Кіріспе

Парсы тіліндегі ауызша туындылар мен жазба мәтіндер Парсы әдебиеті – парсы тіліндегі ауызша туындылар мен жазба мәтіндерді қамтитын әлемдегі ең көне әдебиеттердің бірі. Ол екі жарым мың жылдықтан астам уақытты қамтиды. Оның бастаулары Үлкен Иран аймағында, қазіргі Иран, Ирак, Ауғанстан, Кавказ және Түркия, Орталық Азияның (мысалы, Тәжікстан), Оңтүстік Азия және Балқан аймақтарында, парсы тілі тарихи түрде туған немесе мемлекеттік тіл болған жерлерде жатыр. Мысалы, Руми, парсы тілінде жазған ең сүйікті парсы ақындарының бірі, қазіргі Ауғанстанның Балх немесе қазіргі Тәжікстанның Вахш қаласында дүниеге келген. Ол сол кезде Анатолиядағы Селжұқтардың астанасы болған Коньяда (қазіргі Түркия) өмір сүрген. Ғазнавилер Орталық және Оңтүстік Азиядағы кең аумақтарды жаулап алып, парсы тілін сарай тілі ретінде қабылдады. Осылайша, Иран, Месопотамия, Әзірбайжан, Кен Кавказ, Түркия, Пәкістан, Бангладеш, Үндістан, Тәжікстан және Орталық Азияның басқа да аймақтарынан, сондай-ақ Балқаннан парсы әдебиетінің үлгілері табылады. Барлық парсы әдебиеті парсы тілінде жазылған емес, себебі кейбірлер этникалық парсылар немесе ирандықтар грек және араб тілдері сияқты басқа тілдерде жазған туындыларды да оған қосады. Сонымен қатар, парсы тілінде жазылған барлық әдебиетті этникалық парсылар немесе ирандықтар жазған деуге болмайды, өйткені түркі, кавказдық, үнді және славян ақындары мен жазушылары да парсы мәдениетінің ортасында парсы тілін қолданған. Адамзаттың ұлы әдебиеттерінің бірі деп есептелетін, тіпті Гёте оны әлемдік әдебиеттің төрт негізгі құрамының бірі деп бағалаған парсы әдебиетінің тамыры Орта парсы және Ежелгі парсы тілдерінде сақталған туындыларда. Соңғысы б.з.б. 522 жылға дейін, ең ерте сақталған Ахеменид жазуы – Бехистун жазуының жасалған мерзіміне дейін жетеді. Дегенмен, парсы әдебиетінің көп бөлігі Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейінгі шақтан, шамамен 650 жылдан кейін қалған. Аббасидтер билікке келгеннен кейін (750 ж.), ирандықтар ислам халифатының хатшылары мен бюрократтары болды және одан әрі оның жазушылары мен ақындарына айналды. Жаңа парсы тіліндегі әдебиет Хорасан мен Трансоксианада саяси себептерге байланысты пайда болды және гүлденді, себебі Тахиридтер мен Саманидтер сияқты исламнан кейінгі Иранның алғашқы ирандық династиялары Хорасанда орналасқан еді. Фердоуси, Саади, Хафиз, Аттар, Низами, Руми және Омар Хайям сияқты парсы ақындары Батыста да танымал және көптеген елдердің әдебиетіне әсер еткен.

Исламға дейінгі парсы әдебиеті

Ахеменидтік Иранның әдеби шығармаларының өте аз бөлігі сақталған, бұл Персеполистегі кітапхананың қирауына байланысты. Қалғандарының көпшілігі Ахеменид патшаларының, әсіресе Дарий I (б.з.д. 522–486 ж.) және оның ұлы Ксеркстің патшалық жазуларынан тұрады. VII ғасырда Иранды исламдық жаулау кезінде көптеген зороастриялық жазбалар жойылды. Алайда, Үндістанға қашқан парстар зороастриялық қанондық кітаптарының бір бөлігін, соның ішінде Авеста мен оның ежелгі түсіндірмелерін (Зенд) өздерімен бірге алып кетті. Сасанидтік география мен саяхаттар туралы кейбір еңбектер араб тіліне аудармада сақталған. Исламға дейінгі Ираннан әдеби сынға арналған ешбір мәтін жеткен жоқ. Дегенмен, пахлави тіліндегі "Айын е наме небестан" (Жазу қағидалары) және "Баб е едтеда’И е" (Калиле о Демне) сияқты кейбір эсселер әдеби сын ретінде қарастырылған (Зарринкуб, 1959). Кейбір зерттеушілер Шо’убийелердің исламға дейінгі ирандықтарда "Карванд" сияқты шешендік туралы кітаптар болғанын айтқан. Мұндай кітаптардың ешқандай іздері табылмаған. Ирандық элитаның бір бөлігі грек риторикасымен және әдеби сынмен таныс болған деген мәліметтер бар (Зарринкуб, 1947).

Ортағасырлық және до-модерн кезеңдердегі парсы әдебиеті

Алғашында Омейяд және алғашқы Аббасид халифалықтары тұсында араб тілі басымдық танытса, жаңа парсы тілі көп ұзамай Орталық және Батыс Азия елдерінің әдеби тіліне қайта оралды. Тілдің жаңа нысандағы қайта жандануы көбінесе Фердоуси, Унсури, Дақиқи, Рудаки және олардың буынына байланысты, себебі олар исламнан бұрынғы ұлттық сезімді ежелгі Иранның тілі мен салтын қайта жаңғырту құралы ретінде пайдаланды.

Поэзия

Парсы тілінде күнделікті сөздерді өлеңмен жеткізуге деген құштарлық соншалықты күшті, сондықтан классикалық туындыларда – парсы әдебиеті, ғылым немесе метафизика саласында болсын – поэзияға жиі кездесесіз. Қысқасы, өлең түрінде жазу – кез келген ғалым үшін қажетті шарт еді. Мысалы, Әбу Әли ибн Синаның (Авиценнаның) медициналық еңбектерінің шамамен жартысы өлеңмен жазылған. Парсы поэзиясының алғашқы кезеңіндегі туындыларға әулеттік қолдау, мадақтардың шектен тыс көптігі және "жоғары стиль" – سبک فاخر деп аталатын ерекшеліктері тән. Әулеттік қолдау дәстүрі, бәлкім, Сасанидтер дәуірінде басталып, Аббасидтер мен Саманидтер сарайлары арқылы барлық ірі ирандық әулеттерге жеткен. Қасида, әлдебір мадақ айтудың ең танымал түрі болса керек, бірақ Омар Хайямның "Рубайяттарындағы" төрттіктер де кеңінен танымал. Көбінесе Үлкен Хорасанмен байланысты болған Хорасан стилінің жақтастарының тілі жоғарыпарлы, әдепті және сауатты болған. Бұл лириканың көрнекті өкілдері – Асжади, Фаррухи Систани, Унсури және Манучехри. Рудаки сияқты мадақ айту шеберлері табиғатқа деген сүйіспеншіліктерімен белгілі болды, олардың өлеңдері көркем суреттемелерге толы еді. Осы сарайлар мен қолдау жүйесі арқылы поэзияның эпикалық стилі қалыптасты, оның шыңында Фердоусидің "Шахнамасы" тұрды. Иранның тарихи өткенін батырлық және жоғары көтеріңкі өлеңдермен бейнелеу арқылы ол және Дақиқи, Асади Туси сияқты басқа да көрнекті тұлғалар "ажамдарға" мақтан тұту мен шабыт көзі ұсынды, бұл иран халқының ұлттық санасын сақтауға көмектесті. Фердоуси кейінгі ақындар үшін үлгі болды. 13 ғасыр лирикалық поэзияның гүлдену кезеңі болды, нәтижесінде ғазал маңызды өлең түріне айналды, сондай-ақ мистикалық және суфи поэзиясы дамыды. Бұл стиль көбінесе Арақи (Ирақ) стилі (Арақ е Ажам) деп аталады және эмоционалды лирикалық сипаттарымен, бай ырғақтарымен және тілінің салыстырмалы қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Дегенмен, эмоционалды романтикалық поэзия жаңалық емес, Ас'ад Горғанидің "Вис о Рамин" және Амақ Бохарайдың "Юсуф о Зөлейха" сияқты туындылары дәлелдейді. Санай мен Аттар (Румиге шабыттандырған), Хақани Ширвани, Анвари және Низами қадірлі ғазал жазушылары болды. Алайда, бұл мектептің элитасы – Руми, Саади және Хафиз Ширази. Сафави дәуіріндегі парсы махаббат поэзиясының дәстүрі туралы парсы тарихшысы Эхсан Яршатер былай деп жазады: "Әдетте, сүйікті әйел емес, жас жігіт. Исламның алғашқы ғасырларында Орталық Азияға жасалған шабуылдар көптеген жас құлдарды әкелді. Құлдар да сатып алынды немесе сыйлық ретінде берілді. Олар сарайда немесе байлардың үйінде паж ретінде, немесе сарбаздар мен қауіпсіздік күзетшілері ретінде қызмет етті. Сондай-ақ, құл болған немесе болмаған жас жігіттер тойларда шарап құйып, музыка ойнап, мәдени деңгейде әңгімелесе білді. Парсы поэзиясының бастапқы кезеңдерінен бері мадақтарға лирикалық кіріспелер мен ғазалдардың тақырыбы – жас паждарға, сарбаздарға немесе кәсіптерді меңгерген жастарға деген махаббат болды." Сол Сафави дәуірінде Иран Сафавилерінің көптеген азаматтары парсы поэзиясының демеушілері болды, мысалы, Кахетияның Теймураз I. Дидактикалық жанрда Санайдың "Хадиқат әл-Хақиқа" (Ақиқат бағы) және Низамидің "Махзан әл-Асрар" (Сырлар қазынасы) еңбектерін атауға болады. Аттардың кейбір туындылары да осы жанрға жатады, сондай-ақ Румидің негізгі туындылары да, бірақ олардың мистикалық және эмоционалдық сипаттарына байланысты оларды лирикалық жанрға жатқызуға бейім. Сонымен қатар, Насер Хосровтың туындыларын да осы стильге жатқызуға болады, бірақ бұл жанрдың нағыз бағалылары – парсы әдебиетінің алыптары Саадидің екі кітабы, "Бустан" және "Гулистан". 15 ғасырдан кейін парсы поэзиясының үнді стилі (кейде Исфахани немесе Сафави стилі деп те аталады) үстемдік құрды. Бұл стильдің тамыры Тимуридтер дәуірінде жатыр және Әмір Хосров Дехлави, Бхай Нанд Лал Гойя сияқты ақындарды дүниеге әкелді.

Прозалық шығармалары

Бұл дәуірдің ең маңызды прозалық туындылары – Низами Аруди Самарқандидің «Шахар Мақале» және Захириддин Наср Мұхаммед Ауфидің «Жауами әл Хикаят» жинағы болып табылады. Шамс әл-Моали Аболхасан Ғаббас ибн Ушмгирдің танымал еңбегі «Қабус нама» («Принцтерге арналған айна») парсы әдебиетінің көркем прозасының құнды туындысы саналады. Сонымен қатар, танымал парсы визирі Низам әл-Мүлк жазған «Сиясатнама» да жоғары бағаланады. Үнді халық ертегілерінен аударылған «Келиле және Демне» де осы санатқа жатады. Парсы әдебиеттануында ол мақал-мәтелдер жинағы ретінде қарастырылады, демек, халықтық наным-сенімдерді жеткізбейді.

Өмірбаян, агиография және тарихи еңбектер

Классикалық парсы тіліндегі маңызды тарихи және өмірбаяндық еңбектердің ішінде Абольфазл Бейхағидың танымал "Тарих и Бейхақи", Захириддин Наср Мұхаммед Ауфидің "Лубаб уль Альбабы" (көптеген сарапшылар оны сенімді хронологиялық көз ретінде бағалайды), сондай-ақ Ата Мәлік Джувайнидің танымал "Тарих и Джахангушай и Джувайни" (Иранның моңғол және Ілханид дәуірін қамтиды) есімдерін атауға болады. Аттардың "Тазкерат ол Оулия" ("Әулиелердің өмірбаяндары") суфи мистикасы туралы толыққанды мәліметтер береді, көптеген кейінгі авторлар оған сілтеме жасайды және мистикалық агиографиядағы маңызды туынды саналады.

Әдеби сын

Персияны исламдық жаулап алудан кейін сақталған парсы әдебиетінің ең көне еңбегі – Саманидтер дәуірінде жазылған Әбу Мансуридің «Шахнамеге кіріспесі» (Муқаддаме йе Шахнаме йе Әбу Мансури). Бұл еңбек «Шахнаме» аңыздары мен жырларын талдайды және парсы прозасының ең көне мысалы саналады. Сондай-ақ, авторлардың әдеби туындыларды сыни тұрғыдан бағалауға жасаған әрекетін көрсетеді.

Қисса айту

Мың бір түн (هزار و یک شب) – ортағасырлық халық ертегілерінің жинағы. Ол Шахрезаданың (شهرزاد Шахрзад) тарихын баяндайды. Шахрезада – Сасанид патшайымы, өлім жазасын кешіктіру үшін зұлым күйеуі Шахриарға (شهریار Шахریار) бірнеше әңгімелер айтуға мәжбүр болады. Бұл оқиғалар мың бір түннің ішінде айтылады, әр түнде ол әңгімені кернеулі жағдаймен аяқтап, патшаны оны тағы бір күнге тірі қалдыруға көндіреді. Жеке әңгімелер көптеген ғасырлар бойы әртүрлі елдердің көптеген адамдары тарапынан жасалған. Жинақтың негізін «Хазар Афсана» (هزار افسان, Мың аңыз) деп аталатын пахлави-сасанидтік парсы кітабы құрайды, ол ежелгі үнді және парсы халық ертегілерінің жинағы. VIII ғасырда Аббасид халифасы Харун әл-Рашид билік еткен кезде Бағдад маңызды халықаралық қалаға айналды. Бағдадта Парсы, Қытай, Үндістан, Африка және Еуропадан келген саудагерлер кездесетін. Осы кезеңде бастапқыда халық ауыз әдебиеті болған көптеген әңгімелер көп жылдар бойы ауызша таралып, кейін бір кітапқа жинақталған деп есептеледі. 9 ғасырдағы араб тіліне аударған адам – Әбу Абдалла Мұхаммед әл-Гашшигар. Шахрзадтың негізгі оқиғасы 14 ғасырда қосылған болып көрінеді.

Суфи әдебиеті

Персияның ең жақсы көрілетін ортағасырлық ақындарының көптегені суфилер болды, ал олардың поэзиясы Мароккодан Индонезияға дейінгі суфилер тарапынан кеңінен оқылды және оқылуда. Руми, әсіресе, ақын ретінде де, кең таралған суфи орденінің негізін қалаушы ретінде де әйгілі. Хафиз да Шығыс және Батыста зор құрметке ие, және ол суфи болмаған болса да, суфизмнен шабыт алды. Осындай рухани поэзияның тақырыптары мен стильдері көптеген суфи және суфи емес ақындар тарапынан кеңінен қолданылып келеді. Сондай-ақ, суфи поэзиясы туралы мақаланы қараңыз. Персия мистикалық әдебиетіндегі көптеген маңызды мәтіндер өлең емес, бірақ олар көп оқылады және жоғары бағаланады. Олардың ішінде «Кимия и са’адат», «Асрар ал-Таухид» және «Кашф ул-Махжуб» кіретін болса керек.

Кіші Азия

Кіші Азия (немесе Анатолия) орта ғасырларға дейін әртүрлі персі тілінде сөйлейтін, Ираннан шыққан династиялармен әр түрлі уақытта басқарылғанына қарамастан, Сасани империясының құлауымен тіл өзінің дәстүрлі беделін жоғалтты. Бірақ ғасырлар өткен соң, аймақта оның қолданысы мен практикасы қайта жанданды. Селжұқтардың бір тармағы – Рум сұлтандығы парсы тілін, өнерін және әдебиетін Анатолияға әкелді. Олар парсы тілін империяның ресми тілі ретінде қабылдады. Олардан кейін келген Османлы мемлекеті бұл дәстүрді жалғастырды. Парсы тілі империяның ресми тілі болды және біраз уақыт бойы мемлекеттік тіл ретінде қолданылды. Османлы империясының білімді және ақсүйек топтарының барлығы парсы тілінде сөйледі, тіпті Сафави Иранының жауларының бірі және шиа исламын қатал түрде қарсылаған Сәлім I сұлтан да осы тілде сөйледі. Бұл империядағы маңызды әдеби тіл болды. Османлы билігі кезіндегі белгілі ерте парсы әдебиеттерінің арасында 1502 жылы жазыла бастаған және алғашқы сегіз Османлы билеушілерінің өкімшілігін қамтыған Идрис Бидлисидің «Хашт Бихишт» және Сәлім I-ді мақтан тұтатын «Сәлім Нама» еңбектерін атауға болады. Алайда, осы еңбектердегі парсы және араб сөздерінің саны кейде 88%-ға дейін жетті. Вардар-Енисеси Балқандағы басқа елді мекендерден парсы тілінің кеңінен қолданылатын қала болғандықтан ерекшеленді. Дегенмен, Вардар-Енисесидегі және Османлы империясының қалған Балқан аймақтарындағы парсы тілінің айтылуы мен сөздік қоры формальды парсы тілінен өзгеше болды.

Батыс әдебиеті

Парсы әдебиеті 18-19 ғасырларға дейін Батыста көп танылмаған еді. Кейініректе, орта ғасырдың соңындағы парсы ақындарының шығармаларынан жасалған бірнеше аудармалар жарық көргеннен кейін ол кеңінен танылды және Батыс ақындары мен жазушыларының көптеген туындыларына әсер етті.

Неміс әдебиеті

1819 жылы Гете өзінің «Батыс-Шығыс диваны» атты лирикалық өлеңдер жинағын жариялады, ол Хафиздің (1326–1390) неміс тіліне аудармасынан шабыттанған. Немец эссешісі және философы Ницше «Заратустра осылай сөйледі» (1883–1885) кітабының авторы, ол ежелгі парсы пайғамбары Зороастрға (шамамен б.з.д. 1700 жыл) сілтеме жасайды.

Ағылшын әдебиеті

Фердоусидің "Шахнаме" кітабынан таңдама 1832 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының дәрігері Джеймс Аткинсон жариялады. Бұл қысқартылған нұсқаның бір бөлігін кейін британдық ақын Мэтью Арнольд 1853 жылы "Рустам және Сохраб" атты өлеңінде қолданды. Америкалық ақын Ральф Уолдо Эмерсон да парсы поэзиясын жақсы көретін. Ол 1876 жылы парсы поэзиясын талқылайтын бірнеше мақала жариялады: «Хаттар мен әлеуметтік мақсаттар», «Хафизден», және «Газель». 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы ең танымал парсы ақыны – Омар Хаям (1048–1123) болды, оның «Рубайят» өлеңдерін 1859 жылы Эдвард Фицджеральд еркін аударды. Хаям өз Отанында – Парсыда ақын емес, ғалым ретінде құрметке ие, бірақ Фицджеральдтың аудармасы арқасында ол ағылшын тіліндегі ең көп цитаталанған ақындардың біріне айналды. Хаямның «Нанның кесегі, шарап құмыры және сен» деген жолы оны жазғанды немесе қайда жазғанды білмейтін көптеген адамдарға да белгілі: Парсы ақыны және мистигі Руми (1207–1273) (Иранда, Ауғанстанда және Тәжікстанда Молана, ал Түркияда Мевлана деп аталады) 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында көптеген жақтастар жинады. Коулман Баркстің танымал аудармалары Румиді Жаңа дәуірдің данасы ретінде көрсетті. А. Дж. Арберри сияқты ғалымдардың да көптеген көркем аудармалары бар. Классикалық ақындар (Хафиз, Саади, Хаям, Руми, Низами және Фердоуси) қазір ағылшын тілінде кеңінен танымал және оларды әртүрлі аудармаларда оқуға болады. Парсы әдебиетінің басқа да туындылары аудармаланбаған және көпшілікке беймәлім.

Швед әдебиеті

Өткен ғасырда классикалық парсы әдебиетінің көптеген туындыларын швед тіліне барон Эрик Гермелин аударған. Ол, басқалармен қатар, Фарид әл-Дин Аттар, Руми, Фердоуси, Омар Хайям, Саади және Санайдың шығармаларын аударды. Швед мистигі Эммануэль Шведенборгтың еңбектерінің ықпалымен, ол классикалық парсы поэзиясының діни, әсіресе суфилік жақтарына ерекше қызығушылық танытты. Оның аудармалары көптеген қазіргі швед жазушыларына, соның ішінде Карл Веннберг, Вилли Кирклунд және Гуннар Экелофқа зор әсер етті. Жақында Ирантанушы Ашк Дахлен Хафез, Руми, Араки және Низами Арузи сияқты классикалық авторларды швед тіліне аударды және парсы әдебиетінің дамуы туралы бірнеше мақала жариялады. Фердоусидің "Шахнаме" эпопеясынан алынған үзінділерді Намдар Насер мен Анья Мальмберг швед тіліне аударды.

Италия әдебиеті

Өткен ғасырда классикалық және заманауи парсы әдебиетінің көптеген еңбектері итальян тіліне аударылды. Олардың арасында Алессандро Баусани (Низами, Руми, Икбал, Хайям), Карло Сакконе ('Аттар, Санайи, Хафиз, Насыр и Хусрау, Низами, Ахмад Газали, Гераттық Ансари, Са'ди, Аяне), Анджело Пьемонтезе (Амир Хусрау Дихлави), Пио Филиппани Ронкони (Насыр и Хусрау, Са'ди), Рикардо Циполи (Кай Ка'ус, Бидил), Маурицио Пистосо (Низам ал-Мулк), Джорджо Верчеллин (Низами 'Арузи), Джованни Мария Д'Эрме ('Убайд Закани, Хафиз), Серджио Фоти (Сухраварди, Руми, Жами), Рита Барджили (Са'ди, Фаррухи, Манучехри, 'Унсури), Нахид Норози (Сохраб Сепехри, Кермандық Хваджу, Ахмад Шамлу), Фаезех Мардани (Форуг Фаррохзад, Аббас Киаростами) есімдері бар. Фирдавсидің "Шахнаме" эпосының толық аудармасын XIX ғасырда Итало Пицци жасаған.

Тарих

XIX ғасырда парсы әдебиеті күрт өзгерістерге ұшырап, жаңа дәуірге енді. Бұл өзгерістердің бастауы XIX ғасырдың ортасында Насыреддин Шах сарайында болған оқиғада көрінеді. Реформаға ұмтылған премьер-министр Әмір Кабир ақын Хабиболла Қаани Ширазиді Кабирдің құрметіне жазылған қасидада "өтірік айтқандығы" үшін сынады. Кабир поэзияны, әсіресе Қажар кезеңінде дамыған поэзияны иран қоғамының "жетілуіне" және "жаңаруына" кедергі келтіретін нәрсе деп қарады, ал ол қоғам өзгеруге зор мұқтаж деп сенді. Фатх Али Ахунзаде, Мирза Ақа Хан Кермани және Мирза Малком Хан сияқты басқалар да осындай алаңдаушылық білдірді. Малком Хан да парсы поэзиясының әдеби жағынан өзгеру қажеттігін айтты, оны әрқашан әлеуметтік мәселелермен байланыстырды. Жаңа парсы әдебиетінің қозғалысын ирандық философиялық айналымдардағы зияткерлік қозғалыстарды түсінбестен түсіну мүмкін емес. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы Парсы (Иран) қоғамының әлеуметтік және саяси ахуалы, 1906-1911 жылдардағы Парсы конституциялық революциясына әкелді, нәтижесінде поэзияда өзгерістер қажет деген идея кеңінен тарады. Көптеген адамдар парсы поэзиясы өзгесіп жатқан елдің шындығын көрсетуі керек деп сақты. Бұл идеяны Әли Акбар Деххода және Аболқасем Ареф сияқты көрнекті әдебиетшілер таратып, парсы поэзиясының дәстүрлі жүйесін жаңа мазмұн енгізу және риторика, лексикалық семантика және құрылыммен тәжірибе жасау тұрғысынан сынға алды. Мысалы, Деххода революциялық журналистің өлімін жоқтау үшін аз танымал дәстүрлі форманы, мосамматты қолданды. Ареф лирикалық дәстүрдегі "ең маңызды жанр" (88-бет) саналатын ғазал арқылы "Азаттық хабары" (Payam e Azadi) атты шығармасын жазды. Кейбір зерттеушілер "эстетикалық өзгерістердің әлеуметтік-саяси салдары" түсінігі ақындарды "әлеуметтік өзгерістердің шектерін және мүмкіндіктерін сынап жатқан әлеуметтік лидерлер" ретінде қарастыруға алып келді деп санайды. Қазіргі парсы әдебиетіндегі маңызды бағыт модернизация және батыстану мәселесіне, сондай-ақ Иран қоғамының эволюциясын сипаттағанда бұл терминдердің мағынасы бірдей бола ма деген сұраққа қатысты болды. Парсы әдебиетіндегі модернизмнің барлық жақтастары – Ахунзаде, Кермани, Малком Ханнан бастап Деххода, Ареф, Бахар және Тақи Рафатқа дейін, батыс, әсіресе еуропалық әдебиеттерде болған дамулар мен өзгерістерден шабыт алды деп айтуға болады. Мұндай шабыттанғандық батыс үлгілерін сліпо түрде көшіруді білдірмейді, керісінше, батыс әдебиетінің элементтерін бейімдеп, оларды иран мәдениетінің қажеттіліктеріне сәйкес өзгертуді білдіреді. Ахмад Касрави, Садек Хедаят және тағы басқалардың пионерлік еңбектерінен кейін, салыстырмалы әдебиет және әдеби сынның ирандық толқыны Абдолхоссейн Зарринкуб, Шахрох Мескуб, Хушанг Голшири және Ибрагим Голестанның пайда болуымен символдық биікке жетті.

Ауғанстанда

Ауғанстандағы парсы әдебиеті де соңғы ғасырда күрт өзгеріске ұшырады. 20 ғасырдың басында Ауғанстан экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге тап болды, бұл әдебиетке жаңа көзқарас тудырды. 1911 жылы Түркиядағы жылдарлық жер аударыстан кейін Ауғанстанға оралған және үкіметтік ортада ықпалды болған Махмуд Тарзи екі апта сайын жарық көретін "Саражұл Ахбар" атты басылымды іске қосты. "Сараж" елдегі алғашқы басылым емес еді, бірақ журналистика және әдебиет саласында жаңа өзгерістер мен жаңғыру кезеңін бастады. "Сараж" журналистикада ғана емес, әдебиетке де жаңа өмір сыйлады, поэзияға жеке ойлардың әлеуметтік мәнге ие болатын жаңа өрнектерді зерттеуге мүмкіндік берді. 1930 жылы (1309 ж.һ.), бірнеше айлық мәдени тоқыраудан кейін, жазушылардың бір тобы Герат әдеби үйірмесін құрды. Бір жылдан кейін, өздерін Кабул әдеби үйірмесі деп атаған тағы бір топ ел астанасында құрылды. Екі үйірме де мәдениет пен парсы әдебиетіне арналған тұрақты журналдар шығарды. Екеуі де, әсіресе Кабул басылымы, заманауи парсы поэзиясы мен жазуының алаңына айналуда сәл ғана жетістікке қол жеткізді. Уақыт өте келе, Кабул басылымы дәстүрлі жазушылар мен ақындардың бекінісіне айналды, ал Дари әдебиетіндегі модернизм әлеуметтік және мәдени өмірдің шетіне итерілді. Ол кездегі Ауғанстанның ең көрнекті классикалық ақындары Абдул Хақ Бетаб пен Халил Улла Халили болды. Бетаб "Поэзияның патшасы" (Малек ул-Шоара) деген құрметті атаққа ие болды. Халили әдеттегі Хенди стиліне қарағанда Хорасан стиліне көшті. Ол сондай-ақ заманауи поэзияға қызығушылық танытып, ой мен мағынаның жаңа аспектілері бар бірнеше өлеңдерді жаңа стильде жазды. 1318 жылы (ж.һ.), Нима Юшидің "Гараб" және "Гогон" атты екі өлеңі жарық көргеннен кейін, Халили Ниманың рифмалық үлгісінде "Кухестан әні" немесе "Тау әні" атты өлең жазып, оны Кабул әдеби үйірмесіне жіберді. Кабулдағы дәстүршілдер оны дәстүрлі ырғақта жазылмағандықтан жариялаудан бас тартты. Олар Халилидің стилін жаңғыртуын сынады. Дәстүршілдердің күш-жігеріне қарамастан, жаңа стильдер әдебиетке және әдеби үйірмелерге біртіндеп жол таба бастады. Жаңа өлеңдердің алғашқы кітабы 1957 жылы (1336 ж.һ.) жарық көрді, ал 1962 жылы (1341 ж.һ.) Кабулда заманауи парсы (Дари) поэзиясының жинағы жарық көрді. Жаңа стильде өлең жазған алғашқы топқа Махмуд Фарани, Барег Шафии, Солайман Лайек, Сохайл, Айнех және тағы басқалар кірді. Кейіннен В. Бахтари, А. Хабиб, Л. Наземи және басқалар осы топқа қосылды. Әрқайсысы Ауғанстандағы парсы поэзиясын жаңғыртуға өз үлесін қосты. Басқа да көрнекті тұлғалар Лейла Сарахат Рошани, Сәйед Элан Бахар, Парвин Пазвак және Қахар Аси болды. Маяковский, Ясе Ниен және Лахути (Ресейде эмиграцияда тұратын ирандық ақын) сияқты ақындар Ауғанстандағы парсы ақындарына ерекше әсер етті. Ирандықтардың (мысалы, Фаррохи Язди және Ахмад Шамлу) Ауғанстанның жаңа құрылған прозасы мен поэзиясына, әсіресе 20 ғасырдың екінші жартысындағы әсерін де ескеру керек. Ауғанстанның көрнекті романистері мен әңгімешілерінің қатарында "Нағыз ерлер сөзін сақтайды" (مرداره قول اس) романымен танымал Акрам Осман және Рахнавард Заряб бар. Ауғанстанның кейбір белгілі жазушылары, мысалы Асеф Солтанзаде, Реза Ибрахими, Амине Мохаммади және Аббас Джафари Иранда өскен және ирандық жазушылар мен мұғалімдердің ықпалына түскен.

Тәжікстанда

Тәжікстанның жаңа поэзиясы көбінесе халықтың өмір салтына және революциялық идеяларға арналған. 1950 жылдардан бастап Франция, Азия және Латын Америкасында жаңа поэзия пайда болғанға дейін, жаңғырту үрдісінің ықпалы зор болды. 1960 жылдары қазіргі иран поэзиясы және Мұхаммед Иқбал Лахуридің шығармалары тәжік поэзиясына терең әсер етті. Бұл кезең парсы поэзиясының Тажикстандағы тақырыптары мен формаларының дамуы үшін ең бай және жемісті кезең болып саналады. Кейбір тәжік ақындары тек еліктеуші болды, олардың туындыларында шетелдік ақындардың іздерін көруге болады. Тек екі-үш ақын ғана шетел поэзиясын сіңіріп алып, өзіндік поэзия жасай алды. Тәжікстандағы әңгімелер мен романдардың форматы мен көркемдік ерекшеліктері орыс және басқа еуропалық әдебиеттен алынды. Парсы әдебиетіндегі Тәжікстанның белгілі есімдері – Голроксар Сафиева, Мо'мен Генаат, Фарзана Хожанди, Бозор Собир және Лаеқ Шир Али.

Парсы тіліндегі әңгімелері

Тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі парсы әңгімесі дамудың үш сатысынан өтті: қалыптасу кезеңі, нығаю мен өркендеу кезеңі және түрлену кезеңі.

Түрлілік кезеңі

Бұл кезеңде батыс әдебиетінің ирандық жазушылар мен авторларға ықпалы айқын байқалады. Жазудың жаңа және қазіргі заманғы тәсілдері енгізіліп, әсіресе, әңгіме саласында бірнеше жанр дамыды. Ең танымал бағыттар постмодернизм әдістері мен фантастикалық әдебиетке қарай бағытталған.

Поэзия

Қазіргі және классикалық парсы поэзиясының көрнекті өкілдері: Мехди Ахван Салес, Симин Бехбахани, Форух Фаррохзад, Мұхаммед Зохари, Бижан Жалали, Мина Ассади, Сиаваш Касраи, Ферейдун Мошири, Надер Надерпур, Сохраб Сепехри, Мұхаммед Реза Шафии Кадкани, Ахмад Шамлу, Нима Юшиж, Хушанг Эбтехаж, Мирзаде Эшги (классикалық), Мұхаммед Таги Бахар (классикалық), Ареф Газвини (классикалық), Ахмад Никталаб (жаңа классикалық), Парвин Этесами (классикалық), Шахриар (классикалық) және Әли Абдолрейза (постмодернизм және жаңа постмодернизм), Бабак Никталаб (балалар поэзиясы).

Қазіргі заманғы классикалық парсы поэзиясы

XIX ғасырдан бері бірнеше белгілі классикалық ақындар туды, олардың ішінде Мұхаммед Таги Бахар мен Парвин Этесами ең көп даңқ алды. Мұхаммед Таги Бахар "ақындардың патшасы" деген атаққа ие болды және 20-ғасырдың басында парсы әдебиетінің жеке институт ретінде пайда болуы мен дамуында маңызды рөл атқарды. Оның өлеңдерінің тақырыбы Иранның әлеуметтік және саяси ахуалы болды. Парвин Этесами классикалық үлгіде жазған ең ұлы парсы әйел ақыны деп санауға болады. Оның "Маст ва Хошяр" ("Мас және сақ") деп аталатын керемет туындылары романтикалық поэзиямен айналысатын көптеген адамдардың құрметіне бөенді.

Балалар поэзиясы

Қазіргі заманда парсы тілі мен әдебиетінде балалар поэзиясының дамуы мен кеңеюі байқалды. Осы кезеңде Махмуд Кианош және Аббас Ямини Шариф сияқты жас өлеңдердің, ал Бабак Никталаб сияқты жасөспірімдер өлеңдерінің көрнекті ақындары пайда болды.