Кіріспе
Мемлекеттік экономиканы басқару немесе бақылау – мемлекеттің капитализмнің бір түріне ие болуы. Мемлекеттік капитализм – мемлекеттің кәсіби және коммерциялық (яғни, пайда табуға бағытталған) экономикалық қызметті жүзеге асыратын, ал өндіріс құралдары мемлекеттік кәсіпорындар ретінде ұлттандырылған (капитал жинақтау, орталықтандырылған басқару және жалақылы еңбек процестерін қоса алғанда) экономикалық жүйе. Бұл анықтама корпорацияланған мемлекеттік органдардың (кәсіби басқару тәжірибесін пайдалана отырып құрылған органдар) немесе мемлекеттік компаниялардың (мысалы, акциялары биржада тізімделген корпорациялар) мемлекеттік үстемдігін де қамти алады. Мемлекеттік капиталистік ел – экономиканы бақылайтын және іс жүзінде бір алып корпорация ретінде әрекет ететін, жұмыс күшінен артық құнды алып, оны одан әрі өндіріске инвестициялайтын үкімет. Бұл белгілеу мемлекеттің саяси мақсаттарына қарамастан, тіпті мемлекет номиналды түрде социалистік болса да қолданылады. Кейбір ғалымдар Кеңес Одағының және одан үлгі алған Шығыс блогы елдерінің, соның ішінде Маолық Қытайдың экономикасы мемлекеттік капиталистік жүйе болған деп санайды. Ал кейбір батыс сарапшыларының пікірінше, Қытай мен Сингапурдың қазіргі экономикасы мемлекеттік капитализм мен жеке капитализмнің қоспасынан тұрады. "Мемлекеттік капитализм" терминін әртүрлі авторлар мемлекет бақылайтын жеке капиталистік экономикаға, яғни экономикалық жоспарлау мен араласуға бағынған жеке экономикаға сілтеме жасау үшін қолданады. Бұл термин Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) ірі державалардың бақылауындағы экономиканы сипаттау үшін де қолданылған. Басқаша айтқанда, мемлекеттік капитализм – өндіріс құралдары жеке меншікте болса да, мемлекет несие мен инвестицияны бөлуді айтарлықтай бақылайтын экономикалық жүйе. Мұндай жағдай соғыстан кейінгі кезеңде Батыс Еуропа елдерінде және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Франциядағы "дирижизм" кезеңінде болды. Басқа мысалдарға Ли Куан Ю басқарған Сингапур, Түркия, сондай-ақ Суық соғыс кезеңіндегі әскери диктатуралар мен нацистік Германия сияқты фашистік режимдер жатады. "Мемлекеттік капитализм" термині кейде "мемлекеттік монополиялық капитализм" терминімен ауыстырыла қолданылады, бұл ірі бизнестің мүдделерін қорғау және дамыту үшін мемлекет экономикаға араласатын жүйе. Либертариандық социалист Ноам Чомски АҚШ экономикасына "мемлекеттік капитализм" терминін қолданады, онда "күштілер" деп санайтын, "сәтсіздікке ұшырамайтын" ірі кәсіпорындар мемлекеттік қаржыландырылатын мемлекеттік көмек алады, бұл фирмалардың тәуекелдерін азайтады және нарық заңдарын бұзады, ал жеке өндіріс көбінесе мемлекеттік есебінен қаржыландырылады, бірақ пайда жеке меншік иелеріне тиеді. Бұл практика социализм мен еркін нарық капитализмінің идеалдарына қайшы келеді. Мемлекеттік капитализмге қатысты әртүрлі теориялар мен сын-пікірлер бар, олардың кейбіреулері 1917 жылғы Қазан революциясынан бұрын пайда болған. Олардың ортақ тақырыбы – жұмысшылардың өндіріс құралдарын тиянақты түрде бақыламайтыны және капиталистік әлеуметтік қатынастар мен пайда табуға бағытталған өндіріс мемлекеттік капитализмде де сақталады, бұл капиталистік өндіріс тәсілін негізінен сақтайды. "Социализм: утопиялық және ғылыми" (1880) еңбегінде Фридрих Энгельс мемлекеттік меншік капитализмді өзінен-өзі жоймайды, керісінше, капитализмнің соңғы сатысы болады деп мәлімдеді, ол ірі өндіріс пен коммуникацияны буржуазиялық мемлекеттің меншігінде және басқаруында біріктіреді. Ол капитализмді жою құралдары мемлекеттік капитализмде табылғанын дәлелдеді. "Империализм, капитализмнің ең жоғары сатысы" (1916) кітабында Ленин Бірінші дүниежүзілік соғыс еркін нарық капитализмін монополистік мемлекеттік капитализмге айналдырды деп мәлімдеді.
a variant of capitalism
State capitalism is an economic system in which the state undertakes business and commercial (i. e., for profit) economic activity and where the means of production are nationalized as state owned enterprises (including the processes of capital accumulation, centralized management and wage labor). The definition can also include the state dominance of corporatized government agencies (agencies organized using business management practices) or of public companies (such as publicly listed corporations) in which the state has controlling shares. A state capitalist country is one where the government controls the economy and essentially acts as a single huge corporation, extracting surplus value from the workforce in order to invest it in further production. This designation applies regardless of the political aims of the state, even if the state is nominally socialist. Some scholars argue that the economy of the Soviet Union and of the Eastern Bloc countries modeled after it, including Maoist China, were state capitalist systems, and some western commentators believe that the current economies of China and Singapore also constitute a mixture of state capitalism with private capitalism. The label "state capitalism" is used by various authors in reference to a private capitalist economy controlled by a state, i. e. a private economy that is subject to economic planning and interventionism. It has also been used to describe the controlled economies of the Great Powers during World War I (1914 1918). Alternatively, state capitalism may refer to an economic system where the means of production are privately owned, but the state has considerable control over the allocation of credit and investment. This was the case with Western European countries during the post war consensus and with France during the period of dirigisme after World War II. Other examples include Singapore under Lee Kuan Yew and Turkey,
as well as military dictatorships during the Cold War and fascist regimes such as Nazi Germany. The phrase "state capitalism" has also come to be used (sometimes interchangeably with "state monopoly capitalism") to describe a system where the state intervenes in the economy to protect and advance the interests of large scale businesses. Noam Chomsky, a libertarian socialist, applies the term "state capitalism" to the economy of the United States, where large enterprises that are deemed by "the powers that be" as "too big to fail" receive publicly funded government bailouts that mitigate the firms' assumption of risk and undermine market laws, and where private production is largely funded by the state at public expense, but private owners reap the profits. This practice is held in contrast with the ideals of both socialism and laissez faire capitalism. There are various theories and critiques of state capitalism, some of which existed before the October Revolution of 1917. The common themes among them identify that the workers do not meaningfully control the means of production and that capitalist social relations and production for profit still occur within state capitalism, fundamentally retaining the capitalist mode of production. In Socialism: Utopian and Scientific (1880), Friedrich Engels argued that state ownership does not do away with capitalism by itself, but rather would be the final stage of capitalism, consisting of ownership and management of large scale production and communication by the bourgeois state. He argued that the tools for ending capitalism are found in state capitalism. In Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916), Lenin claimed that World War I had transformed laissez faire capitalism into monopolist state capitalism.
Шығуы және ерте қолданылуы
Социализм: утопиялық және ғылыми (1880) еңбегінде Фридрих Энгельс мемлекеттік меншікті, яғни мемлекеттік капитализмді былай сипаттады: <blockquote>Егер дағдарыс буржуазияның қазіргі заманғы өндіріс күштерін бақылауға қабілетсіз екенін көрсетсе, өндіріс және байланыс саласындағы ірі ұйымдардың акционерлік қоғамдарға және мемлекеттік меншікке айналуы, осы мақсатта буржуазияның қажеттілігі болмайтынын көрсетеді. Капиталистердің барлық әлеуметтік функцияларын енді жалақылы қызметкерлер атқарады. Капиталист енді ешқандай әлеуметтік қызмет атқармайды, тек кіріс табуға, купондарды жинауға және қор биржасында құмар ойнауға тырысады, онда капиталистер бір-бірінен капиталын тартып алады. Бастапқыда капиталистік өндіріс жұмысшыларды ығыстырғандай, қазір капиталистерді ығыстырып, оларды артық халыққа, тіпті алдымен өнеркәсіптік резервтік армияға жібереді. Мемлекеттік капитализм тұжырымын Михаил Бакуниннің Бірінші Интернационалда марксистік социализмде мемлекеттік пайдалану мүмкіндігіне қатысты сын-пікірінен немесе Ян Вацлав Мачайскидің «Интеллектуалдық жұмысшы» (1905) еңбегінде социализмнің интеллигенцияның бір сынып ретіндегі қозғалысы екенін, нәтижесінде мемлекеттік капитализм деп аталатын жаңа қоғам түрінің пайда болатынын болжауынан табуға болады. Анархистер үшін мемлекеттік социализм мемлекеттік капитализммен тең, демек, қанаушылық және жеке капиталистерден мемлекеттің жалғыз жұмыс беруші және капиталист болуына ауысу ғана. «Империализм – капитализмнің жоғары сатысы» және «Империализм және әлемдік экономика» еңбектерінде Владимир Ленин мен Николай Бухарин да империалистік кезеңде капитализмнің негізгі ерекшеліктерінің бірі ретінде мемлекеттік капитализмнің өсуін анықтады. «Мемлекет және революция» еңбегінде Ленин «монополиялық капитализм немесе мемлекеттік монополиялық капитализм енді капитализм емес, оны қазір «мемлекеттік социализм» деп атауға болады» деген қате буржуазиялық реформаторлық пікірдің кең таралғанын жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лениннің патшалық капитализмнің Пруссиялық үлгіде дамитыны туралы идеясын пайдаланып, большевик Николай Бухарин капитализмнің жаңа кезеңін анықтады, онда ұлттық өндірістің барлық салалары мен маңызды әлеуметтік институттар мемлекет тарапынан басқарылатын болды – ол бұл жаңа кезеңді мемлекеттік капитализм деп атады. Қазан революциясынан кейін Ленин мемлекеттік капитализм терминін оңды мағынада қолданды. 1918 жылдың көктемінде, соғыстық коммунизмді енгізуге дейінгі экономикалық либерализмнің қысқа мерзімінде және 1921 жылғы Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) кезінде Ленин пролетариат диктатурасының саяси бақылауындағы мемлекеттік капитализмді енгізуді негіздеді. Ол, егер біз қысқа мерзімде мемлекеттік капитализмге қол жеткізе алсақ, бұл жеңіс болар дейді. Ленин мемлекет экономиканы уақытша басқаруы керек екенін, ал одан кейін оны жұмысшылар басаратынын айтты. Ленин үшін мемлекеттік капитализм мемлекеттің экономиканың көп бөлігін басқаратындығын білдірмейді, бірақ мемлекеттік капитализм экономиканың бес элементінің бірі болады:</blockquote>
<blockquote>If the crisis revealed the incapacity of the bourgeoisie any longer to control the modern productive forces, the conversion of the great organizations for production and communication into joint stock companies and state property shows that for this purpose the bourgeoisie can be dispensed with. All the social functions of the capitalists are now carried out by salaried employees. The capitalist has no longer any social activity save the pocketing of revenues, the clipping of coupons, and gambling on the stock exchange, where the different capitalists fleece each other of their capital. Just as at first the capitalist mode of production displaced the workers, so now it displaces the capitalists, relegating them to the superfluous population even if not in the first instance to the industrial reserve army. It has been suggested that the concept of state capitalism can be traced back to Mikhail Bakunin's critique during the First International of the potential for state exploitation under Marxist inspired socialism, or to Jan Wacław Machajski's argument in The Intellectual Worker (1905) that socialism was a movement of the intelligentsia as a class, resulting in a new type of society he termed state capitalism. For anarchists, state socialism is equivalent to state capitalism, hence oppressive and merely a shift from private capitalists to the state being the sole employer and capitalist. In Imperialism, the Highest Stage of Capitalism and Imperialism and World Economy, both Vladimir Lenin and Nikolai Bukharin, respectively, had similarly identified the growth of state capitalism as one of the main features of capitalism in its imperialist epoch. In The State and Revolution, Lenin wrote that "the erroneous bourgeois reformist assertion that monopoly capitalism or state monopoly capitalism is no longer capitalism, but can now be called "state socialism" and so on, is very common". During World War I, using Lenin's idea that tsarism was taking a Prussian path to capitalism, the Bolshevik Nikolai Bukharin identified a new stage in the development of capitalism in which all sectors of national production and all important social institutions had become managed by the state—he termed this new stage state capitalism. After the October Revolution, Lenin used the term state capitalism positively. In spring 1918, during a brief period of economic liberalism prior to the introduction of war communism and again during the New Economic Policy (NEP) of 1921, Lenin justified the introduction of state capitalism controlled politically by the dictatorship of the proletariat to further central control and develop the productive forces, making the following point:
Reality tells us that state capitalism would be a step forward. If in a small space of time we could achieve state capitalism, that would be a victory. Lenin argued the state should temporarily run the economy which would eventually be taken over by workers. To Lenin, state capitalism did not mean the state would run most of the economy, but that state capitalism would be one of five elements of the economy:
Сол жақта
Мемлекеттік капитализм термині мен түсінігі әртүрлі социалистер, оның ішінде анархистер, марксистер, ленинистер, солшыл коммунистер, марксистік-ленинистер және троцкистер тарапынан қолданылған.
Классикалық және ортодоксальды марксистер
Ресей революциясынан кейін көптеген батыс марксистері Ресейде социализмнің мүмкін екендігіне күмән келтірді. Атап айтқанда, Карл Каутский былай деді:
Ескі феодалдық ірі жер меншігі енді жоқ. Ресейдегі жағдай оны жоюға дайын еді, бірақ капитализмді жоюға дайын емес еді. Капитализм қайта тірілуді тойлап жатыр, бірақ бұл пролетариат үшін бұрынғыдан да қысымшылық және қиын жағдайларда болып жатыр. Жоғары индустрияландырылған формаларға көшудің орнына, жеке капитализм қара нарық пен ақша спекуляциясының ең төменгі және ұятсыз формаларын қабылдады. Өнеркәсіптік капитализм мемлекеттік капитализмге айналды. Бұрын мемлекеттік қызметкерлер мен жеке капитал өкілдері бір-біріне сын айтып, көбінесе жаулық танытатын. Сондықтан жұмысшы өз пайдасын бірінде, бірінде іздеп, алмастырып отырды. Бүгін мемлекеттік бюрократия мен капиталистік бюрократия бірігіп кетті – осының нәтижесінде болшевиктер жасаған ұлы социалистік революция болды. Бұл Ресейдің бастан кешкен ең қатал тәлкеуі. 1929 жылдан кейін, Федор Дан сияқты қуғынға ұшыраған меньшевиктер Сталиннің Ресейі мемлекеттік капиталистік қоғамды құрайды деп таластай бастады. Ұлыбританиядағы ортодоксалды марксистік топ – Ұлыбританияның Социалистік партиясы дербес түрде ұқсас доктринаны дамытты. Бастапқыда кеңестік капитализм батыс капитализмінен көп ерекшеленбейді деген оймен бастағандарымен, кейіннен бюрократия өндірістік мүлікті католик шіркеуі сияқты ортақ иеленеді деп мәлімдеді. Джон О'Нилл атап көрсеткендей:
Олардың теорияларында басқа да артықшылықтары мен кемшіліктері болғанымен, орыс революциясының бастапқыда капиталистік революция болғанын дәлелдеу арқылы олар Мао және Троцкийшілдердің мемлекеттік капитализм туралы кейінгі, ad hoc және пост hoc еңбектерінен аулақ болды. Бұл еңбектер болшевик революциясы социалистік экономиканы бастады деген болжаммен жүзеге асырылып, кейін капитализмге деградацияға ұшырады. 25 сәуірде меньшевиктердің «Социалистік курьер» журналына жазған хатында Рудольф Хилфердинг мемлекеттік капитализм тұжырымын қабылдамады, өйткені Кеңес Одағындағы тәжірибеде капитализмнің динамикалық аспектілері – баға белгілейтін нарық немесе капиталды бөлетін кәсіпкерлер мен инвесторлар тобы болмады. Хилфердингтің пікірінше, мемлекеттік капитализм капитализмнің бір түрі емес, тоталитаризмнің бір түрі.
It is only the old feudal large landed property which exists no longer. Conditions in Russia were ripe for its abolition but they were not ripe for the abolition of capitalism. Capitalism is now once again celebrating a resurrection, but in forms that are more oppressive and harrowing for the proletariat than of old. Instead of assuming higher industrialised forms, private capitalism has assumed the most wretched and shabby forms of black marketeering and money speculation. Industrial capitalism has developed to become state capitalism. Formerly state officials and officials from private capital were critical, often very hostile towards each other. Consequently the working man found that his advantage lay with one or the other in turn. Today the state bureaucracy and capitalist bureaucracy are merged into one—that is the upshot of the great socialist revolution brought about by the Bolsheviks. It constitutes the most oppressive of all despotisms that Russia has ever had to suffer. After 1929, exiled Mensheviks such as Fyodor Dan began to argue that Stalin's Russia constituted a state capitalist society. In the United Kingdom, the orthodox Marxist group the Socialist Party of Great Britain independently developed a similar doctrine. Although initially beginning with the idea that Soviet capitalism differed little from western capitalism, they later began to argue that the bureaucracy held its productive property in common, much like the Catholic Church's. As John O'Neill notes:
Whatever other merits or problems their theories had, in arguing that the Russian revolution was from the outset a capitalist revolution they avoided the ad hoc and post hoc nature of more recent Maoist and Trotskyist inspired accounts of state capitalism, which start from the assumption that the Bolshevik revolution inaugurated a socialist economy that at some later stage degenerated into capitalism. Writing in the Menshevik journal Socialist Courier on 25 April 25, Rudolf Hilferding rejected the concept of state capitalism, noting that as practiced in the Soviet Union it lacked the dynamic aspects of capitalism such as a market which set prices or a set of entrepreneurs and investors which allocated capital. According to Hilferding, state capitalism was not a form of capitalism, but rather a form of totalitarianism.
Коммунистік солшылдық және кеңес коммунистері
Кеңес Одағының мемлекеттік капиталистік екенін талдаған алғашқы жұмыстардың бірі солшыл коммунизмді жақтаған түрлі топтардан шықты. 1918 жылғы Ресей коммунистік солшылысының маңызды бір бағыты авторитарлық капиталистік қатынастар мен өндіріс әдістерінің қайта қолданылуын сынады. Атап айтқанда, Валериан Осинскийдің пікірінше, "бір адаммен басқару" (жұмысшылар құрған, бірақ Ленин таратып жіберген демократиялық зауыт комитеттерінің орнына) және капиталистік тәртіптің басқа да талаптары жұмысшылардың өндірісті ұйымдастыруға белсенді қатысуына кедерілді. Тейлоризм жұмысшыларды машиналардың бір бөлігіне айналдырды, ал тапсырмаға төленетін еңбекақы өндірісте ұжымдық емес, жеке сыйақыны қалыптастырды, осылайша жұмысшыларға шағын буржуазиялық құндылықтарды сіңірді. Қорыта айтқанда, бұл шаралар өндірістегі пролетариаттың ұжымдық субъектілігінен капиталдың бөлінген объектілеріне қайта трансформациялануы ретінде қарастырылды. Жұмысшы табының экономикалық және саяси басқаруға саналы түрде қатысуы қажет деп есептелді. 1918 жылы солшыл коммунистердің бұл ағыны капиталистік өндірістің мәселесі жұмысшыларды объекті ретінде қарауында екенін атап өтті. Оның шешімі жұмысшылардың саналы шығармашылығы мен қатысуында жатыр, бұл Маркстің бөтенуді сынауына ұқсас. Бұл сын 1921 жылы 10-шы съезде Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) енгізілгеннен кейін Ресей Коммунистік партиясының сол жағында қайта жанданды. Жұмысшылар оппозициясының және Децистердің (екеуі де кейіннен тыйым салынды) көптеген мүшелері, сондай-ақ екі жаңа жер асты солшыл коммунистік тобы – Гаврил Мясниковтың Жұмысшылар тобы мен Жұмысшылар шындығы тобы Ресейдің жаңа бюрократиялық таптың билігімен мемлекеттік капиталистік қоғамға айналып бара жатыр деген идеяны дамытты. Бұл идеяның ең толыққанды нұсқасы Мясниковтың 1931 жылғы кітапшасында жарияланды. Ресейден тыс солшыл және кеңестік коммунистік дәстүрлер кеңес жүйесін мемлекеттік капитализм деп қарастырды, бірақ кейбір солшыл коммунистер, мысалы Амадео Бордига, оны жай ғана капитализм немесе капиталистік өндіріс тәсілі деп атады. Немец солшыл коммунисі Отто Рюле бұл идеяны 1920 жылдары дамытты, ал кейін голланд кеңестік коммунисі Антон Паннекук "Мемлекеттік капитализм және диктатура" (1936) еңбегінде оны кеңейте түсті.
Троцкистер
Леон Троцкийдің айтуынша, мемлекеттік капитализм термині "бастапқыда буржуазиялық мемлекет көлік құралдарын немесе өнеркәсіптік кәсіпорындарды тікелей басқару арқылы туындайтын құбылыстарды белгілеу үшін қолданылды" және демек, капитализмнің "ішінара жойылған" түрі болып табылады. Алайда, Троцкий Кеңес Одағын осылай сипаттаудан бас тартып, оны дегенерацияға ұшыраған жұмысшы мемлекеті деп мәлімдеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген троцкистер Кеңес блогы елдерін деформацияланған жұмысшы мемлекеттері деп қарастырды. Бірақ, троцкистік дәстүрдегі баламалы пікірлер мемлекеттік капитализм теориясын жаңа сыныптық теория ретінде дамытты, олар Совет Одағының, Кубаның, Қытайдың және өзін-өзі социалистік мемлекеттер деп жариялаған басқа елдердің негізінен социалистік емес екенін түсіндіруге тырысты. Бұл талқылау 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басындағы Сол оппозицияның ішкі пікірталастарына дейін жетеді. 1930 жылдары Верхне-Уральскіде тұтқындалған Сол оппозицияның мүшесі Анте Чиліга, Гаврил Мясниковтың Жұмысшылар тобы және басқа да солшыл коммунистік фракциялардың ықпалымен Сол оппозициядағы көптеген адамдардың мемлекеттік капитализм теориясына қарай қалай эволюцияға ұшырағанын сипаттады. Бостандыққа шыққаннан кейін және Халықаралық Сол оппозициядағы қызметіне қайта оралғаннан кейін, Чиліга "1936 жылдан кейін троцкистік ортада [мемлекеттік капитализм] теориясын көтерген біріншілердің бірі болды". Олардың саяси эволюциясы оларды троцкизмнен алшақтатты. Тағы бір мысал – 1940 жылдардың соңында құрылған Халықаралық социалистік тенденция және Ұлыбританияның Социалистік жұмысшылар партиясымен (SWP) байланысты Тони Клифф. Джонсон Форесттен ерекшелік ететін Клифф, өзінің тобын троцкистер ретінде сақтап қалуға мүмкіндік беретін мемлекеттік капитализм теориясын жасады, бірақ бұл олардың гетеродоксалды троцкистер екенін көрсетеді. Стивен Резник пен Ричард Д. Вольфтың "Сынып теориясы және тарих" атты салыстырмалы түрде жақында жазылған еңбегі бұрынғы Кеңес Одағындағы мемлекеттік капитализм деп аталатын мәселені зерттейді, бұл мәселе өткен ғасырдың көп бөлігінде троцкистік теорияда талқыланып келді. Кеңес үлгісіндегі қоғамды талқылауда сыншыл солшыл теоретиктер қолданған басқа терминдерге бюрократиялық коллективизм, деформацияланған жұмысшы мемлекеттері, дегенерацияға ұшыраған жұмысшы мемлекеттері және "жаңа сынып" кіреді.
Маоистер мен антиревизионист марксистер-лениншілер
1949 жылы Қытай Халық Саяси Кеңес Конференциясы құрған ортақ бағдарламада, елдің іс жүзіндегі уақытша конституциясында мемлекеттік капитализм – корпоративизмнің экономикалық жүйесі ретінде түсіндірілді. Онда былай делінген: «Қажет және мүмкін болған жағдайда жеке капитал мемлекеттік капитализм бағытында дамуға ынталандырылады». 1956 жылдан 1970-жылдардың соңына дейін Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) және олардың бүкіл әлемдегі маоистік немесе антиревизионистік жақтастары Кеңес Одағын мемлекеттік капиталистік деп сипаттады. Бұл, негізінен, қабылданған марксистік анықтаманы пайдалану болды, бірақ троцкистерден немесе солшыл коммунистерден өзгеше негізде және уақыт кезеңінде қолданылды. Атап айтқанда, маоистер мен олардың ізбасарлары мемлекеттік капитализм терминін Никита Хрущев және оның ізбасарларының стилі мен саясатын сипаттау үшін, сондай-ақ өзін «социалистік» деп жариялаған басқа мемлекеттердегі ұқсас көшбасшылар мен саясаттарды сипаттау үшін пайдаланды. Бұл идеологиялық Қытай-Кеңес жарылысына себеп болды. Мао Цзэдун қайтыс болғаннан кейін, Мәдени революцияның және «Төрттік топтың» жақтастары мемлекеттік капитализм тұжырымын Қытайдың өзіне де қатысты кеңейтіп, ҚКП-ны қолдауын тоқтатты. ҚКП де бұрынғы бауырлас топтардан алшақтады. Хокшалық теория 1978 жылы, негізінен социалистік Албания президенті Энвер Хокша тарапынан әзірленді. Ол Маоның өзі мемлекеттік капиталистік және ревизионистік экономикалық саясатты жүргізгенін мәлімдеді. Қазіргі кездегі маоистік идеологиялық дәстүрден туындаған көптеген коммунистік топтар, тарихының белгілі бір кезеңінен бастап Қытай мен Кеңес Одағын мемлекеттік капиталистік деп сипаттауды қабылдайды. Көбінесе бұл 1956 жылдан 1991 жылы құлағанға дейін Кеңес Одағы және 1976 жылдан қазіргі уақытқа дейін Қытай үшін дұрыс келеді. Маоистер мен антиревизионистер кейде «әлеуметтік империализм» терминін капиталистік деп санайтын социалистік мемлекеттерді сипаттау үшін қолданады. Олардың «сөзбен социалистік, іспен империалистік» деген сөз тіркесі осыны көрсетеді.
Либералды экономистердің
Мюррей Ротбард, анархокапиталистік философ, мемлекеттік капитализм терминін мемлекеттік монополиялық капитализм терминімен жиі қолданып, оны мемлекет пен ірі бизнестің серіктестігін сипаттау үшін пайдаланды, онда мемлекет ірі капиталистердің мүддесі үшін тұтынушылардың мүдделеріне қарсы араласады. Ротбард оны ірі бизнесті нарық күштерінен қорғамайтын еркін нарық капитализмінен (laissez faire capitalism) ажыратты. Бұл термин 1960 жылдары Гарри Элмер Барнс АҚШ-тың «Жаңа келісім» экономикасын «мемлекеттік капитализм» деп сипаттаған кезде пайда болды. Соңғы кезде Ресей президенті Владимир Путиннің бұрынғы экономикалық кеңесшісі Андрей Илларионов 2005 жылдың желтоқсан айында Ресейдің «мемлекеттік капитализмді қабылдауына» наразылық білдіріп, қызметінен кетті. Мемлекеттік капитализм термині классикалық либералдар өндіріс құралдарының мемлекеттік меншігін сипаттау үшін қолданбайды. Бұл туралы австриялық мектеп экономисі Людвиг фон Мизес былай түсіндірді:
Социалистік қозғалыс өзінің идеалды құрылған мемлекеті үшін жиі жаңа атауларды таратуға тырысады. Әрбір ескірген атау басқа бір атаумен ауыстырылады, ол социализмнің шешілмейтін негізгі мәселесінің соңғы шешімін күтеді, бірақ шындығында тек атауы ғана өзгеретіні анық болады. Соңғы ұран – «Мемлекеттік капитализм». Көпшілік бұл жоспарлы экономика және мемлекеттік социализм деп аталатын нәрседен басқа ештеңе емес екенін, ал мемлекеттік капитализм, жоспарлы экономика және мемлекеттік социализм теңдікшіл социализмнің «классикалық» идеалынан тек екінші дәрежедегі мәселелерде ғана ерекшеленетінін көбінесе түсінбейді.
The socialist movement takes great pains to circulate frequently new labels for its ideally constructed state. Each worn out label is replaced by another which raises hopes of an ultimate solution of the insoluble basic problem of Socialism — until it becomes obvious that nothing has been changed but the name. The most recent slogan is "State Capitalism." It is not commonly realized that this covers nothing more than what used to be called Planned Economy and State Socialism, and that State Capitalism, Planned Economy, and State Socialism diverge only in non essentials from the "classic" ideal of egalitarian Socialism.
Италия фашистері
Экономикалық мәселелер бойынша итальяндық фашистік көшбасшы Бенито Муссолини 1933 жылы фашизм капитализмнің қазіргі фазасын ұстанса, оның жолы "сөзсіз мемлекеттік капитализмге алып келеді, бұл мемлекеттік социализмнің кері қайтарылған түрі ғана. Қалай болғанда да, [нәтиже мемлекеттік капитализм немесе мемлекеттік социализм болсын] ұлттың экономикалық қызметі бюрократияланады". Муссолини капитализмнің үш сатыда деградацияға ұшырағанын айтты: динамикалық немесе батырлық капитализм (1830–1870), одан кейін статикалық капитализм (1870–1914) және 1914 жылдан бастап оның соңғы түрі – төмендеуші капитализм, сондай-ақ жоғары капитализм. Муссолини жоғары капитализмді "адамзаттың стандартизациялануына" және артық тұтынуға себеп болғандығы үшін айыптады. Муссолини осы жоғары капитализм кезеңінде "[кәсіпорын] қиындықтар туындағанда, өзін мемлекеттің құшағына өлі салмақтай лақтырады. Осы кезде мемлекеттің араласуы басталады және одан да қажет болады. Бұрын мемлекетке немқұрайлы қарағандар енді оны аңсиды". Бизнес қиындықтарға тап болғанда дұрыс жұмыс істей алмайтынына байланысты Муссолини экономиканы тұрақтандыру үшін экономикаға мемлекеттік араласудың қажеттілігін дәлелдейді деп мәлімдеді. Жеке кәсіпкерлік өндірісті бақылайды, бірақ мемлекет оны қадағалайды. Италия фашизмі корпоративизмді жеке кәсіпкерлік пен меншікті сақтай отырып, жеке кәсіпкерлік сәтсіздікке ұшырағанда мемлекетке экономикаға араласуға мүмкіндік беретін экономикалық жүйе ретінде ұсынды. Эрнесто Скрепанти капиталистік формалардың жалпы теориясын жасады, онда мемлекеттік капитализм ерекше жағдай болып табылады, ол 20 ғасырдағы совет типті экономикалар бастапқы жинақтау процестерін қолдау үшін мемлекеттік капитализмді пайдаланды деп мәлімдеді. Совет Одағының тарихи талдауында марксистік экономистер Ричард Д. Вольф және Стивен Резник мемлекеттік капитализмді Совет Одағы тарихындағы басым таптық жүйе ретінде анықтады.
Мемлекеттік монополиялық капитализм
Мемлекеттік монополиялық капитализм теориясы бастапқыда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кең таралған неосталиндік доктрина болды. Бұл термин мемлекеттің экономикаға араласып, ірі монополиялық немесе олигополиялық кәсіпорындарды шағын фирмалардың бәсекесінен қорғауын сипаттайды.
Сын
Евгений Варга теорияны ұсынғанда, ортодоксалды сталиндік экономистер оны мемлекеттік жоспарлау социализмге тән ерекшелік екенін және "капитализмде өндіріс анархиясы үстемдік етеді" деген қағидамен қарама-қайшылықты деп сынады. Стамакап теориясын сынға алғандар (мысалы, Эрнест Мандель және Лео Кофлер) мынадай мәселелерді көтерді: Стамакап теориясы мемлекет капиталистер арасындағы бәсекелестікті, капитализмнің қозғалыс заңдарын және жалпы нарықтық күштерді басып тастай алады деп жаңылыстырды, нәтижесінде құндылық заңының жұмыс істеуін тоқтатуға тырысты. Стамакап теориясында мемлекеттің таптық негізі және үкімет пен элита арасындағы нақты байланыстар туралы терең талдау болған жоқ. Ол шындығында мұндай күйде болмаған монолиттік үстемдік құрылымын қабылдады. Стамакап теориясы бизнес-класта неолибералдық идеологияның қалыптасуын түсіндіре алмады, ол мемлекеттің экономикаға әсерін азайту маңызды әлеуметтік мақсат болуы керек деп мәлімдейді. Стамакап теориясы социалистік мемлекет пен буржуазиялық мемлекеттің арасындағы нақты айырмашылықты көрсетпеді, тек социалистік мемлекетте коммунистік партия, немесе оның орталық комитеті жетекші саяси рөл атқаратынын атап өтті. Осылайша, мемлекеттің таптық мазмұны тек биліктегі саяси партияның немесе оның орталық комитетінің саясаты арқылы анықталды.
Stamocap theory wrongly implied that the state could somehow overrule inter capitalist competition, the laws of motion of capitalism and market forces generally, supposedly cancelling out the operation of the law of value. Stamocap theory lacked any sophisticated account of the class basis of the state and the real linkages between governments and elites. It postulated a monolithic structure of domination which in reality did not exist in that way. Stamocap theory failed to explain the rise of neoliberal ideology in the business class, which claims precisely that an important social goal should be a reduction of the state's influence in the economy. Stamocap theory failed to show clearly what the difference was between a socialist state and a bourgeois state, except that in a socialist state the communist party, or rather its central committee, played the leading political role. In that case, the class content of the state itself was defined purely in terms of the policy of the ruling political party or its central committee.
XXI ғасырдағы қазіргі формалары
Мемлекеттік капитализм капиталистік аралас экономикадан мынадай ерекшеліктерімен өзгешеленеді: капиталистік аралас экономикада мемлекет нарық қателіктерін түзету немесе әлеуметтік реттеуді немесе әлеуметтік әл-ауқатты қамтамасыз ету үшін нарыққа араласса, мемлекеттік капитализмде мемлекет капитал жинақтау және еркін немесе аралас нарық экономикасы шеңберінде инвестицияларды бағыттау мақсатымен кәсіпорындарды жүргізеді. Мұндай жүйеде үкіметтік функциялар мен мемлекеттік қызметтер көбінесе корпорациялар, компаниялар немесе бизнес кәсіпорындары ретінде ұйымдастырылады.
Қытай Халық Республикасы
Көптеген сарапшылар Қытайды 21-шы ғасырдағы мемлекеттік капитализмнің басты мысалы деп санайды. Саяси ғалым Иан Бреммер өзінің "Еркін нарықтың соңы: мемлекеттер мен корпорациялар арасындағы соғыста кім жеңіске жетеді" атты кітабында Қытайды мемлекеттік капитализмнің өркендеуіне ықпал ететін негізгі күш ретінде сипаттайды, әсіресе 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін дамыған елдердің еркін нарықтық экономикасына қатысты. Бреммер мемлекеттік капитализмнің кең анықтамасын береді: Бұл жүйеде үкіметтер мемлекеттік меншіктегі компаниялардың түрлі формаларын мемлекеттің ең бағалы мүліктері деп санайтын ресурстарды басқару және көптеген жұмыс орындарын құру үшін пайдаланады. Олар белгілі бір экономикалық секторларда үстемдік құру үшін жеке меншік компанияларды қолданады. Сондай-ақ, мемлекеттік қорлар деп аталатын қаражатты мемлекеттің табысын арттыру мақсатымен инвестициялауға жұмсайды. Барлық жағдайда мемлекет нарықты саяси шенеуніктердің қалауынша бағытталатын байлықты құру үшін пайдаланады. Бұл жағдайлардағы басты мақсат экономикалық емес (өсуді максималдау), саяси (мемлекеттің билігін және басшылықтың сақталу мүмкіндігін арттыру). Бұл капитализмнің бір түрі, бірақ онда мемлекет басым экономикалық ойыншы болып табылады және нарықты негізінен саяси үстемдік үшін пайдаланады. Бреммер, Алигика және Тарко бұдан әрі теорияны дамытады, олардың пікірінше, қазіргі Қытай және Ресей сияқты елдердегі мемлекеттік капитализм – пайда табуға ұмтылатын қоғамның бір үлгісі. Олардың сөзіне қарағанда, орталық жоспарлы социалистік жүйелер капиталистік экономикамен тиімді бәсекелесе алмайтынын түсінгеннен кейін, бұрынғы Коммунистік партияның саяси элиталары тиімділікті арттырып, саяси бақылау мен билікті сақтауға мүмкіндік беретін экономикалық либерализацияның шектеулі түрін жасауға тырысады. Британдық тарихшы және Гарвард университетінің тарих профессоры Ниалл Фергюсон "Біздің бәріміз мемлекеттік капиталистерміз" деген мақаласында "дүниені 'нарықтық капиталистер' және 'мемлекеттік капиталистер' лагерлеріне бөлу – дұрыс емес, тым қарапайымдау болады. Шындығында, көптеген елдер экономикаға мемлекеттің араласуының мақсаты мен деңгейі әртүрлі болатын спектрде орналасқан". Экономистер Джулан Ду және Чэнган Сю Қытай моделі мен социалистік нарықтық экономиканы талдау нәтижесінде Қытай Халық Республикасының қазіргі экономикалық жүйесі нарықтық социализмге қарағанда мемлекеттік капитализмді көрсетеді. Бұл қорытындыға келуге себеп – Қытай экономикасында нарықтық социалистік әдебиетте және нарықтық социализмнің классикалық модельдерінде кездеспейтін қаржы нарықтарының болуы; сондай-ақ мемлекеттік табыс кәсіпорындарда қалады, халық арасында тең бөлініп берілмейді (негізгі кіріс/әлеуметтік дивиденд немесе ұқсас схема түрінде), бұл нарықтық социалистік әдебиеттегі маңызды ерекшелік. Олардың пікірінше, Қытай нарықтық социализмнің де, капитализмнің де тұрақты түрі емес. Қытай үкіметі бұл реформалардың социализмнің бастапқы кезеңі екенін мәлімдейді және Қытай Коммунистік партиясы социалистік қоғамды құруға және кейін толық коммунизмге дамуға номиналды түрде міндеттенді. Бұл туралы Си Цзиньпин 2023 жылғы G20 Нью-Дели саммитінде айтты.
In this system, governments use various kinds of state owned companies to manage the exploitation of resources that they consider the state's crown jewels and to create and maintain large numbers of jobs. They use select privately owned companies to dominate certain economic sectors. They use so called sovereign wealth funds to invest their extra cash in ways that maximize the state's profits. In all three cases, the state is using markets to create wealth that can be directed as political officials see fit. And in all three cases, the ultimate motive is not economic (maximizing growth) but political (maximizing the state's power and the leadership's chances of survival). This is a form of capitalism but one in which the state acts as the dominant economic player and uses markets primarily for political gain. Following on Bremmer, Aligica, and Tarko further develop the theory that state capitalism in countries like modern day China and Russia is an example of a rent seeking society. They argue that following the realization that the centrally planned socialist systems could not effectively compete with capitalist economies, formerly Communist Party political elites are trying to engineer a limited form of economic liberalization that increases efficiency while still allowing them to maintain political control and power. In his article "We're All State Capitalists Now", British historian and Laurence A. Tisch Professor of History at Harvard University Niall Ferguson warns against "an unhelpful oversimplification to divide the world into 'market capitalist' and 'state capitalist' camps. The reality is that most countries are arranged along a spectrum where both the intent and the extent of state intervention in the economy vary". Analysis of the Chinese model and the socialist market economy by the economists Julan Du and Chenggang Xu finds that the contemporary economic system of the People's Republic of China represents a state capitalist system as opposed to a market socialist system. The reason for this categorization is the existence of financial markets in the Chinese economic system, which are absent in the market socialist literature and in the classic models of market socialism; and that state profits are retained by enterprises rather than being equitably distributed among the population in a basic income/social dividend or similar scheme, which are major features in the market socialist literature. They conclude that China is neither a form of market socialism nor a stable form of capitalism. The Chinese government maintains that these reforms are actually the primary stage of socialism and the Chinese Communist Party remains nominally dedicated to establishing a socialist society and subsequently developing into full communism. This was reiterated by Xi Jinping at the 2023 G20 New Delhi summit.
Қытай Республикасы (Тайвань)
Кейбір тайваньдық экономистер Гоминьдан диктатурасы кезеңіндегі Тайваньның экономикалық моделін "партиялық мемлекеттік капитализм" деп атады. Осы кезеңде Тайвань экономикасы саяси бақылаудың лениндік үлгісіне ұқсас мемлекеттік капиталистік жүйе ретінде қарастырылды. Бүгінде Тайвань экономикасында мемлекетке тиесілі бірнеше кәсіпорын бар, бірақ 1980-жылдардың соңындағы демократиялану жоспарымен бірге мемлекеттің экономикадағы рөлі кәсіпкерлік қызметтен компаниялардағы аз үлесті инвесторға ауысты.
Норвегия
The Economist басылымының пікірінше, Норвегия "мемлекеттік капитализмді қабылдап бағуда", себебі Норвегия үкіметі, елдің мұнай қорларына мемлекеттік меншігі арқасында қаржыландырылып, елдің ірі акционерлік қоғамдарының көпшілігіне қатысады, Осло қор нарығының 37%-ын иеленеді және Equinor және Statkraft сияқты елдің ең ірі тізімге енбеген компанияларын басқарады. Дегенмен, заңдық шектеулер де бар, Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қорына бір Норвегия компаниясының 15%-дан астам үлесіне ие болуға рұқсат етілмейді.
Сингапур
Сингапур бизнеске қолайлы заңнама арқылы және батыс үлгісіндегі корпоративизмді ынталандыру арқылы, мемлекет пен корпорациялардың тығыз ынтымақтастығы нәтижесінде әлемнің ең ірі корпорацияларының бір бөлігін тартты. Сингапурдың мемлекеттік компаниялармен байланысты үлкен активтері және мемлекеттің бизнеспен тығыз ынтымақтастығы – Сингапур экономикасының ерекше белгілері болып табылады. Сингапур үкіметі көптеген мемлекеттік компаниялардың бақылау пакетіне ие және инвестицияларды мемлекеттік егемендік қорлар арқылы жүзеге асырады, бұл "мемлекет басқарушы экономикалық ойыншы ретінде әрекет ететін және нарықты негізінен саяси үлгіде пайдаланатын жүйе" ретінде анықталғанда мемлекеттік капитализм деп аталады. Сингапур қор нарығының жалпы капиталдануының 37 пайызын үкімет бақылау акционері болып табылатын компаниялар құрайды.