Кіріспе

Жергілікті басқаруды қолдайтын экономикалық теория. Дистрибутизм – әлемдік өндірістік активтердің шоғырланғаннан гөрі, кеңінен иеленуі керек деген экономикалық теория. Ол ағылшын-христиан демократиялық қозғалыстарына әсер етті және әлеуметтік нарықтық экономикаға тигізген көптеген әсерлердің бірі ретінде танылды. Дистрибутизм, еркін нарық капитализмі мен мемлекеттік социализмді бірдей кемшіліктері бар және қанаушылық деп қарастырады. Оның орнына, шағын тәуелсіз қолөнершілер мен өндірушілерді, не болмаса, кооперативтер мен мүшелеріне тиесілі өзара көмек ұйымдарын, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарды, және ірі масштабты бәсекелестік заңнамасын реформалауды, мысалы, монополияға қарсы ережелерді жақтайды. Американдық ынтымақ партиясы сияқты христиан демократиялық саяси партиялар өздерінің экономикалық саясаты мен партиялық платформасында әлеуметтік нарықтық экономикамен бірге дистрибутизмді қолдады.

Шолу

Дистрибутистік көзқарас бойынша, меншік құқығы – негізгі құқық, ал өндіріс құралдары мемлекет (статократия), бірнеше жеке тұлғалар (плотократия) немесе корпорациялар (корпоратократия) бақылауында орталықтандырылудың орнына, мүмкіндігінше кеңінен таратылуы керек. Сондықтан, дистрибутизм кең таралған меншік иелігімен ерекшеленетін қоғамды жақтады. Кооперативтік экономика маманы Рэйс Мэтьюс мұндай жүйені әділ әлеуметтік тәртіп құрудың кілті деп санайды. Дистрибутизмді көбінесе де-ле-се-фе-ри капитализмге және мемлекеттік социализмге қарсы сипаттайды, дистрибутистер оларды тең дәрежеде кемшілікке ұшыраған және қанаушылыққа ұшыраған деп есептейді. Сонымен қатар, кейбір дистрибутистер мемлекеттік капитализм мен мемлекеттік социализмті капитализмнің логикалық салдары деп санайды, себебі капитализмнің шоғырланған билігі ақырында мемлекетті басып алады. Томас Сторк былай деп мәлімдейді: «Социализм де, капитализм де Еуропалық ағартушылықтың өнімдері, сондықтан олар заманауи және дәстүрге қарсы күштер. Керісінше, дистрибутизм экономикалық қызметті адам өмірінің толықтығына, рухани өмірімізге, интеллектуалдық өмірімізге, отбасылық өмірімізге бағындыруға ұмтылады». Бірнеше дистрибутистер, соның ішінде Дороти Дэй, Пьер Жозеф Прудонның экономикалық идеялары мен оның мутуалистік экономикалық теориясының ықпалында болды. Дистрибутизмнің аз танымал анархистік саласы – Дэй мен Католиктік жұмысшы қозғалысы мемлекеттік капитализмге және мемлекеттік социализмге қарсылығы үшін еркін нарықтық либертариандық социализмнің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбіреулер оны қысқа мерзімде сәтті іске асырылған ұмтылыс ретінде қарастырады, бұл субсидиарлық және ынтымақтық принциптеріне (қаржылық тұрғыдан тәуелсіз жергілікті кооперативтер мен шағын отбасылық кәсіпорындарға енгізілген) берілген міндеттеме арқылы мүмкін болды. Алайда, жақтаушылары орта ғасырлардағы кезеңдерді де дистрибутизмнің ұзақ мерзімді тарихи тиімділігінің мысалы ретінде келтіреді. Дистрибутистік теорияның дамуына католик авторлары Г.К. Честертон мен Хилаир Беллок ерекше үлес қосты.

Өмірбаян

XIX ғасырдың ортасы мен соңында Еуропа бойынша саяси католицизмнің ықпалы артты. Тарихшы Майкл А. Риффтің сөзіне қарағанда, осы қозғалыстардың ортақ белгісі – секуляризмге, капитализмге және социализмге қарсылық болды. Энциклопедияда барлық адамның меншік құқығы, «мүмкіндігінше көп адамның меншік иесі болуына» мүмкіндік беретін жүйенің қажеттілігі, жұмыс берушілердің қауіпсіз еңбек жағдайларын және жеткілікті жалақыны қамтамасыз ету міндеті, сондай-ақ жұмысшылардың кәсіподақ құру құқығы бекітілді. Кедейлерге көмектесу құралы ретінде жалпы және мемлекеттік меншік нақты түрде жоққа шығарылды. XX ғасырдың басында Г.К. Честертон мен Хилаир Беллок Солтүстік Англия, Ирландия және Солтүстік Еуропадағы түрлі кооперативтер мен өзара көмек қоғамдарының тәжірибесін біріктіріп, кең ауқымды жекеменшік үй-жайға және иелері басқаратын шағын кәсіпорындар мен жұмысшылар бақылаған кооперативтер арқылы өнеркәсіпті басқаруды қолдайтын тұжырымды саяси теория жасады. 1930 жылдары АҚШ-та дистрибьютизм Честертон, Беллок және басқалардың Севард Коллинз басқарған "The American Review" журналында жарияланған көптеген мақалаларында талданды. Беллок пен Честертонның дистрибьютизмге қатысты маңызды еңбектерінің ішінде – "Құлдық мемлекет" және "Ақылдың сызбасы" есімдері бар.

Жеке меншік

Rerum novarum-да Лев XIII адамдар, егер олар еңбек ететін жердің иесі болса, қызурақ жұмыс істеуге және жауапкершілік сезімін күшейтуге бейім екенін айтады, бұл өз кезегінде оларға және олардың отбасыларына пайда әкеледі, себебі жұмысшылар өздерін және үйлерін азық-түлікпен қамтамасыз ете алады. Ол, адамдар мүлікке ие болып, оны өңдеу мүмкіндігіне ие болғанда, «өз қолдарының еңбегімен өнім беретін топырақты сүюді үйренеді, тек тамақ ғана емес, сондай-ақ өздері мен жақындары үшін мол игіліктерге қол жеткізеді» деген пікірді білдіреді. Сондай-ақ, мүлікке ие болу адам мен оның отбасы үшін пайдалы екенін, ал Құдай «жерді бүкіл адамзат пайдалануы және ләззат алуы үшін жаратқан» екенін мәлімдейді. Г.К. Честертон 1910 жылғы «Дүниемен не оқиға?» атты кітабында ұқсас көзқарастарды ұсынады. Честертонның ойынша, Құдайдың шексіз мүмкіндіктері бар, ал адамның жаратылысқа қатысты қабілеттері шектеулі. Сондықтан, адам мүлікке ие болуға және оны өз қалауынша пайдалануға құқылы, ол былай дейді: «Мүлік – демократияның өнері. Ол әр адамның өзін жұмақтың бейнесінде қалыптастырғандай, өзінің бейнесінде жасай алатын нәрсесі болуын білдіреді. Бірақ ол Құдай емес, тек Құдайдың көрінісі болғандықтан, өзін-өзі танытуы шектелуі керек; қатаң және тіпті тар шектелуі керек». Беллоктың пікірінше, таратушы мемлекет (дистрибутизмді іске асырған мемлекет) «әртүрлі байлық деңгейлеріндегі отбасылардың жиынтығын, бірақ өндіріс құралдарының иелерінің саны әлдеқайда көп». Бұл кең таралған тарату барлық мүлікке емес, тек өндірістік мүлікке – яғни байлық өндіретін, адамның тіршілік етуіне қажетті заттарға қатысты. Оған жер, құрал-жабдықтар және т.б. жатады. Дистрибутизм қоғамға парктері мен көлік жүйелері сияқты қоғамдық игіліктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Дистрибутисттер жалақылы еңбек экономиканың шағын бөлігі болады деп мойындайды, ал шағын бизнес иелері көбінесе жас және тәжірибесіз адамдарды жұмысқа алады.

Байлық пен өндірістік активтерді қайта бөлу

Дистрибутизм өндіріс құралдарының (өндірістік активтердің) тікелей немесе жанама түрде таратылуын қажет етеді, соның ішінде байлықты қоғамның кең бөлігіне қайта бөлуді де қамтиды. Бұл, бай элиталардың аз тобында (капитализмнің кейбір түрлерін сынағандағысы) немесе мемлекеттің қолында (коммунизм мен социализмнің кейбір түрлерін сынағандағысы) шоғырландырудың орнына жасалады. Социалистік көзқарасты жақтаушылар дистрибутизмді, либертариандық социализмге әсер ететін идеология ретінде қолдайды. Дистрибутизмді іске асыру жолдарының мысалдары: тікелей өндірістік мүлікті қайта бөлу, артық мүлікке салық салу және шағын бизнесті субсидиялау.

Гильдиялық жүйе

Дистрибутистер гильдиялық жүйені қайтаруды жақтап, гильдия мүшелері арасында кәсіби этиканың моральдық нормаларын және экономикалық теңдікті қамтамасыз ету үшін салаларды реттеуге көмектеседі. Мұндай кәсіби этика нормалары көбінесе іскерлік жүріс-тұрысқа, еңбек жағдайларына және жұмыс орнындағы оқыту стандарттары сияқты салаға тән мәселелерге қатысты басқа да мәселелерге бағытталған болады.

Банктер

Дистрибутизм кооперативтік және өзара банктік мекемелерді, мысалы, несие одақтарын, құрылыс қоғамдарын және өзара банкті жақтайды. Бұл жеке банктерге қарағанда артықшылықты балама деп есептеледі.

Адамзат отбасы

Г. К. Честертон адамның үйі мен отбасын қоғамның негізгі құрылымы деп есептеді. Ол отбасы мен үйді өмірдің орталық бөлігі деп мойындады және әр адамның өз отбасын тәрбиелеп, асырау үшін меншігі мен үйі болуы керектігіне сенді. Дистрибутистер отбасын нығайту және қорғау үшін қоғамның қолдау көрсетуі қажет екенін түсінеді.

Қосалқылық

Дистрибутизм субсидиарлық принципке ерекше мән береді. Бұл принципке сәйкес, ең үлкен бірлік (әлеуметтік, экономикалық немесе саяси) кішірек бірлік орындай алатын қызметті атқаруға тиіс емес. "Quadragesimo anno" құжатында Папа Пий XI осы принципті былай түсіндірді: "Жеке адамдардың өздерінің бастамасымен және еңбегімен жеткендерін алып, қоғамға беру – үлкен қателік. Сол сияқты, кішірек және бағынышты ұйымдардың істей алатын жұмысын үлкен және жоғарырақ ұйымға жүктеу – әділетсіздік, сонымен қатар, ауыр зиян және дұрыс тәртіпті бұзу".

Әлеуметтік қамсыздандыру

Австралияның Демократиялық Еңбек партиясы дистрибутивизмді қолдайды және әлеуметтік қамсыздандыруды жоюға қарсы тұрады, олар, мысалы, студентке төленетін жәрдемақыны Хендерсонның кедейлік шегіне дейін көтеруді қалайды. Американың ынтымақ партиясы тиімді әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін жақтап, былай деп мәлімдейді: "Біз қоғамдағы ең осал топтардың материалдық қажеттіліктерін толыққанды қамтамасыз ететін әлеуметтік қауіпсіздік желілерін қолдаймыз".

Саясат

Дистрибутистік көзқарас, басқа саяси философиялармен салыстырғанда, біршама парадоксальды және күрделі (триангуляцияны қараңыз). Органикалық, бірақ өте ағылшын католиктігіне берік негізделген, мәдени дәстүрлі және аграрлық құндылықтарды жақтаған, Уиг тарихының қағидаларына тікелей қарсы шыққан – Беллок либералдық партияның депутаты болды, ал Честертон бірде: «Мен бұрынғыдан да, еңбек еткеннен де либерализмге сенемін. Бірақ либералдарға сенген таза, күңкіреген кезім болған» деді. Дистрибутизм бір саяси жүйені екіншісінен артық бағаламайды (саяси акцидентализм). Дороти Дей сияқты кейбір дистрибутистер анархистер болғанымен, көптеген Честертондық дистрибутистер анархизмнің өзіне қарсы екенін еске алу керек. Честертон дистрибутизм теориялық талдаудың қатаңдығынан пайда көреді деп ойлады және дистрибутизмді көптеген түсіндірулер мен көзқарастарды қамтитын кең ұғым ретінде қарастыру керек. Бұл ұғым, ең алдымен, өндірістік мүліктің кең таралған меншігімен сипатталатын саяси жүйеге сәйкес келуі керек. АҚШ-та Америкалық ынтымақ партиясы дистрибутистік принциптерді өзінің экономикалық моделі ретінде қабылдайды. Росс Даутат пен Рейхан Салам өздерінің «Grand New Party» кітабын, АҚШ-тағы Республикалық партияны жаңарту жол картасын, «дистрибутистік дәстүрде жазылған кітап» деп санайды. Бразилиялық «Адамгершілік ынтымақ партиясы», Англиядағы «Ұлттық дистрибутистік партиясы» және Австралиядағы «Демократиялық еңбек партиясы» да дистрибутистік партиялар болып табылды.

Э. Ф. Шумахер

Дистрибутизм католик дініне кірген экономист Э. Ф. Шумахерге әсер еткені мәлім.

Мондрагон корпорациясы

Мондрагон корпорациясы Испания мен Франция аймағындағы Баск елінде орналасқан. Ол католик діни қызметкері, Хосе Мария Аризмендиарриетта әкесінің құрылтайшысы болып табылады. Ол Белок, Честертон, Винсент МакНабб және дистрибьютизмнің басқа да негізін қалаушыларын шабыттандырған католиктік әлеуметтік және экономикалық ілімдердің ықпалында болған сияқты.

Қасиетті Жүсіп пен Қасиетті Доминик гильдиясы

Дистрибутистік идеялар 1920 жылы Англияның Сассекс округіндегі Дитчлинг қаласында "Өз үйлерінде бейбіт өмір сүретін, әдемілікті зерттейтін және ізгілікке толы адамдар" деген ұранымен қауымдастық құрған суретшілер мен шеберлер тобы – St Joseph және St Dominic гильдиясы арқылы іске асырылды. Гильдия өнер және қолөнер қозғалысының үлгісімен ортағасырлық өмір салтын қайта жаңартуға ұмтылды. Ол 1989 жылға дейін шамамен 70 жыл бойы өмір сүрді.

Үлкен қоғам

Үлкен қоғам 2010 жылғы Ұлыбритания консервативтік партиясының жалпы сайлау манифестіндегі маңызды саяси идея болды. Кейбір дистрибутивистер бұл саясаттың сөздік насилы дистрибутивистік идеологияның афоризмдерімен ықпалдасқандығын және дистрибутивизмді қолдайтынын айтады. Бұл консервативтік-либералды демократтар коалициялық келісімінің заңнамалық бағдарламасының бір бөлігі ретінде қалыптасқан деп есептеледі.

Негізгі мәтіндер

Rerum novarum (1891), Папа Лео XIII-нің папалық энцикликасы. Quadragesimo anno (1931), Папа Пий XI-нің папалық энцикликасы. Centesimus Annus (1991), Папа Иоанн Павел II-нің папалық энцикликасы. Evangelii gaudium (2013), Папа Францисктің апостольдық насихаттамасы. What's Wrong with the World (1910) Г.К. Честертонның кітабы – электрондық мәтін. The Outline of Sanity (1927) Г.К. Честертонның кітабы. Utopia of Usurers (1917) Г.К. Честертонның кітабы. The Servile State (1912) Илаир Беллоктың кітабы. An Essay on The Restoration of Property (1936) Илаир Беллоктың кітабы. Jobs of Our Own (1999) Рэйс Мэтьюстің кітабы.