Кіріспе

Жекешелендіру (британдық ағылшын тілінде жекешелендіру) бірнеше мәнді білдіруі мүмкін, көбінесе мемлекеттік сектордан жеке секторға мүлікті немесе қызметті көшіруді білдіреді. Кейде бұл, аса реттелген жеке компания немесе саланың реттелу деңгейі төмендеген кезде, дерегуляцияның синонимі ретінде де қолданылады. Үкіметтік функциялар мен қызметтер де жекешелендірілуі мүмкін (мұны «франчайзинг» немесе «аутсорсинг» деп те атайды); мұндай жағдайда жеке компанияларға бұрын мемлекеттік агенттіктердің қарауында болған үкіметтік бағдарламаларды іске асыру немесе мемлекеттік қызметтерді орындау тапсырылады. Мысалдарға салық жинау, құқық қорғау органдарының жұмысы, сумен жабдықтау және түрмелерді басқару кіреді. Тағы бір анықтама бойынша, жекешелендіру – мемлекеттік меншіктегі кәсіпорынды немесе қалалық меншіктегі корпорацияны жеке инвесторларға сату болып табылады; мұндай жағдайда акциялар алғаш рет немесе кәсіпорын бұрын ұлттандырылғаннан кейін алғаш рет қоғамдық нарықта саудаға шығарылуы мүмкін. Жекешелендірудің осы түрі өзара көмек қоры, кооператив немесе мемлекеттік-жекешелік серіктестікті акционерлік қоғамға айналдыру үшін демутуализациялауды қамтуы мүмкін. Жекешелендіру жеке капитал инвесторларының ашық саудадағы компанияның барлық акцияларын сатып алуына қатысты болуы мүмкін, бұл көбінесе «жекешелендіру» деп аталады. Осы процеске дейін және одан кейін компания жеке меншікте болады, бірақ сатып алынғаннан кейін оның акциялары мемлекеттік қор биржасында саудадан алынады.

Этимология

Жекешелендіру термині алғаш рет 1923 жылдың сәуір айында «Нью-Йорк Таймс» газетінде, цитата белгілерімен, неміс тіліндегі сөйлеудің аудармасында пайда болды. Бұл аудармада американдық компаниялардың неміс мемлекеттік теміржолдарын сатып алу мүмкіндігі туралы сөз болған. Неміс тілінде Privatisierung сөзі кем дегенде 19 ғасырдан бері қолданылып келеді. Ақырында, бұл сөз неміс тіліне француз тілінен, ал француз тіліне латынша privatus сөзінен енген. Реприватизация термині (Reprivatisierung) де тікелей неміс тілінен аударылған және 1930 жылдардың ортасында «The Economist» журналы 1931 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін нацистік Германияның ұлттық банктерді жеке акционерлерге қайта сатуы туралы хабарлағанда жиі қолданылды. Бұл термин 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчердің экономикалық саясатының аясында кеңінен таралды. Ол жекешелендіруді қолдаған Парламент мүшесі Дэвид Хауэллдің еңбектерін пайдаланды, ал Хауэлл өзі австриялық-американдық менеджмент сарапшысы Питер Друкердің 1969 жылғы «Үздіксіздік дәуірі» атты кітабына сүйенді. Мемлекеттік функцияларды атқаратын жеке заңды тұлғалар да бар. Мұндай ұйымдарды да жекешелендірілген деп сипаттауға болады. Жекешелендіру мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындарды жеке мүдделерге сатуды білдіруі мүмкін, бірақ оны қызметтерді жекешелендіру немесе мемлекеттік функцияларды жекешелендіру контекстінде де талқылауға болады, онда жеке заңды тұлғаларға мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру немесе мемлекеттік қызметтерді орындау тапсырылады. Джиллиан Э. Метцгер былай деп жазды: «Жеке заңды тұлғалар [АҚШ-та] үкімет үшін кең ауқымды әлеуметтік қызметтер көрсетеді, мемлекеттік бағдарламалардың негізгі аспектілерін басқарады және стандарттарды қабылдау немесе үшінші тараптардың қызметін реттеу сияқты, мемлекеттік функцияларға тән болып көрінетін міндеттерді орындайды». Метцгер жекешелендірудің денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, мемлекеттік білім беру және түрмелерді қамтитын кеңеюін атап өтті.

ХХ ғасырдан бұрын

Жекешелендіру тарихы ежелгі Грецияға дейін барып жетеді, онда үкіметтер дерлік барлық қызметті жеке секторға жүктеген. Рим республикасында жеке тұлғалар мен компаниялар салық жинау (салық шаруашылығы), әскерге жабдық беру (әскери мердігерлер), діни құрбандықтар шалу және құрылыс сияқты көптеген қызметтерді атқарды. Дегенмен, Рим империясы мемлекеттік кәсіпорындарды да құрды, мысалы, астықтың көп бөлігі императорға тиесілі егістік жерлерде өндірілді. Дэвид Паркер мен Дэвид С. Саал бюрократиялық жүйенің қиындықтары Рим империясының құлауына себеп болды деген пікірді айтады. Таоист дінінің басшылары билеушілерге күшті билеушінің көзге түспеуі керектігін кеңес берді. Ренессанс дәуірінде Еуропаның көп бөлігі негізінен феодалдық экономикалық модельді сақтады. Керісінше, Қытайдағы Мин әулеті қайтадан жекешелендіруді, әсіресе өндіріс саласында жандандырды. Бұл бұрынғы Сун әулетінің саясатына қайта оралу болды, олар бұрынғы саясатты өзгертіп, мемлекеттік бақылауды күшейткен еді. Ұлыбританияда ортақ жерлерді жекешелендіру "қоршау" деп аталады (Шотландияда – Lowland Clearances және Highland Clearances). Осындай маңызды жекешелендірулер 1760 жылдан 1820 жылға дейін, сол елдегі өнеркәсіптік революциядан бұрын жүзеге асты.

ХХ ғасырдан бастап

1933-1937 жылдары нацистік Германияда мемлекеттік мүліктің алғашқы жаппай жекешелендіруі болды: "Ұлттық-социалистік партия үкіметі 1930 жылдардың ортасында бірнеше мемлекеттік компаниялардың мемлекеттік меншігін сатқандығы факт. Бұл компаниялар болат, тау-кен, банк, жергілікті коммуналдық қызметтер, кеме жасау, кеме тасымалдау, теміржол және тағы басқа салаларды қамтыды. Сонымен қатар, 1930 жылға дейін мемлекеттік әкімшіліктер ұсынған кейбір мемлекеттік қызметтер, әсіресе әлеуметтік және еңбекке қатысты қызметтер, жеке секторға, негізінен нацистік партияның бірнеше ұйымдарына берілді". Ұлыбритания 1950 жылдары болат өнеркәсібін жекешелендірді, ал Батыс Германия үкіметі Volkswagen компаниясының көп бөлігін 1961 жылы шағын инвесторларға акция ретінде сатуды қамтитын, кең ауқымды жекешелендіруді бастады. 2020 жылдардың басында Ұлыбританиядағы сол партия бұл процесті мемлекеттік меншіктегі Ұлыбритания теміржолы арқылы қайта жаңартуға тырысты. Ұлыбританиядағы ең ірі акция ұсыныстары 1980 жылдары Маргарет Тэтчердің консервативтік үкіметі кезінде British Telecom және British Gas компанияларын жекешелендіру болды, осы кезде көптеген мемлекеттік компаниялар жеке секторға сатылды. Жекешелендіруге қатысты қоғамдық пікір мен парламенттің көзқарастары әртүрлі болды. Тіпті бұрынғы консервативтік премьер-министр Харольд Макмиллан да бұл саясатты "отбасылық күмісті сатумен" салыстырып, сынады. 1979 жылы Тэтчер билікке келген кезде Ұлыбританияда шамамен 3 миллион акционер болды, бірақ мемлекеттік компанияларды сату нәтижесінде 1985 жылға қарай акционерлердің саны екі есеге артты. 1990 жылы ол отставкаға кеткен кезде Ұлыбританияда 10 миллионнан астам акционер болды. Латын Америкасында 1980 және 1990 жылдары Батыс либералды экономикалық саясаттың нәтижесінде жекешелендіру кеңінен жүргізілді. Су шаруашылығы, көлік және телекоммуникация сияқты қоғамдық қызметтерді ұсынатын компаниялар жеке секторға жылдам сатылды. 1990 жылдары 18 Латын Америкасы елдерінен түскен жекешелендіру кірісі жалпы ішкі өнімнің 6% құрады. 1990 және 2001 жылдар аралығында инфрақұрылымға жеке инвестиция 360,5 миллиард долларға жетті, бұл келесі дамып келе жатқан экономикадан 150 миллиард долларға көп. Саясаттар мен елдегі наразылықтар көрсеткендей, аймақтағы жекешелендіруге қанағаттанбаған немесе теріс көзқарас білдірген көптеген адамдар бар. 1990 жылдары Шығыс және Орталық Еуропа мен Ресей үкіметтері Дүниежүзілік банк, АҚШ Халықаралық даму агенттігі, Германияның Treuhand және басқа да үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдардың көмегімен Шығыс және Орталық Еуропа мен Ресейдегі мемлекеттік кәсіпорындарды кең ауқымда жекешелендіруге кірісті. Жапония поштасының жекешелендіруі ұлттық пошта қызметімен және әлемдегі ең ірі банктердің бірімен байланысты. Жылдар бойы талқыланғаннан кейін, Жунтитиро Койдзуми бастаған Жапония поштасын жекешелендіру 2007 жылы басталды. Жекешелендіру процесі 2017 жылға дейін аяқталуы күтілуде. Жапония поштасы елдегі ең ірі жұмыс берушілердің бірі болды, өйткені жапондық мемлекеттік қызметкерлердің үштен бірі онда жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол әлемдегі жеке жинақтардың ең ірі иесі деп есептелді. Жапония поштасына қатысты сын-ескертпелер оның сыбайлас жемқорлық арнасы ретінде қызмет еткендігі және тиімсіздігі туралы болды. 2003 жылдың қыркүйегінде Койдзуми кабинеті Japan Post-ты төрт жеке компанияға бөлуді ұсынды: банк, сақтандыру компаниясы, пошта қызметі компаниясы және қалған үш компанияның пошта бөлімшелері мен бөлшек сауда дүкендерін басқаратын төртінші компания. Жоғарғы палата жекешелендіруді қабылдамағаннан кейін, Койдзуми 2005 жылдың 11 қыркүйегіне жалпыұлттық сайлауды тағайындады. Ол сайлауды поштаны жекешелендіру туралы референдум деп жариялады. Койдзуми кейіннен сайлауда жеңіске жетіп, қажетті көпшілікті алып, реформаларға мандат алды. 2005 жылдың қазан айында 2007 жылы Жапония поштасын жекешелендіру туралы заң қабылданды. Nippon Telegraph and Telephone компаниясын 1987 жылы жекешелендіру сол кездегі қаржы тарихындағы ең ірі акция ұсынысын қамтыды. Әлемдегі 20 ең ірі акция ұсынымының 15-і телекоммуникация саласын жекешелендіруге қатысты. Жекешелендіру индексі19982002Болгария 4.0 3.0Чехия Республикасы 2.0 1.75Мажарстан 1.5 1.5Польша 2.25 2.25Румыния 4.5 3.75Словакия 3.25 2.0Словения 2.5 2.5Ресей Федерациясы 3.0 3.5 Франциядағы ең ірі акция ұсынысы France Télécom компаниясына қатысты. Мысыр Хосни Мубарактың басшылығымен кең ауқымды жекешелендіруді жүргізді. 2011 жылғы төңкерістен кейін көптеген адамдар бұрынғы режимде жекешелендірілген компаниялардың жемқорлықпен айналысқандығын айта отырып, мемлекеттік меншікке қайтаруды талап етті.

Шетелдік жекешелендіру

Бұрынғы Орталық және Шығыс Еуропа елдеріндегі жергілікті капиталдың аз жинақталуына байланысты, халықаралық институттар (ЕҚДБ, ХВҚ, Әлемдік банк) және басқа да шетел банктері қалаған жылдам жекешелендіру, іс жүзінде халықаралық тендерге шақыруға әкеп соқты, бұл шетелдік инвестициялар маңызды рөл атқарады деген ұсынысты көрсетеді.

Шығыс Еуропадағы қарама-қайшы жағдайлар: Румыния мен Шығыс Германия

1992 жылдың маусым айының соңына дейін қайта біріктірілген Шығыс Германияда Treuhandanstalt 8 175 компанияны жекешелендірді, олардың 5950-і қолда қалды (4340-ы сатуға арналған, ал қалғандары таратылды). 1992 жылдың маусымында Treuhand кеңесіндегі соңғы шығыс немiс қызметкері кетті. 1994 жылдың соңына қарай Treuhand көбінесе барлық мүлкін сатты, 1994 жылдың желтоқсанына қарай жекешелендіруге тек 65 компания қалды. Жекешелендірілген кәсіпорындардың 80%-дан астамын шетелдіктер сатып алды (олардың басым бөлігі – 75% Батыс Германиядан). Румыниядағы алғашқы жекешелендіру 1992 жылдың 3 тамызында өтті. 1992 жылы жекешелендіру "өте аз" болды: тек 22 мемлекеттік кәсіпорын жекешелендірілді. Келесі жылы қарқындылығы артты, 260-тан астам компания жекешелендірілді. 1992 жылы жекешелендірілген 22 кәсіпорынның төртеуі шетелдік инвесторларға сатылды. 1993 жылы 265 компания, ал 1994 жылы 604 компания жекешелендірілді. Осы кезеңде екі компания шетелдік инвесторларға сатылды, біреуі 1993 жылы, екіншісі 1994 жылы. 1999 жылдың басында жекешелендіруге 4 330 компания қалды, ал 1993–1998 жылдары 5 476 компания сатылды. 1998 жылдың соңында жекешелендірілген компаниялардың тек 2,4%-ы ғана шетелдік қатысуына ие болды.

Пікірлер

Бұл жерде жекешелендірудің күрделі мәселесі бойынша пікірлердің арқа-жағы мен қарсылығы ұсынылады.

Экономикалық теория

Экономикалық теорияда жекешелендіру келісім-шарттар теориясы саласында зерттелген. Келісім-шарттар толық болған жағдайда, (жеке немесе мемлекеттік) меншік сияқты институттарды түсіндіру қиын, себебі жеткілікті күрделі келісім-шарттар арқылы институционалдық құрылымға қарамастан, кез келген қажетті ынталандыру құрылымын қамтамасыз етуге болады. Маңыздысы – шешім қабылдаушылар кім және олардың қандай ақпаратқа қол жеткізілуі. Ал келісім-шарттар толық емес болған жағдайда институттар маңызға ие. Жекешелендіру контекстінде толық емес келісім-шарт парадигмасының маңызды қолданылуы – Харт, Шлейфер және Вишнидің (1997) моделі. Олардың моделінде менеджер сапаны арттыруға (бірақ бұл шығындарды да арттыруы мүмкін) және шығындарды төмендетуге (бірақ бұл сапаны да төмендетуі мүмкін) инвестициялар жасай алады. Жеке меншік немесе мемлекеттік меншік қайсысының тиімді екені нақты жағдайға байланысты. Харт, Шлейфер және Вишни моделі әртүрлі бағыттарда одан әрі дамытылды, мысалы, инвестициялық міндеттерді аралас жеке және мемлекеттік меншікке беруді және оларды ішкі түрде белгілеуді қамтитын жаңа тәсілдер енгізілді.

Жеке компанияларды жекешелендіру

Жекешелендіру жеке капитал инвесторларының ашық саудадағы жеке компанияның барлық акцияларын сатып алуына да қатысты болуы мүмкін, бұл көбінесе "жеке компанияға айналу" деп аталады. Мұндай сатып алу компания акцияларын ашық қор биржасынан алып тастайды. Ішкі және сыртқы инвесторлардың қатысу деңгейіне байланысты, бұл кредиттік сатып алу, басқару сатып алу, тендерлік ұсыныс немесе жауапты сатып алу түрінде жүзеге асуы мүмкін.