Кіріспе

Ирандық ақын және жазушы Ахмад Шамлу (احمد شاملو, Ahmad Šāmlū, сондай-ақ А. Бамдад (ا. بامداد) деген атпен де белгілі) (12 желтоқсан 1925 жыл - 23 шілде 2000 жыл) – ирандық ақын, жазушы және журналист. Шамлу, әрине, қазіргі Иранның ең ықпалды ақыны болды. Оның алғашқы поэзиясына Нима Юшидің поэзиясы әсер еткен. Шындығында, ирандық әдеби сыншы Абдуллали Дастгеиб Шамлудың қазіргі парсы поэзиясының негізін салушыларының бірі екенін, ал Нимадан кейін ол өз замандас ирандық ақындарына ең үлкен әсер еткенін айтады. Шамлудың поэзиясы күрделі, бірақ оның образды тілі, өлеңдерінің күшін арттырады, оны түсіну оңай. Ол негіз ретінде Хафез бен Омар Хайям сияқты парсы классиктерінің туындылары арқылы ирандық оқырмандарына таныс дәстүрлі образдарды пайдаланады. Ал құрылым мен әсер үшін ол күнделікті өмірден алынған образдарды қолданады, онда бейнеленген қарама-қайшылық элементтер абстрактілі мен нақтының бұрын-соңда парсы поэзиясында кездеспеген үйлесімімен ұштасады, бұл кейбір дәстүрлі поэзияны жақсы көретін адамдарды алаңдатты. Шамлу француз тілінен парсы тіліне көптеген аудармалар жасады, ал оның өзінің шығармалары да көптеген тілдерге аударылды. Ол сонымен қатар бірнеше пьеса жазды, ірі классикалық парсы ақындарының, әсіресе Хафездің шығармаларын редакциялады. Оның он үш томдық "Кетаб е Кучех" (Көше кітабы) ирандық фольклорлық сенімдер мен тілін түсінуге зор үлес қосты. Ол сонымен қатар көркем әдебиет пен сценарийлер жазып, балалар әдебиеті мен журналистикаға да үлес қосты.

Ерте өмір

Ахмад Шамлу 1925 жылғы 12 желтоқсанда Рашт қаласында Хайдар Шамлу мен Ковкаб Арақи отбасында дүниеге келді. Ахмад алты баланың екіншісі және жалғыз ұлы болды. Әскери қызметкерлердің отбасында өскен көптеген балалар сияқты, ол алғашқы білімін түрлі қалаларда алды, соның ішінде Иранның оңтүстік-шығысындағы Хаш пен Захедан, солтүстік-шығысындағы Машхад және солтүстіктегі Рашт қалаларында. Шамлудың балалық шағы мен жасөспірім кезеңі ерекшелікпен ерекшеленбеді, оңай болған жоқ, ал үйі оның сезімталдығын дамытуға қолайлы орта емес еді, сондықтан ол көбінесе жалғыздықтан құтылуға тырысты. Отбасымен бір қаладан екінші қалаға көшу Шамлудың біліміне кедергі келтірді. 1941 жылы орта мектепті аяқтамай, ол Бирджандтан Тегеранға кетті. Ол сол кездегі ең жақсы орта мектептердің бірі саналатын немістер құрған Тегеран техникалық мектебіне оқуға түсіп, неміс тілін үйренуді жоспарлады. Ол екі жылға төмендетіліп қабылданды. 1942 жылы ол отбасымен бірге Тегераннан Горганға қайта көшті. 1945 жылы ол Үрімжүде орта мектепті бітіруге соңғы рет әрекеттенді, бірақ сәтсіз аяқталды. 29 жасында, премьер-министр Мохаммад Мосаддықтың құлауынан кейін, Шамлу Иранның коммунистік Туде партиясының мүшесі болғандығы үшін тұтқындалып, бір жылдан астам уақыт түрмеде отырды.

Алғашқы жұмыстар

Шамлудың тұңғыш шығармасы – "Естен кеткен әндер" (آهنگ‌های فراموش شده) – 1947 жылы Эбрахим Дилмаханянның кіріспесімен жарық көрген классикалық және заманауи поэзия жинағы. 1948 жылы "Сохан но" атты әдеби айлықта жазуға кірісті. Екі жыл өткен соң, оның "Мыс есік артындағы әйел" (زن پشت در مفرغی) атты алғашқы әңгімесі жарық көрді. 1951 жылы екінші өлеңдер жинағы "Манифест" (قطعنامه) жарық көрді. Ол социалистік идеологияға ұмтылыс танытты. Венгрия елшілігінде мәдени кеңесші болып жұмыс істеді. Оның үшінші өлеңдер жинағы "Металдар мен сезім" (1952) полиция тарапынан тыйым салынды және жойылды. Зигмунд Морицтің "Қылдағы алтын" және Мор Йокайдың "Жүрексіз адамның ұлдары" романдарының аудармалары, сондай-ақ қалалық ирандық өмірдің ауызша мәдениеті жөніндегі зерттеуі үшін жиналған барлық материалдар ("Көше кітабы" деп аталатын) тәркіленіп, жойылды. 1954 жылы ол 14 айға түрмеге қамалды. 1955 жылы еуропалық жазушылардың үш романын аударып, жариялады. 1956 жылы "Бамшад" әдеби журналының бас редакторы болды.

1957-1959 жылдар

1957 жылы жарық көрген "Таза ауа" атты өлеңдер жинағы оны танымал етті. Ақын және философ Зия Мовахед: "Қазір "Таза ауа"ны оқыған адам осы тілдің, осы мәнердің басқаша екенін көреді. Заманауи поэзияда Шамлу сияқты ритмді осы деңгейде жеткізгендер азамат. "Таза ауа" – Хафизден кейін поэзиямыздағы ең маңызды құбылыс болды". 1958 жылы Захария Станкудың "Жаланақ аяқ" романының аудармасы жарық көрді, бұл Шамлудың аудармашы ретіндегі беделін бекітті. 1959 жылы ол балаларға арналған әңгімелер жариялай бастады, сондай-ақ деректі фильмдер түсіріп, киностудияларда жұмыс істеді.

1960-1969 жылдар

1960 жылы оның "Көзілдірмелер бақшасы" атты жаңа өлеңдер жинағы жарық көрді. 1961 жылы ол Ирандағы әдеби журналистиканың дәстүрі мен тілін өзгертетін "Кетаб е Хафте" журналының бас редакторы болды. 1962 жылы Андре Жид пен Роберт Мерльдің аудармалары жарық көрді. 1964 жылы екі өлең жинағы жарық көрді: "Айда айнада" және "Мұң және мәңгілік". 1965 жылы өлеңдердің жаңа жинағы жарық көрді: "Айда, ағаштар, естеліктер және қанжар", сондай-ақ жаңа аударма. Ол сонымен қатар "Көше кітабын" құрастыруға үшінші рет кірісті. 1966 жылы "Жаңбырдағы Феникс" атты тағы бір жаңа өлеңдер жинағы жарық көрді, ал оның әдеби журналына Ақпарат министрлігі (SAVAK) тыйым салды. 1967 жылы "Хушех" журналының бас редакторы болды. Эрскин Колдуэллдің жаңа аудармасы жарық көрді, Иран жазушылар одағының құрылуына қатысып, Иран университеттерінде бірнеше поэзия кештерін өткізді. 1968 жылы парсы тілінің классикалық ұлы ақыны Хафезді зерттеуге кірісті; Гарсия Лорканың өлеңдерін және Ескі Ғимараттан Сүлеймен әнін аударды; Иранның белгілі және жаңа ақындары үшін поэзия оқу апталығын ұйымдастырды, ол зор қолдауға ие болды. Осы шарада оқылған өлеңдер Шамлудың редакциясымен үлкен кітап болып басылды. 1969 жылы оның апталық журналы полиция тарапынан жабылды. "Ауа мен айналар" атты бұрынғы өлеңдер жинағы және оның жаңа өлеңдер жинағы "Жерге мадақтар" жарық көрді.

1970-1979 жылдар

1970 жылы «Тұман ішінде гүлдену» жарық көрді. Одан бөлек, теледидар үшін бірнеше деректі фильм түсіріп, балаларға арналған бірнеше әңгіме жариялады. 1971 жылы ол өзінің бұрынғы аудармаларының бір бөлігін қайта жөндеді. 1972 жылы Тегеран университетінде парсы әдебиетінен дәріс берді. Шамлудың басқа классикалық және заманауи ақындардың шығармаларын оқыған аудиокассеталары көптеп шықты. Иран тіл академиясының мүшесі болды. Бірнеше жаңа аудармаларын жариялады және бірнеше киносценарий жазды. Ол емделу үшін Парижге барды. 1973 жылы «Оттағы Ыбырайым» және «Ұлы Қытай қабырғасы» атты екі жаңа жинақ, сондай-ақ бірнеше жаңа аудармалар жарық көрді. «Оттағы Ыбырайым» жинағындағы «Оттағы Ыбырайымның әні» – Ахмад Шамлудың ең жақсы жазылған және танымал қазіргі парсы өлеңдерінің бірі. Шамлу өзінің өлеңін бүкіл әлемнің ұжымдық санасымен байланыстырады, кейіпкерлерді және тіпті қоғамның кінәсін мойындаған адамды ерекше тәсілмен бейнелейді. Біз жер мен махаббат үшін өзін құрбан ететін, бірақ басқалардың білмеушілігі мен көзқарасының бұрыс болуы салдарынан опасыздыққа ұшырайтын адамның тағдырын оқимыз. 1975 жылы Хафез туралы зерттеулерін жариялады. 1976 жылы АҚШ-қа сапар шегіп, көптеген қалаларда өлең оқыды. Иранға оралғанға дейін Сан-Франциско поэзия фестиваліне қатысты. 1977 жылы «Тарелкедегі қанжар» атты жаңа өлеңін жариялады. Шахтың режиміне наразылық білдіріп, Ираннан кетіп, АҚШ-та бір жыл тұрып, американдық университеттерде лекция оқыды. 1978 жылы «Ираншаһр» атты жаңа басылымның бас редакторы болу үшін АҚШ-тан Ұлыбританияға кетті; 12 нөмірінен кейін отставкаға келіп, революция басталғаннан кейін Иранға оралды. Ол Иран жазушылар одағына қайта қосылып, үлкен жетістікке ие болған «Жұмалық кітап» атты жаңа мерзімді басылымды шығара бастады. 1978 жылы өте белсенді жыл болды, ол көптеген өлеңдер мен аудармаларды жариялады, сондай-ақ көптеген лекциялар мен оқулар өткізді. Ол сонымен қатар Жазушылар одағы басшылығына сайланды. 1979 жыл да қарқынды жұмыспен өтті. «Көше кітабының» бірінші және екінші томдары басылып шықты. Ол Жазушылар одағы басшылығына қайта сайланды.

1980-2000 жылдар

1980 жылдан бастап, еліндегі қатал саяси жағдайға байланысты, ол келесі сегіз жыл бойы Айдамен бірге «Кітап аллеясы» шығармасымен және көптеген басқа әдеби еңбектермен, соның ішінде Михаил Шолоховтың «Донға тыныш ағып жатыр» романының аудармасымен айналысты. 1984 жылы ол Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер ретінде ұсынылды. 1988 жылы Interlit, Әлемдік әдеби конгресс оны шақырды. Ол Еуропаны аралап, көптеген лекциялар мен поэзия оқылымдарын өткізді. Оның өлеңдерінің толық жинағы Германияда жарық көрді, содан кейін ол Иранға оралды. 1990 жылы ол АҚШ-қа гастрольдік сапар жасады. Адам құқықтары және Сөз бостандығы қоры оған жылдық сыйлығын табыс етті. Оның поэзиясы мен әдебиетке қосқан жалпы үлесіне арналған бірнеше еңбек жарық көрді. 1991 жылы ол тағы да Еуропаға сапар шегіп, Иранға тағы төрт жылға қарқынды жұмыс істеу үшін оралды. Сол жылы ол Нью-Йорк негізделген Human Rights Watch ұйымының Сөз бостандығы сыйлығын жеңіп алды. 1992 жылы оның «Киелі сөздер» шығармасы армян және ағылшын тілдерінде жарық көрді. 1994 жылы ол швед редакторы Масуд Дехгани Фирүзабадидің шақыруымен Швецияға сапармен барып, көптеген лекциялар мен оқулар өткізді. 1995 жылы ол «Донға тыныш ағып жатыр» романының аудармасын аяқтады. Торонтода ирандық жазушылар мен сыншылардың Шамлудың парсы поэзиясына қосқан үлесін талқылау үшін арнайы жиыны өтті. Оның «Аврора!» шығармасы испан тілінде де жарық көрді. 1999 жылы ол швед қорынан Стиг Дагерман сыйлығын алды.

Жеке өмір

Шамлу үш рет үйленген. 1947 жылы Әшраф Исламияға үйленді, олардың үш ұлы мен бір қызы болды: Сиаваш Шамлу (1948–2009), Сирус Шамлу, Саман Шамлу, Сағи Шамлу. Бірнеше жылдық жанжал мен ұзақ ажырасып жүргеннен кейін 1957 жылы олар ажырасты. Шамлудан үлкен Туси Хайери Мазандаранимен (1917–1996) екінші некесі төрт жылдан кейін, 1963 жылы ажырылды. 1962 жылдың көктемінде Аида Саркисянмен танысып, екі жылдан соң 1964 жылы үйленді. Аида Шамлумен бір ауданда тұратын армян-ирандық отбасынан шыққан. Оның христиан отбасы Шамлу отбасының ислам дініне жатуына байланысты бұл некеге қарсы болды. Сонымен қатар, Шамлу үлкен және екі рет ажырасқан еді. Ол Шамлудың өмірінде маңызды рөл атқарды және олар 2000 жылы қайтыс болғанға дейін бірге болды. Оның аты оның көптеген кейінгі өлеңдерінде кездеседі. Қазір ол Карадж қаласында тұрады.

Өлім

Бірнеше ауруға бірдей шалдыққан Шамлудың денсаулығы 1996 жылы нашарлай бастады. Ол бірнеше операциядан өтті, ал 1997 жылы ауыр диабет салдарынан оң аяғы ампутацияланды. 2000 жылғы 23 шілдеде, сағат 21:00-де, Дехкадех Фардис қаласындағы үйінде диабеттен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. 27 шілдеде мыңдаған адам Ахмад Шамлудың жерлеу рәсіміне қатысты. Ол Қараж қаласындағы Емамзаде Таһерде жерленді.

Шығармалары мен стилі

Ахмад Шамлу жетпістен астам кітап жариялаған: 16 том өлең; 5 өлең антологиясы; 5 том, оның ішінде балалар туралы романдар, әңгімелер және шұба туралы сценарийлер; 9 том балалар әдебиеті Клиффорд туралы; 9 өлеңнің парсы тіліне аудармасы; 21 роман парсы тіліне аударылған; 5 эссе, лекциялар мен сұхбаттар жинағы; 10 том (қазіргі күнге дейін) «Көше кітабы». Ахмад Шамлудың поэзиялық көзқарасы батыс модернистік идеялармен және классикалық парсы поэзиясының қазіргі заманғы өзгеруімен үйлеседі. Оған испан ақыны Федерико Гарсия Лорка, афроамерикандық ақын Лэнгстон Хьюз, француз ойшылы және жазушысы Луи Арагон, сондай-ақ Нима Юши әсер еткен. Нима Юшидің шәкірті Шамлу, оның әдістерін қабылдаған буынның ішінде, жаңа, сыналмаған жолдарды, поэзияның жаңа салаларын іздеп жүрді. Ол тез арада Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Мехди Ахваан Салес, Ядолла Рояи, Носрат Рахмани және Надер Надерпур сияқты жас ирандық ақындар мен жазушылардың желісін ұстады. Шамлу қарапайым адамның тілі мен стилін қолдануымен танымал. Ол Иранда «Ақ өлең» (сөзбе-сөз мағынасында «ақ») деп аталатын қарапайым, еркін поэзия стилін дамытты, ол классикалық парсы поэзиясының қатаң ырғағы мен ұйқасынан өзгеше еркін өлең түрі. Оның өлеңдерінің тақырыптары саяси мәселелерден, әсіресе бостандықтан бастап, адамның жағдайына дейін кең ауқымды. Шамлудың өлеңдері мифологиялық тұжырымдамалармен және символдармен толы, олар сырттай қарағанда қарапайым, бірақ революциялық сенімдері үшін саяси жазаға тартылған тұлғаларды даңқайды. Үкімет тарапынан қысым көрсетілгеніне қарамастан, бұл тұлғалардың іс-әрекеттері өз еліне және халқына деген терең махаббатты көрсетеді. Шамлу осындай адамдардың тазалығына ден қойса да, олардың көптегені оның жақын достары болған, ол элегиялық өлеңдерін батыл жазады және қоғамының екіжүзділігі мен қатыгездігін сынаудан тартынбайды.

Ағылшын тіліндегі аудармасы

, 30 туындының аудармаларын қамтиды.

Француз тіліндегі аударма

Шамлу, Ахмад. Өлеңдер таңдау, ауд. Ахмад Қамьяби Маскасы. Париж: А. Қамьяби Маска, 2000. Шамлу, Ахмад. Махаббат және үміт гимндері, ауд. Парвиз Хазрай. Орфе, Ла Дифференс, 1994. Шамлу, Ахмад. "Маған айқайла", ауд. Сильвия Мохири Миллер. L'Harmattan, Iran en Transition жинағы, 2021. Шамлу, Ахмад. "Жаңарту құмарлығы". Өлеңдер. ауд. Media Kashigar және Джалал Алавиния, "Летерс Персанес" баспасы, 2022. 368 бет. 125 өлең. Толық өмірбаяны.

Әншілердің операсы

1989 жылы парсы-канад композиторы Шейда Гарачедаги Шамлудың "Фейрилер" поэмасының ағылшын тіліне аудармасы негізінде опера жазды. "Фейрилер операсы" 1989 жылы Торонтода тікелей эфирде қойылды. Осы операның 1989 жылғы тікелей эфирдегі жазбасы 2020 жылдың шілдесінде Шамлудың қайтыс болуының 20 жылдығына арналған іс-шара ретінде Еуропада CD түрінде жарық көрді. Кейхан Калхор тікелей эфирде операның бір бөлігінде "Фейрилер" әнін парсы тілінде, сетардың жекелеген орындауымен шырқады, алайда бұл бөлім CD-ге енбеді. Композитор бұл CD-ні Иранда да шығаруға рұқсат алуға тырысты, бірақ әйел әншілердің жеке орындауына тыйым салынғандықтан рұқсат алынбады. Британдық Opera журналы: "«Барлығы ән салып, билейді, бұл – нағыз адамның мүмкіндігі», «Қараңғылық кетсін, шайтандар өлсін!» сияқты лирикалық шумақтары бар еңбектің Иранда үш онжылдықтан бері тыйым салынғанын түсіну қиын емес" деп жазады.

Ыбырайымның жалыны

"Абырайым жалында" (Абрахим в пламени) – Нилуфар Талебидің композитор Александра Вребалов пен режиссер Рой Ралломен бірлесіп жасаған операсы. Опера Шамлудың өмірі мен поэзиясындағы бейнелерге, сондай-ақ шындықты іздеу жолындағы отпен сынақтан шабыктандырылған. Бұл метафораны Шамлу өзінің поэзиясында жиі қолданған. Опера "Қатысқандардың барлығы үшін керемет жетістік және опера өнеріне лайықты үлес" деп бағаланып, Сан-Франциско хроникасының 2019 жылғы "Жаңа музыка мен классикалық өнердің үздіктері" ішінен таңдалып алынды.