Кіріспе

Саясатты өзгерту үшін қысым жасау мақсатындағы келісілген экономикалық бойкот – саяси санкцияның бір түрі. Инвестицияны тоқтату (немесе дезинвестиция) – үкіметке, салаға немесе компанияға саясатты өзгертуге, ал үкіметтер жағдайында тіпті режимді ауыстыруға қысым жасау үшін келісілген экономикалық бойкотты пайдалануды білдіреді. Бұл термин алғаш рет 1980-ші жылдары, көбінесе АҚШ-та қолданылды, негізінен Оңтүстік Африка үкіметіне апартеид саясатын жоюға мәжбүрлеу үшін ұйымдастырылған экономикалық бойкотты білдірді. Сонымен қатар, бұл термин Иран, Судан, Солтүстік Ирландия, Мьянма, Израиль және Қытайға қарсы шараларға да қатысты қолданылған.

Компаниялар

Talisman Energy 2000 жылдардың басында Суданды басты батыс мұнай компаниясы ретінде танылғандығы себебінен.

Иран

Американың 18 штаты Иранмен іскерлік байланыста болған компаниялардан мемлекеттік зейнетақы қорларын шығаруды талап ететін заңдар қабылдады.

Оңтүстік Африка

"Инвестициядан бас тартудың" ең көп кездесетін тәсілі – штаттық, округтік және қалалық үкіметтерді Оңтүстік Африкада қызмет ететін компаниялардың акцияларын сатуға көндіру еді, бұл акциялар бұрын штаттың, округтің немесе қаланың зейнетақы қорына салынған болатын. Бірнеше штат пен жергілікті билік осындай қағаздық құралдарды сатуға бұйрық беретін заңдарды қабылдады, ең танымал мысалы – Сан-Франциско қаласы. Көптеген мәшһүр тұлғалар, соның ішінде әнші Пол Саймон бұл мәселені белсенді түрде қолдады. Көптеген консерваторлар инвестициядан бас тарту науқанына қарсы шығып, оның жақтастарын екіжүзділікпен айыптады, олар Кеңес Одағына немесе Қытай Халық Республикасына да осы санкцияларды қолдануды ұсынбағаны үшін. АҚШ президенті болған кезеңде инвестициядан бас тарту қозғалысы өрбуіне куә болған Рональд Рейган да оған қарсы болды, оның орнына Претория режимімен "сындарлы қарым-қатынас" саясатын ұстануды жөн көрді. Кейбіреулер инвестициядан бас тартуға балама ретінде, "Дженерал Моторс" компаниясының директорлар кеңесінде қызмет еткен афроамерикалық дін қызметкері Леон Салливанның атымен аталған "Салливан қағидаларын" ұсынды. Бұл қағидалар Оңтүстік Африкада бизнес жүргізетін компаниялардан жұмысқа алу және қызметтік өсу кезінде кемсітушілікке жол бермейтін қатаң стандарттарды сақтауды талап етті, осылайша оң үлгі көрсетуді көздеді.

Солтүстік Ирландия

Сондай-ақ, Солтүстік Ирландияға қарсы инвестицияларды тоқтату стратегиясын қолдануға бағытталған, жақсы жарияланбаған қозғалыс болды, себебі белгілі бір ирланд-американдық саясаткерлер Ұлыбританияның сол бөлігінде бизнес жүргізетін компаниялардың акцияларын мемлекеттік және жергілікті билік органдары сатуын қадағалауға тырысты. Бұл қозғалыстың өзіндік Салливан қағидаларына баламасы болды; ол "Макбрайд қағидалары" деп аталды (Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты Шон Макбрайдтың құрметіне), және американдық және басқа шетелдік компанияларды римдік католиктерге қатысты кемсітушілікке жол бермеу үшін, оң шараларға ұқсас саясатты қабылдауға шақырып отырды. Солтүстік Ирландияға инвестицияларды тоқтатуға жасалған әрекеттер көп сәттілікке жетпеді, бірақ АҚШ Конгресі 1998 жылы онда мүдделері бар американдық компанияларға Макбрайд қағидаларының көп бөлігін іске асыруды талап ететін заңды қабылдады (содан кейін президент Билл Клинтон қол қойды).

Куба

"Инвестицияларды жою" термині пайда болғанға дейін ұзақ бұрын қолданылған болса да, Кубаға қарсы АҚШ эмбаргосы осындай атаудың көптеген критерийлеріне сәйкес келеді. Оңтүстік Африкаға бағытталған инвестицияларды жою стратегиясына ұқсас норма 1996 жылы қосылды, АҚШ Конгресі Хелмс-Бёртон заңын қабылдады, ол 1959 жылғы Куба революциясынан кейін Фидель Кастро үкіметі ұлттандырған бұрынғы американдық фирмаларға инвестиция салған шетелдік бизнес иелерін жазалайды. Бұл заңның қабылдануы Кубаның әскери ұшақтары Флоридада тұратын кубалық эмигранттарға тиесілі екі жеке ұшақты атып түсірген оқиғаға жауап ретінде қарастырылды, олар Майамиге қашып кетуге тырысқан кубалықтарды іздеп жүрген.

Судан

1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Солтүстік Америкадағы бірнеше христиандық топтар, мұсылман үстемдігі бар үкіметтің Оңтүстік Суданның, көбінесе христиан дінін ұстанатын аймағымен ұзаққа созылған қақтығысының салдарынан Суданнан инвестицияларды алып тастау үшін үгіт жүргізді. Бұл науқанның басты нысаны – Канаданың «Talisman Energy» мұнай компаниясы болды, ол кейіннен елден шығып, орнына қытай инвесторлары келді. Қазіргі уақытта Дарфурдағы геноцидке жауапты Судан үкіметімен іскерлік байланыс жасағандардан инвестицияларды алып тастау қозғалысы күшейіп келеді. Иллинойс штатының бастамасымен – АҚШ-тағы алғашқы үкімет – мемлекеттік және жеке сектордың көптеген ұйымдары осы үрдіске қосылып келеді. Нью-Йорк қаласында кеңесші Эрик Гиоя Суданмен іскерлік байланыс жасаған компаниялардан қалалық зейнетақы қорларын алып тастау туралы ұсыныс енгізді. Бұл, Дарфур қақтығысындағы терроризм және геноцид актілерін мойындау ниетімен, Судан үкіметін қаржыландыруға қатысы бар активтерді сатуды білдіреді. АҚШ-та бұл инвестицияларды алып тастау штат деңгейінде жүзеге асырылды (бастамашы – Иллинойс штаты, одан кейін Нью-Джерси, Орегон және Мэн штаттары). Бұл процеске Солтүстік Америкадағы көптеген университеттердің қаржылық қорлары да қатысты, олардың ішінде Корнелл университеті, Гарвард университеті, Кейс-Уэстерн Резерв университеті, Куинс университеті, Стэнфорд университеті, Дартмут колледжі, Амхерст колледжі, Йель университеті, Браун университеті, Калифорния университеті, Пенсильвания университеті, Брандейс университеті, Колорадо университеті, Америка университеті, Делавэр университеті, Эмори университеті және Вермонт университеті бар. Суданнан инвестицияларды алып тастау жөніндегі арнайы топ ұлттық деңгейдегі топты ұйымдастырды, ол Судан азаматтарына тигізетін зиянды азайту үшін, бірақ үкіметке қаржылық қысымды күшейту мақсатында бағытталған инвестицияларды алып тастау саясатын жақтады. «Бағытталған инвестицияларды алып тастау» деп аталатын тәсіл, Суданда инвестиция салуға мүмкіндік береді, сондықтан ол Оңтүстік Африкадағы апартеидті жойған толыққанды инвестицияларды алып тастаудан түбегейлі өзгеше. Мемлекеттік сенатор Жаклин Коллинстің қолдауымен, бұл тәсіл бойынша мемлекеттік зейнетақы қорларына АҚШ үкіметінің рұқсаты болмаса, Суданда бизнес жүргізетін кез келген корпорацияға немесе жеке капитал фирмасына инвестициялауға тыйым салынады.

Ресей

Бірнеше компания, мысалы, мұнай алыптары BP және Shell, 2022 жылы Украинаға Ресейдің басып кіруінен кейін Ресейдегі активтерін сатты. TikTok та осы басып кіру салдарынан Ресей аумағында жаңа жазбалар жариялауға тыйым салды, ал YouTube платформасында Ресей тарапынан қолдау көрсетілген арналардың табыс табуына жол бермейді.

Қытай

2020 жылдың қаңтар айында Калифорния университетінің студенттері Қытайдан инвестицияларды алып тастауға шақыратын резолюция қабылдады. 2020 жылдың тамызында АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Кит Крач АҚШ-тағы университет әкімшіліктерін Қытайдағы компаниялардан өздерінің қорларын алуға шақырды. Хатта Крач 2020 жылдың мамыр айында Колледж демократтары мен Колледж республикашылдары тарапынан жазылған ашық хатты сілтеді, бұл хатты студенттер ұйымдастырған Афинай институты және көптеген басқа ұйымдар мен жеке тұлғалар жазған болатын. Олардың барлығы жоғары білім ошақтары мен Қытай мемлекеттік мекемелері мен олардың өкілдері арасындағы барлық байланыстарды ашуға шақырды. 2021 жылдың қазан айында Америка Католик университетінің студенттері бірауыздан резолюция қабылдады, онда Афинай институты университет әкімшілігін Қытай үкіметі жүргізген ұйғыр геноцидіне қатысқан компаниялардан өздерінің қорларын алуға шақырды. Нәтижесінде Католик университеті аудит жүргізуге және өздерінің қорларын сатуға міндеттенді, бұл әлемдегі бірінші университет болды. Washington Post газетінің жазушысы Джош Рогиннің айтуынша, бұл "Ұйғыр геноцидіне қарсы университеттердің инвестицияларын жою қозғалысының" басталуын білдірді. Осыдан кейін Йель университетінің Инвесторлар жауапкершілігі жөніндегі кеңес комитеті адам құқықтарын бұзумен байланысты қытайлық компанияларға жасалған әлеуетті инвестицияларды қарауға міндеттенді. 2022 жылдың қаңтар айында Джорджтаун университетінің студенттері Қытайдан инвестицияларды алып тастауға шақыратын ашық хат таратты. Хатқа Джорджтаун Колледжінің демократтары, Колледждің республикашылары, Мұсылман студенттер қауымдастығы, Гонконг студенттер қауымдастығы және жеке тұлғалар қолдау көрсетті. Осыдан кейін Джорджтаун университетінің студенттік қауымдастығы университеттің қорларын бөлуді талап ететін резолюцияны ұсынды және бірауыздан қабылдады. 2022 жылдың ақпан айында Джордж Вашингтон университетінің студенттері де осындай қадам жасады.

Басқалар

Мьянма (бұрынғы Бирма) сондай-ақ инвестицияларды жою науқандарының нысанасы болды (әсіресе Массачусетс штаты бастамасымен қабылданған Массачусетс Бирма заңы). "Жыныстық апартеид" деген айыптамаларға байланысты Сауд Арабиясына қарсы да инвестицияларды жою науқандары жүргізілді. 2007 жылдан бастап Калифорния университетінің Риверсайд бөлімшесіндегі Хиллель ұйымы Сауд Арабиясынан инвестицияларды алып тастау туралы петиция таратуда. 2007 жылы бірнеше ірі халықаралық және канадалық мұнай компаниялары авторлық төлем ставкаларының жоспарланған өсуіне байланысты Альберта провинциясынан инвестицияларын қайтарып алуы мүмкін екенін мәлімдеді.