Кіріспе
Бизнес корпорациялар бақылауындағы қоғам – корпоративтік бизнес мүдделері үстемдік ететін үкімет идеясы. Корпоратократия (,/k//ɔr//p//ə//r//ə/'/t//ɒ//k//r//ə//s//i/, корпоративтік және κρατία; қысқаша түрі – корпорация) – бизнес корпорациялардың немесе корпоративтік мүдделердің бақылауындағы экономикалық, саяси және сот жүйесі. Бұл тұжырым банкроттықтан құтқару, бас директорларға төленетін артық жалақы, ұлттық қазына, халық және табиғи ресурстарды пайдалану жағдайларын түсіндіруде қолданылады. Кейде ол Дүниежүзілік банкке немесе әділетсіз несие беру саясатына, сондай-ақ еркін сауда келісімдерін сынаумен байланысты. Экономист Джозеф Стиглицтің сөзіне қарағанда, корпорациялардың нарықтағы күші зор өсті, бұл негізінен АҚШ-тың монополияға қарсы заңдарының неолибералдық реформалар арқасында әлсіреуіне байланысты, нәтижесінде табыс теңсіздігі күшейіп, экономиканың жалпы өнімділігі төмендеді. Ол экономиканы жақсарту үшін АҚШ саясатына ақшаның ықпалын азайту қажет екенін айтады. 1956 жылы жарық көрген «Билік элитасы» атты кітабында социолог К. Райт Миллс әскери және саяси құрылымдармен бірге ірі корпорациялардың басшылары АҚШ-ты басқаратын «билік элитасын» құрайтынын мәлімдеді. Экономист Джеффри Сакс «Мәдениет құны» (2011) кітабында АҚШ-ты корпоратократия деп сипаттады. Ол мұның төрт тенденциядан туындағанын айтты: әлсіз ұлттық партиялар және жеке округтердің күшті саяси өкілдігі, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-тың ірі әскери құрылымы, ірі корпорациялардың сайлау кампанияларын қаржыландыруға ақша жұмсауы және жаһанданудың жұмысшылардың билік тепе-теңдігінен айыруы.
the idea of government dominated by corporate business interests
Corporatocracy (,/k//ɔr//p//ə//r//ə/'/t//ɒ//k//r//ə//s//i/, from corporate and κρατία; short form corpocracy) is an economic, political and judicial system controlled by business corporations or corporate interests. The concept has been used in explanations of bank bailouts, excessive pay for CEOs, and the exploitation of national treasuries, people, and natural resources. sometimes in conjunction with criticism of the World Bank or unfair lending practices, as well as criticism of free trade agreements. According to economist Joseph Stiglitz, there has been a severe increase in the market power of corporations, largely due to U. S. antitrust laws being weakened by neoliberal reforms, leading to growing income inequality and a generally underperforming economy. He states that to improve the economy, it is necessary to decrease the influence of money on U. S. politics. In his 1956 book The Power Elite, sociologist C. Wright Mills stated that together with the military and political establishment, leaders of the biggest corporations form a "power elite", which is in control of the U. S.
Economist Jeffrey Sachs described the United States as a corporatocracy in The Price of Civilization (2011). He suggested that it arose from four trends: weak national parties and strong political representation of individual districts, the large U. S. military establishment after World War II, large corporations using money to finance election campaigns, and globalization tilting the balance of power away from workers.
Сыбайлас жемқорлық
АҚШ-тағы Алтын ғасыр дәуірінде жемқорлық өршіп кеткен, себебі кәсіпкерлер үкіметтің өз қызметтерін реттемеуі үшін көптеген қаражат жұмсады.
Табыстың үлесі
Кірістер теңсіздігіне қатысты, Калифорния университетінің, Беркли экономисті Эммануэль Саездің 2014 жылғы кіріс талдауы кіші және орта кәсіпкерлер мен бизнес иелері арасында (әдетте табыстың ең жоғарғы бір пайызын құрайтындар) табыстың салыстырмалы өсімі болмағанын растайды, бірақ бұл өсім тек табыс үлестірілімінің ең жоғарғы 0,1 пайызындағы адамдар арасында байқалады, олар жыл сайын 2 000 000 доллар немесе одан да көп табыс табады. Корпоративтік билік те кіріс теңсіздігін күшейте алады. Экономика саласындағы Нобель сыйлығының иегері Джозеф Стиглиц 2011 жылдың мамыр айында былай деп жазды: «Бүгінгі теңсіздіктің көп бөлігі қаржы жүйесін манипуляциялаудың нәтижесі, бұл қаржы индустриясының өзі сатып алған және төлеген ережелердің өзгеруіне байланысты – олардың ең табысты инвестицияларының бірі. Үкімет қаржы институттарына дерлік нөлдік пайызбен ақша берді және жағдай нашарлағанда, тиімді шарттармен кең ауқымды көмек көрсетті. Регуляторлар ашықтық жоқтығына және мүдделердің қақтығысына немқұрайлылық танытты». Стиглиц жоғары 1% табыстың шамамен «бір төрт бөлігіне» ие екенін және байлықтың 40% жуығына ие екенін түсіндірді. ЖІӨ-ге шаққанда, жалпы еңбекақы және оның құрамдас бөліктері – жалақы мен айлық 1970 жылдан бері төмендеп келеді. Бұл еңбектен (сағаттық жалақы мен айлық алатын адамдар) капиталға (бизнес, жер және активтерді иелену арқылы табыс алатын адамдар) табыс ауысуын көрсетеді. Ларри Саммерс 2007 жылы төменгі 80% отбасылардың 1979 жылғы табыс үлестілімімен салыстырғанда 664 миллиард долларға аз табыс табатынын, яғни әр отбасыға шамамен 7000 долларға аз табыс табатынын есептеді. Бұл табысты алмау көптеген отбасыларды қарызға батып, 2007–2009 жылдардағы субпримдік ипотекалық дағдарыстың маңызды факторына әкелуі мүмкін, себебі жоғары қарызды үй иелері дағдарыс кезінде таза активтерінің айтарлықтай төмендеуіне ұшырады. Бұдан әрі, төмен кірісті отбасылар жоғары кірісті отбасыларға қарағанда табысының үлкен бөлігін жұмсайтындықтан, табыстың көбірек бөлігін бай отбасыларға ауыстыру экономикалық өсімді тежейді.
Корпоративтік салықтың тиімді мөлшерлемелері
Кейбір ірі американдық корпорациялар салық жүктемесін азайту мақсатымен "салық инверсиясы" деп аталатын стратегияны қолданып, өз бас кеңселерін АҚШ-тан тыс елге көшірді. 1982 жылдан бері 46 компания төмен салық ставкалары бар елдерде қайта тіркелді, оның ішінде 15 компания 2012 жылдан бері. Тағы алты компания 2015 жылы да осылай әрекет етуді жоспарлаған.
Акцияларды қайта сатып алу мен жалақыны көтеру
Корпоративтік күштің артуының бір белгісі – олардың акцияларды қайта сатып алу мүмкіндігіне қойылған шектеулерді жою болды, бұл табыс теңсіздігінің өсуіне әкелді. 2014 жылдың қыркүйек айында «Гарвард Бизнес Ревью» журналында Уильям Лазоник рекордтық корпоративтік акцияларды қайта сатып алуды экономикаға инвестициялардың азаюына және оның салдарынан табыстылық пен табыс теңсіздігіне әсер етуіне балады. 2003 және 2012 жылдар аралығында S&P 500 индексіне кіретін 449 компания өз табысының 54% -ын (2,4 триллион доллар) өз акцияларын қайта сатып алуға жұмсады. Тағы 37% акционерлерге дивидендтер түрінде төленді. Екеуі де жалпы пайданың 91% -ын құрады. Бұл өндірістік қуаттарға инвестиция салуға немесе қызметкерлердің табысын арттыруға аз мүмкіндік қалдырды, нәтижесінде табыс еңбектен гөрі капиталға көбірек ауысты. Ол атқарушы органдардың сыйақы жүйесін, олар акция опцияларына, акцияларға сыйлық беруге және бонустарға көптеп сүйенетінін, акция бағасының өсуіне (EPS) қол жеткізу үшін кінәлады. EPS акциялардың саны азайған сайын артады. 1980 жылдардың басында акцияларды қайта сатып алуға қатысты заңдық шектеулер күрт жеңілдетілді. Ол осы ынталандыруларды өзгертуді және қайта сатып алуды шектеуді ұсынады. 2014 жылдың 31 наурызына дейінгі 12 айда S&P 500 компаниялары акцияларды қайта сатып алу бойынша төлемдерін жылдық көрсеткішпен 29% -ға, 534,9 миллиард долларға дейін арттырды. Goldman Sachs мәліметінше, АҚШ компаниялары 2015 жылы қайта сатып алуды 701 миллиард долларға дейін арттыруды жоспарлап отыр, бұл 2014 жылмен салыстырғанда 18% -ға көп. 2014 жылға қатысты масштаб үшін, жылдық тұрғын емес негізгі капиталға инвестициялар (бизнес инвестицияларының көрсеткіші және ЖІӨ-нің маңызды бөлігі) шамамен 2,1 триллион долларға бағаланды.
Өнеркәсіптік шоғырлану
Трансұлттық институттың қызметкері Брид Бреннан корпорациялардың шоғырлануының үкіметке қатысты олардың ықпалын қалай арттыратынын былай түсіндірді: "ТМК-ны [трансұлттық корпорацияларды] демократияға қауіпті ететін олардың ғана емес, өлшемдері, зор байлықтары мен активтері. Бұл сондай-ақ олардың шоғырлануы, ықпал ету қабілеті және көбінесе үкіметтерге енуі, сондай-ақ жалпыға ортақ игілікке қарсы коммерциялық мүдделерін қорғау мақсатында нағыз халықаралық әлеуметтік класс ретінде әрекет ету қабілеті. Осы шешім қабылдау билігі, сондай-ақ соңғы 30 жылда ұлттық конституцияларға, ұлттық және халықаралық заңнамаға өзгерістер енгізу арқылы дерегуляцияны таңу билігі корпоративтік қылмыс пен жазасыздыққа жағдай жасады". Бреннан бұл биліктің шоғырлануы табыс пен байлықтың одан әрі шоғырлануына алып келетінін қорытындылады. Мұндай салалық шоғырланудың мысалы – банк саласы. 1998 жылы АҚШ-тың ең ірі 5 банкі АҚШ банктік активтерінің шамамен 30%-ын құрады; бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-қа, ал 2010 жылы 48%-ға өсті, кейін 2011 жылы 47%-ға төмендеді. The Economist сонымен қатар 1980 жылдан бері АҚШ-та Джини коэффициентінің өсуіне корпоративтік қаржы және банк секторының үнемі пайда табуының қалай әсер еткенін түсіндірді: "Америкадағы қаржылық қызметтердің ЖІӨ-дегі үлесі 1980 мен 2000 жылдар аралығында екі есеге өсіп, 8%-ға жетті; осы кезеңде олардың табысы жалпы корпоративтік табыстың шамамен 10%-дан 35%-ға дейін өсті, бірақ 2007-2009 жылдары төмендеді. Банкирлердің де жалақысы артты. Америкада қаржылық қызметтердегі жұмыскерлердің жалақысы 1980 жылға дейін орташа жалақы деңгейімен шамалас болды. Ал қазір ол көрсеткіш екі есеге артқан".
Жаппай қамауға алу
Бірнеше ғалым АҚШ-тағы кедейлердің жаппай түрмеге қамалуын неолиберализмнің өрлеуімен байланыстырды. Әлеуметтанушы Лойк Ваквант пен марксистік экономикалық география ғалымы Дэвид Харви кедейлікті қылмыстық қылмыс деп қарастыру және жаппай түрмеге қамаудың экономикалық жағынан шеттетілген топтар арасындағы әлеуметтік тұрақсыздықпен күресуге бағытталған неолибералдық саясат екенін айтты. Вакванттың пікірінше, бұл жағдай басқа неолибералдық саясаттардың іске асырылуынан кейін туындады, бұл әлеуметтік әл-ауқат мемлекетінің шектелуіне және жазалауға бағытталған жұмыспен қамтудың күшеюіне, сондай-ақ қалалық аудандардың джентрификациялануына, мемлекеттік функциялардың жекешелендірілуіне, экономикалық реттеудің азаюы арқылы жұмысшы табының ұжымдық қорғалуының әлсіреуіне және төмен жалақы төленетін, тұрақсыз жұмыс күшінің өсуіне әкеп соқты. Ал, керісінше, қоғамның жоғарғы эшелондарындағыларға, әсіресе жоғары сынып пен корпорациялардың экономикалық қылмыстарына – алаяқтық, ұрлық, ішкі сауда, несие және сақтандыру алаяқтығы, ақша жылу, сауда және еңбек кодекстерін бұзу сияқты жағдайларға қатысты өте кеңшілдік танытады. Вакванттың сөзінше, неолиберализм үкіметтің ықпалын азайта қоймай, керісінше, жоғарыдағыларға мемлекеттік бақылауды минимумға дейін төмендетіп, төмендегілерді қатаң бақылауда ұстайтын «кентавр мемлекетін» құрады.
Қатаң шаралар
2014 жылы жарық көрген кітабында Марк Блайт үнемдеудің өсімді ынталандыруға ғана емес, сонымен қатар қарызды жұмысшы табына ауыртатынын айтады. Осылайша, Эндрю Гэмбл сияқты көптеген ғалымдар Ұлыбританиядағы үнемдеуді экономикалық қажеттілік ретінде емес, идеология мен экономикалық талаптармен басқарылатын мемлекеттік құрал ретінде қарастырады. 2017 жылдың қараша айында The BMJ журналында жарияланған зерттеуде консервативті үкіметтің үнемдеу бағдарламасы 2010 жылдан бері шамамен 120 000 өлімге байланысты екені анықталды; алайда, бұл, мысалы, себеп-салдар байланысын көрсетпеген байқау зерттеуі болғандықтан, дау тудырды. Көптеген зерттеулер үнемдеудің халық денсаулығына кері әсерін көрсетеді, оларға зейнеткерлер арасындағы өлім-жітімнің өсуі (бұл табысқа қолдаудың беспрецеденттік төмендеуімен байланысты), суицидтердің көбеюі, психикалық денсаулық мәселелері бар пациенттерге антидепрессанттардың тағайындалуы, сондай-ақ түрмелерде зорлық-зомбылықтың, өзін-өзі зақымдаудың және суицидтердің өсуі жатады. Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінің экономика профессоры Клара Э. Маттей үнемдеудің "экономиканы жақсарту" құралы емес, экономикалық және саяси элиталардың жұмысшы табының наразылықтары мен тәртіпсіздіктерін басу және капиталистік жүйеге балама жолдарды жабу үшін қолданатын таптық қысымның идеологиялық қаруы екенін айтады. Ол қазіргі үнемдеудің бастауын Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Ұлыбритания мен Италияға жатқызады, онда ол жұмысшы табының белсенділігі мен капитализмге қарсы көңіл күйдің өсуіне қарсы "қуатты шабуыл" ретінде қызмет етті. Осы ретте ол британдық экономист Г.Д.Х. Коулдың 1921 жылғы экономикалық төмендеуге британдықтардың реакциясы туралы жазған сөздерін келтіреді: "Жұмысшы табының үлкен шабуылы сәтті тоқтатылды; және британдық капитализм, экономикалық қиындықтармен қауіптенгенімен, өзін тағы бір рет қауіпсіз сезінді және еңбек тарапынан жасалуы мүмкін кез келген әрекетті өнеркәсіптік және саяси тұрғыдан жеңе алатынын түсінді".