, бірақ оның көп бөлігі жоғалған. Рудакидің жазбаларынан қалған аз ғана бөлігін, көбінесе жеке тармақтарды, парсы тілінің сөздіктерінен, әсіресе Асади Тусидің «Луғат и Фурс» кітабынан табуға болады. Бірнеше толық өлеңдер де сақталған, ең танымалдарының бірі – шамамен 100 тармақтан тұратын қасида (мақтау немесе ода), ол анонимді «Тарих и Систан» еңбегінде келтірілген. Бұл қасида 923-963 жылдар аралығында Систан аймағын Саманидтердің губернаторы ретінде басқарған Әбу Жафар Ахмад ибн Мұхаммедке арналған. Онда Рудаки Әбу Жафарды Сасанидтер әулетінен тараған аристократ және «Иранның мақтанышы» деп атайды, осылайша Сасанидтерден Саманидтер кезеңіне дейінгі ирандық ұлттық сананың сабақтастығын көрсетеді. Бұл өлеңі үшін Әбу Жафар Рудакиге 10 000 динар сыйлық берген. Рудакидің ең белгілі туындысы – үнді мақал-жұмбақтарының жинағы «Калила ва Димнаны» өлеңге түсіруі. Наср II Баламиге кітапты араб тілінен парсы тіліне аударуды тапсырған, содан кейін оны дауыстап оқу үшін «аудармашыларды» тағайындаған, сонда соқыр Рудаки оны өлеңмен жаза алатын болған. Рудаки жасаған өлеңдердің тек бір бөлігі ғана сақталған. Олардың кейбіреулері «Луғат и Фурс» кітабында табылды. Рудакидің сақталған поэзиясы терминологияның, сөздердің формаларының, тіркестер мен сөйлем құрылымының айырмашылықтарына қарамастан, сауатты парсы оқырмандары үшін түсінуге оңай. Рудаки өзінің жазбаларында исмаилиліктерге деген ықыласын білдіргенімен, оның поэзиясы толығымен діни емес сипатқа ие. Ислам 10 ғасырда берік орнаған, алайда парсылар өздерінің терең тамырлары бар зороастризм тарихын әлі есінде сақтаған. Рудаки мұсылмандық емес, ежелгі ирандық және зороастризмдік идеяларды еске түсіруге көбірек бейім болған. Рудакидің кейбір өлеңдері исламға дейінгі андарз стилінде жазылған, яғни этикалық ұстанымдар, достық сын және жеке және қоғамдық өмірде дұрыс мінез-құлық туралы кеңестер. Рудакидің зороастризм тамырларын оның өзінің демеушісі туралы айтқан бір үзіндісінен көруге болады:
Мұра және бағалау
Рудаки жаңа парсы тілінде жазған алғашқы маңызды ақын саналады. Оған дейін жаңа парсы тілінде өлең жазған басқа ақындар да болған, мысалы, Әбу Хафс Суғди (902 жылы қайтыс болған), бірақ олардың көптеген шығармалары бізге жеткен жоқ. Иранда Рудаки «жаңа парсы поэзиясының негізін қалаушысы» деп, ал Тәжікстанда «тәжік әдебиетінің әкесі» деп құрметтейді. Ирантанушы Ричард Фолц бұл екі таластың бір-біріне қайшы емес екенін айтады. Рудакидің өмірі Сатим Улугзаде (1997 жылы қайтыс болған) жазған 1957 жылғы «Ақынның тағдыры» фильмінде бейнеленген. Келесі жылы ол Рудакиге арналған «Рудаки» атты пьеса жазды, бұл тәжіктердің алғашқы тарихи драмасы болды. 1958 жылы Иран мен Тәжік Кеңес Социалистік Республикасы Рудакидің дүниеге келгеніне 1100 жыл толуын бірлесіп атап өтті, сондай-ақ бірнеше көрнекті ирандық және тәжік ғалымдары қатысқан конференция өткізді. Осы кезеңде Панжрудта Рудакинің жерленген орны табылды. Кеңес археологы және антропологы Михаил Михайлович Герасимов (1970 жылы қайтыс болған) Рудакинің қаңқасын қазып шығарды және зерттеді, содан кейін оның сыртқы келбетін мүсінде қайта жасады. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Рудаки тәжіктердің ұлттық санасының күшеюіне және парсы тілдес әлеммен байланысын нығайтуға септігін тигізді. Найл Гриннің сөзіне сүйенсек, Рудаки «парсы әдебиетінің жаңа дәуірін баяндады». Ирантанушы Франсуа де Блуа Рудакинің «Фердоусиден бұрынғы ең танымал парсы ақыны» болғанын мәлімдейді. Рудаки қайтыс болғаннан кейін шамамен екі ғасыр бойы, моңғол шаруаларының кезеңіне дейін өте танымал болды. Бірақ ол ұмытылмады, өйткені Франсуа де Блуа «әдеби алаяқтың бірі» деп атаған «Псевдо-Диван и Рудакиге» оның есімі жазылған. 17 ғасырғы Хасан ибн Луфт Алла әл-Рази және 19 ғасырғы Реза Қоли Хан Хедаятов сияқты ғалымдар «Псевдо-Диван и Рудакидің» көбінесе Қатран Табризиге (1088 жылдан кейін қайтыс болған) тиесілі өлеңдерден тұратынын, ал қалғандары Рудакидің тадхираларда (биографиялық сөздіктерде) айтылған бұрыннан белгілі өлеңдері екенін анықтады. 19 ғасырда Рудаки басқа ежелгі Хурасан ақындарымен бірге қайтадан танымалдылыққа ие болды.
literary frauds" by de Blois. Scholars such as the 17th century Hasan ibn Luft Allah al Razi and 19th century Reza Qoli Khan Hedayat both easily recognized that the Pseudo Diwan i Rudaki was mostly composed of poems by Qatran Tabrizi (died after 1088), while the rest were already known poems of Rudaki that had been mentioned in tadhkiras (biographical dictionaries). During the 19th century, Rudaki experienced a resurgence in popularity along with other ancient Khurasani poets.