Нарық экономикасы түрлері және капитализмнің негіздері

Кіріспе

Нарық экономикасының түрі – нарықтардың (еркін немесе реттелген) негізгі таратқыш механизмі болып табылатын экономикалық жүйелер. Экономикада еркін нарық – тауарлар мен қызметтердің бағасы сатушылар мен сатып алушылардың сұранысы мен ұсынысы арқылы анықталатын экономикалық жүйе. Мұндай нарықтар, модельдеуде, үкіметтің немесе басқа да сыртқы биліктің араласуынсыз жұмыс істейді. Еркін нарықты нормативтік идеал ретінде қолдайтындар оны реттелген нарықтан ажыратады, онда үкімет салықтар немесе ережелер сияқты әртүрлі тәсілдермен сұраныс пен ұсынысқа араласады. Идеалды еркін нарық экономикасында тауарлар мен қызметтердің бағасы қатысушылардың ұсыныстары мен сұраныстарымен ғана белгіленеді. Ғалымдар еркін нарық тұжырымдамасын саяси экономика, жаңа институционалдық экономика, экономикалық социология және саяси ғылым сияқты зерттеу салаларындағы үйлестірілген нарық тұжырымдамасымен салыстырады. Бұл салалардың барлығы қазіргі нарықтық жүйелерде өндіріс пен таралымды басқару үшін осы күштерге орын жасайтын, сұраныс пен ұсыныс күштеріне сыртқы институттардың маңыздылығын атап көрсетеді. Еркін нарықтар заманауи қолданыста және халық мәдениетінде капитализммен байланысты болғанымен, еркін нарықтар нарықтық социализмнің кейбір түрлерінің де құрамдас бөлігі болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, еркін нарық басқа экономикалық саясаттармен синоним ретінде де қолданылған. Мысалы, «лаиссе-феер» капитализмін жақтаушылар оны еркін нарықтық капитализм деп атайды, себебі олар оның ең көп экономикалық еркіндікке жететінін мәлімдейді.

Капитализм

Капитализм – өндіріс құралдарының жеке меншігіне және оларды пайда табу үшін пайдалануға негізделген экономикалық жүйе. Капитализмнің орталық ерекшеліктері – капиталды жинақтау, бәсекелестік нарықтар, баға жүйесі, жеке меншік және меншік құқығының мойындалуы, ерікті айырбас және жалақылы еңбек. Капиталистік нарықтық экономикада шешім қабылдау және инвестициялар капитал және қаржы нарықтарындағы байлық, мүлік немесе өндіріс мүмкіндіктеріне ие әрбір иегермен анықталады, ал тауарлар мен қызметтердің бағасы мен таратылуы негізінен тауарлар мен қызметтер нарықтарындағы бәсекелестік арқылы айқындалады. Экономистер, тарихшылар, саяси экономистер және әлеуметтанушылар капитализмді талдау кезінде әртүрлі көзқарастарды қабылдады және оның практикадағы әртүрлі формаларын мойындады. Оларға еркін нарықтық капитализм (laissez-faire), мемлекеттік капитализм және әлеуметтік капитализм жатады. Капитализмнің әртүрлі түрлері әртүрлі деңгейдегі еркін нарықтарды, мемлекеттік меншікті, бәсекелестікке кедергілерді және мемлекеттік қолдауға ие әлеуметтік саясатты қамтиды. Нарықтағы бәсекелестік деңгейі, араласу мен реттеудің рөлі, сондай-ақ мемлекеттік меншіктің көлемі капитализмнің әртүрлі модельдерінде өзгеше болады. Нарықтардың еркіндік деңгейі және жеке меншікті анықтайтын ережелер – саясат және мемлекеттік саясат мәселелері. Қазіргі капиталистік экономикалардың көпшілігі аралас экономика болып табылады, олар еркін нарық элементтерін мемлекеттік араласумен және кейбір жағдайларда экономикалық жоспарлаумен үйлестіреді. Нарықтық экономикалар көптеген үкімет формаларында және әртүрлі уақыттарда, орындарда және мәдениеттерде болған. Қазіргі капиталистік қоғамдар – ақшаға негізделген әлеуметтік қатынастардың кеңінен таралуымен, жалақыға жұмыс істеуге міндетті жұмысшылардың үлкен және жүйелі класымен (пролетариат) және өндіріс құралдарына ие капиталистік класспен сипатталады. Осы процестің нәтижесінде Батыс Еуропада өнеркәсіптік революция пайда болды. Одан бері тікелей мемлекеттік араласудың әртүрлі деңгейлері бар капиталистік жүйелер Батыс әлемінде басымдыққа ие болды және таралуда. Капитализмнің экономикалық өсіммен тығыз байланысты екені көрсетілді.

Capitalism is an economic system based on the private ownership of the means of production and their operation for profit. Central characteristics of capitalism include capital accumulation, competitive markets, a price system, private property and the recognition of property rights, voluntary exchange, and wage labor. In a capitalist market economy, decision making and investments are determined by every owner of wealth, property or production ability in capital and financial markets whereas prices and the distribution of goods and services are mainly determined by competition in goods and services markets. Economists, historians, political economists and sociologists have adopted different perspectives in their analyses of capitalism and have recognized various forms of it in practice. These include laissez faire or free market capitalism, state capitalism and welfare capitalism. Different forms of capitalism feature varying degrees of free markets, public ownership, obstacles to free competition and state sanctioned social policies. The degree of competition in markets and the role of intervention and regulation as well as the scope of state ownership vary across different models of capitalism. The extent to which different markets are free and the rules defining private property are matters of politics and policy. Most of the existing capitalist economies are mixed economies that combine elements of free markets with state intervention and in some cases economic planning. Market economies have existed under many forms of government and in many different times, places and cultures. Modern capitalist societies—marked by a universalization of money based social relations, a consistently large and system wide class of workers who must work for wages (the proletariat) and a capitalist class which owns the means of production—developed in Western Europe in a process that led to the Industrial Revolution. Capitalist systems with varying degrees of direct government intervention have since become dominant in the Western world and continue to spread. Capitalism has been shown to be strongly correlated with economic growth.

Георгизм

Адам Смит сияқты классикалық экономистер үшін еркін нарық термині экономикалық артықшылықтардың, монополиялардың және жасанды тапшылықтың барлық түрлерінен бос нарықты білдіреді. Кейбір экономикалық ойшылдар осы ренталарды бөлісу қажеттігін жақсы жұмыс істейтін нарықтың маңызды шарты ретінде атап көрсетеді. Бұл, саудаға кері әсер ететін үнемі алынатын салықтардың қажеттілігін жоюға (өлімдік салмақ жоғалтуына қараңыз) және спекуляцияға түсетін немесе монополияға айналатын жер мен ресурстарды босатуға мүмкіндік береді – бұл екі фактор бәсекелестікті және еркін нарық механизмдерін жақсартады. Уинстон Черчилль бұл көзқарасты былай деп айтқан: "Жер – барлық монополиялардың анасы". Осы тезистің ең белгілі жақтаушысы – американдық экономист және әлеуметтанушы Генри Джордж, осыған жету үшін барлық басқа салықтарды алмастыратын жоғары жер құны салығын енгізуді ұсынды. Оның идеяларын ұстанатындарды көбінесе георгистер, геоистер және геолобертариандар деп атайды. Жаңа тепе-теңдік теориясын қалыптастыруға көмектескен неоклассикалық экономиканың негізін қалаушыларының бірі Леон Вальрас да осыған ұқсас пікірде болды. Оның ойынша, еркін бәсекелестік тек табиғи ресурстар мен жер мемлекеттік меншікте болған жағдайда ғана мүмкін болады. Сонымен қатар, мемлекет осындай ресурстар мен кәсіпорындарға иелік ету арқылы мемлекеттік қызметтерді қаржыландыруға қажетті табысқа ие болғандықтан, табыс салығын жоюға болады.

Лазерлік

Laissez faire принципі бағалар мен жалақыға нарықтық емес қысымдардың болмауына басымдық береді, мысалы, кемсітуші мемлекеттік салықтар, субсидиялар, тарифтер, ережелер немесе мемлекеттік монополиялар. Капиталдың таза теориясында Фридрих Хайек мақсат – бағаның өзінде сақталған бірегей ақпаратты қорғау екенін айтты. Карл Поппердің пікірінше, еркін нарық идеясы парадоксалды, себебі ол араласуды болдырмау үшін араласуды қажет етеді. Laissez faire көбінесе капитализммен байланысты болғанымен, социализммен байланысты ұқсас экономикалық теория бар, ол солшыл немесе социалистік laissez faire деп аталады, және оны laissez faire капитализмінен ажырату үшін еркін нарық анархизмі, еркін нарық антикапитализмі және еркін нарық социализмі деп те атайды. Көбінесе қабылданылған түсініктегідей, laissez faire жүйесін сынға алғандар, нағыз laissez faire жүйесі капитализмге қарсы және социалистік болады деп мәлімдейді. Бенджамин Таккер сияқты американдық индивидуалистік анархистер өздерін экономикалық еркін нарық социалистері және саяси жеке тұлғалар ретінде қарастырды, сонымен қатар олардың «анархистік социализмі» немесе «жеке анархизмі» «толыққанды манчестерлік» екенін айтты.

Социализм

Әлеуметтік-экономикалық дамудың әртүрлі формалары 19 ғасырдан бері қалыптасқан. Ертедегі маңызды социалистік еркін нарық жақтастары Пьер Жозеф Прудон, Бенджамин Таккер және Рикардоның социалистері болып табылады. Бұл экономистер капитализмнің қанаушылық жағдайларында шынайы еркін нарық пен ерікті сауданың болуы мүмкін емес деп сенді. Бұл ұсыныстар жұмысшы кооперативтерінің әртүрлі формаларынан бастап, еркін нарықтық экономикада жұмыс істейтін, мысалы, Прудон ұсынған өзара көмек жүйесінен, реттелмеген және ашық нарықтарда жұмыс істейтін мемлекеттік кәсіпорындарға дейін қамтиды. Бұл социализм модельдерін нарықтық социализмнің басқа түрлерімен (мысалы, Ланге моделі) шатастыруға болмайды, онда мемлекеттік кәсіпорындар әртүрлі деңгейдегі экономикалық жоспарлау арқылы үйлестіріледі немесе капитал тауарларының бағасы шекті шығын бағасы арқылы анықталады. Ярослав Ванек сияқты еркін нарықтық социализмнің жақтастары өндірістік мүліктің жеке меншігі жағдайында шынайы еркін нарықтың мүмкін емес деп санайды. Оның орнына, жеке меншік нәтижесінде туындаған табыстар мен биліктегі таптық айырмашылықтар мен теңсіздіктер үстем таптың мүдделерін нарыққа өздеріне тиімді етіп бұрмалауға мүмкіндік береді, монополия және нарықтық билік түрінде немесе олардың жеке бизнес мүдделеріне пайда келтіретін мемлекеттік саясатты заңдастыру үшін өздерінің байлығы мен ресурстарын пайдалану арқылы. Сонымен қатар, Ванек кооперативтік және өзін-өзі басқаратын кәсіпорындарға негізделген социалистік экономикадағы жұмысшылардың өнімділікті арттыруға ынтасы күшейеді, өйткені олар белгіленген жалақыдан немесе айлықтан басқа пайданың бір бөлігін (кәсіпорынның жалпы өнімділігіне негізделген) алады. Луис О. Келсо және Джеймс С. Альбус сияқты түрлі ойшылдардың көзқарасы бойынша, қызметкерлерге тиесілі компаниялардың қалыпты құрылуы егер еркін нарықтық экономикада кооперативтік және өзін-өзі басқаратын кәсіпорындарға негізделген социалистік экономикада өнімділікті барынша арттыруға бағытталған күшті ынталандыруларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Социалистер сондай-ақ еркін нарықтық капитализм табыстың шамадан тыс бұрмаланған бөлінуіне және экономикалық тұрақсыздыққа, одан әлеуметтік тұрақсыздыққа әкеледі деп мәлімдейді. Әлеуметтік көмек, қайта бөлу салықтары және реттеу шаралары түріндегі түзету шаралары және олармен байланысты әкімшілік шығындар қоғам үшін агенттік шығындар тудырады. Бұл шығындар өзін-өзі басқаратын социалистік экономикада қажет емес. Нарықтық социализмді сынға алудың екі негізгі бағыты бар. Экономистер Фридрих Хайек және Джордж Стиглер социализм теориясы демократиялық жүйелерге қолайлы емес және тіпті ең қайырымды мемлекет оны жүзеге асыруда үлкен қиындықтарға тап болады деп мәлімдеді. Социализмді және нарықтық социализмді қазіргі заманғы сынға алу демократиялық жүйеде де социализм қажетті тиімді нәтижеге жете алмайды дегенді білдіреді. Бұл аргумент демократиялық көпшілік билік кәсіпорындар мен салаларға зиян келтіреді және мүдделік топтардың қалыптасуы нарықтың оңтайлы нәтижесін бұзады деп санайды.

Various forms of socialism based on free markets have existed since the 19th century. Early notable socialist proponents of free markets include Pierre Joseph Proudhon, Benjamin Tucker and the Ricardian socialists. These economists believed that genuinely free markets and voluntary exchange could not exist within the exploitative conditions of capitalism. These proposals ranged from various forms of worker cooperatives operating in a free market economy such as the mutualist system proposed by Proudhon, to state owned enterprises operating in unregulated and open markets. These models of socialism are not to be confused with other forms of market socialism (e. g. the Lange model) where publicly owned enterprises are coordinated by various degrees of economic planning, or where capital good prices are determined through marginal cost pricing. Advocates of free market socialism such as Jaroslav Vanek argue that genuinely free markets are not possible under conditions of private ownership of productive property. Instead, he contends that the class differences and inequalities in income and power that result from private ownership enable the interests of the dominant class to skew the market to their favor, either in the form of monopoly and market power, or by utilizing their wealth and resources to legislate government policies that benefit their specific business interests. Additionally, Vanek states that workers in a socialist economy based on cooperative and self managed enterprises have stronger incentives to maximize productivity because they would receive a share of the profits (based on the overall performance of their enterprise) in addition to receiving their fixed wage or salary. The stronger incentives to maximize productivity that he conceives as possible in a socialist economy based on cooperative and self managed enterprises might be accomplished in a free market economy if employee owned companies were the norm as envisioned by various thinkers including Louis O. Kelso and James S. Albus. Socialists also assert that free market capitalism leads to an excessively skewed distributions of income and economic instabilities which in turn leads to social instability. Corrective measures in the form of social welfare, re distributive taxation and regulatory measures and their associated administrative costs which are required create agency costs for society. These costs would not be required in a self managed socialist economy. Criticism of market socialism comes from two major directions. Economists Friedrich Hayek and George Stigler argued that socialism as a theory is not conducive to democratic systems and even the most benevolent state would face serious implementation problems. More modern criticism of socialism and market socialism implies that even in a democratic system, socialism cannot reach the desired efficient outcome. This argument holds that democratic majority rule becomes detrimental to enterprises and industries, and that the formation of interest groups distorts the optimal market outcome.

Экономикалық тепе-теңдік

Жалпы тепе-теңдік теориясы, белгілі бір теориялық шарттарда толық бәсекелестік болған жағдайда, сұраныс пен ұсыныс заңы бағаларға әсер етіп, өнімдерге деген сұранысты олардың ұсынылымымен теңестіретін тепе-теңдікке итермелейді. Осы тепе-теңдік бағаларда нарық өнімдерді сатып алушыларға, әрбір сатып алушының әрбір өнімге деген қалауына немесе пайдалылығына сәйкес, сондай-ақ әрбір сатып алушының сатып алу мүмкіндігінің шектерінде бөліп береді. Бұл нәтиже нарықтың тиімділігі деп сипатталады, нақтырақ айтқанда Парето оптимумы.

Кірудің төмен кедергілері

Еркін нарық тікелей бәсекелестіктің болуын қажет етпейді, алайда жаңа қатысушылардың нарыққа еркін кіруіне мүмкіндік беретін жүйені талап етеді. Сондықтан, еркін нарықтағы бәсекелестік – еркін нарықтың шарттарының салдары, оның ішінде нарық қатысушыларының пайда табу ниетіне кедергі келтірілмеуі де осы шарттардың бірі.

Толық бәсекелестік және нарықтың жетіспеушілігі

Кәдімгі бәсекелестік шарттарының кез келгенінің болмауы нарықтың сәтсіздігі деп есептеледі. Реттеуші шаралар нарық сәтсіздігін жоюға көмектесетін балама күшті ұсынуы мүмкін, бұл кейбір экономистерді нарықты реттеудің кейбір түрлері реттелмеген нарықтан гөрі еркін нарықты қамтамасыз етуде жақсырақ болуы мүмкін деген сенімге жетелейді. Осы көзқарас бойынша, нарықтық экономикалар тауарлар мен қызметтерді экономика бойынша өндіріп, тарататын күрделі транзакциялық желілердің қалыптасуымен сипатталады. Бұл желілер жоспарланбаған, бірақ олар жеке экономикалық шешімдердің нәтижесінде пайда болады. Өздігінен қалыптасатын тәртіп идеясы Адам Смиттің «Халықтардың байлығы» еңбегінде ұсынған «көрінбейтін қол» тұжырымын кеңейтеді. Смит жеке адам туралы былай деп жазды:
Отандық өнеркәсіпті шетелдік өнеркәсіптен артық көру арқылы ол тек өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздейді; ал өндірісі ең жоғары құнға ие болуы үшін сол өнеркәсіпті басқару арқылы ол тек өзінің пайдасын көздейді, және ол осылай, көптеген басқа жағдайларда сияқты, көрінбейтін қолмен оның ниетіне енбеген мақсатқа жетуге итермеленеді. Ал қоғам үшін оның ниетіне енбегендігі одан да жаман емес. Өзінің мүддесін іздеу арқылы ол қоғамның мүддесін оны шын ниетпен ілгерілетуге тырысқаннан гөрі тиімдірек ілгерілетеді. Қоғамдық игілік үшін сауда жасағандардың көп жақсылық жасағанын мен білмеймін. Смит, біз өз кешкі асымызды сойышшының, фермердің немесе нан пісірушінің бауырластық сезіміне сүйеніп ала алмайтынымызды атап өтті. Керісінше, біз олардың жеке мүдделеріне сүйенеміз және олардың еңбегіне ақы төлейміз, былай деп аргументтейміз:
Біздің кешкі асымызды сойышшының, сыра қайнатқышның немесе нан пісірушінің мейірімділігінен емес, олардың жеке мүдделерін ескеретіндіктен күтеміз. Біз олардың адамгершілігіне емес, өздеріне деген сүйіспеншілігіне жүгінеміз және олардың артықшылықтары туралы ғана сөйлейміз, өз қажеттіліктеріміз туралы емес. Осы көзқарасты қолдаушылар өздігінен қалыптасқан тәртіп, не өндіруді, не сатып алуды, не сатуды және қандай бағамен шешуге жеке тұлғаларға рұқсат бермейтін кез келген тәртіптен жоғары екенін мәлімдейді, себебі осы факторлардың саны мен күрделілігі. Олар сондай-ақ орталық жоспарлауды енгізуге жасалған кез келген әрекет көбірек тәртіпсіздікке немесе тауарлар мен қызметтерді тиімсіз өндіруге және таратуға әкеледі деп сендіреді. Саяси экономист Карл Поланьи сияқты сыншылар саяси саясаттың бұрмалауынан мүлдем азат, өздігінен реттелген нарық болуы мүмкін бе деген сұрақ қояды, тіпті ең еркін нарықтардың өзінде кейбір салаларда мемлекет мәжбүрлеуші билікті жүзеге асыру қажет, атап айтқанда келісімшарттарды орындау, еңбек одақтарының құрылуын реттеу, корпорациялардың құқықтары мен міндеттерін анықтау, заңдық шаралар қолдануға кімнің құқығы бар екенін және қабылдамас мүдделер қақтығысын анықтау үшін.

An absence of any of the conditions of perfect competition is considered a market failure. Regulatory intervention may provide a substitute force to counter a market failure, which leads some economists to believe that some forms of market regulation may be better than an unregulated market at providing a free market. According to this view, market economies are characterized by the formation of complex transactional networks that produce and distribute goods and services throughout the economy. These networks are not designed, but they nevertheless emerge as a result of decentralized individual economic decisions. The idea of spontaneous order is an elaboration on the invisible hand proposed by Adam Smith in The Wealth of Nations. About the individual, Smith wrote:
By preferring the support of domestic to that of foreign industry, he intends only his own security; and by directing that industry in such a manner as its produce may be of the greatest value, he intends only his own gain, and he is in this, as in many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was no part of his intention. Nor is it always the worse for society that it was no part of it. By pursuing his own interest, he frequently promotes that of the society more effectually than when he really intends to promote it. I have never known much good done by those who affected to trade for the public good. Smith pointed out that one does not get one's dinner by appealing to the brother love of the butcher, the farmer or the baker. Rather, one appeals to their self interest and pays them for their labor, arguing:
It is not from the benevolence of the butcher, the brewer or the baker, that we expect our dinner, but from their regard to their own self interest. We address ourselves, not to their humanity but to their self love, and never talk to them of our own necessities but of their advantages. Supporters of this view claim that spontaneous order is superior to any order that does not allow individuals to make their own choices of what to produce, what to buy, what to sell and at what prices due to the number and complexity of the factors involved. They further believe that any attempt to implement central planning will result in more disorder, or a less efficient production and distribution of goods and services. Critics such as political economist Karl Polanyi question whether a spontaneously ordered market can exist, completely free of distortions of political policy, claiming that even the ostensibly freest markets require a state to exercise coercive power in some areas, namely to enforce contracts, govern the formation of labor unions, spell out the rights and obligations of corporations, shape who has standing to bring legal actions and define what constitutes an unacceptable conflict of interest.

Сұраныс пен ұсыныс

Бір затқа деген сұраныс (мысалы, тауар немесе қызмет) – оны сатып алуға тырысатын адамдардың экономикалық нарықтық қысымы. Сатып алушылардың бір зат үшін төлеуге дайын ең жоғары бағасы бар, ал сатушылардың өнімдерін ұсынуға дайын ең төменгі бағасы болады. Сұраныс және ұсыныс қисықтарының қиылысқан нүктесі – тауардың тепе-теңдік бағасы және сұраныс көлемі. Өз тауарларын тепе-теңдік бағасынан төмен бағамен ұсынуға дайын сатушылар, айырмашылықты өндірушінің үстеме табысы ретінде алады. Тауарды тепе-теңдік бағасынан жоғары бағаға төлеуге дайын сатып алушылар, айырмашылықты тұтынушының үстеме табысы ретінде алады. Бұл модель еңбек нарығындағы жалақыға жиі қолданылады. Әдеттегі жеткізуші мен тұтынушы рөлдері кері ауысады. Жеткізушілер – өз еңбектерін ең жоғары бағаға сатуға (жеткізуге) тырысатын жеке тұлғалар. Тұтынушылар – қажетті еңбек күшін ең төменгі бағамен сатып алуға (талап етуге) тырысатын кәсіпорындар. Нарықта еңбек ұсынымы артқан сайын, тепе-теңдік жалақы төмендейді және жұмыспен қамту деңгейі артады, себебі ұсыныс қисығы оңға қарай жылжиды. Егер нарықта еңбек ұсынымы азайса, онда ұсыныс қисығы солға қарай жылжиды, керісінше жағдай орын алады. Үкіметтер нарыққа араласу арқылы әлеуметтік теңдік немесе нәтижелердің теңдігін қамтамасыз етуге тырысуы мүмкін, мысалы, ең төменгі жалақыны (бағаның ең төменгі шегін) белгілеу немесе бағаны реттеу (бағаның ең жоғары шегін) енгізу. АҚШ сияқты елдерде, құнарлы жер иелеріне егін өсірмеу үшін субсидия беріледі, бұл ұсыныс қисығының оңға қарай жылжуына және тепе-теңдік бағасының төмендеуіне жол бермейді. Бұл шаруалардың табысын сақтау мақсатында жасалады. Егінге деген сұраныстың салыстырмалы икемсіздігіне байланысты, ұсыныстың артуы бағаны төмендетіп, сұраныс көлемін айтарлықтай арттырмайды, бұл шаруаларға нарықтан шығуға қысым түсіреді. Мұндай араласулар көбінесе еркін нарықтың негізгі қағидаларын сақтау үшін жасалады, мысалы, өндіріс шығындары тауар бағасына қосылуы керек деген пікір. Ластану және табиғи ресурстардың азаюы сияқты шығындар кейде өндіріс шығындарына есептелмейді (бір өндіруші суды бір жерден алып, оны ластанған күйінде төмен ағысқа жібереді, суды тазарту шығындарынан қашады), сондықтан үкіметтер өндіріс шығындарының барлығын ішкілендіруге тырысып, оларды тауар бағасына қосу үшін реттеулер енгізе алады. Еркін нарықты қолдаушылар мемлекеттік араласу ресурстарды сұраныс пен ұсынысқа сәйкес тиімді бөлуді бұзып, экономикалық өсуге кедергі келтіреді деп санайды. Ал еркін нарықты сынға алатындар мемлекеттік араласу кейде елдің экономикасын дамысырақ және ықпалды экономикалардан қорғау үшін, сондай-ақ ұзақ мерзімді инвестициялар үшін қажетті тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажет деп есептейді. Милтон Фридман орталықтандырылған жоспарлауға, бағаны реттеуге және мемлекеттік корпорацияларға қарсы болды, әсіресе Кеңес Одағы мен Қытайда қолданылған тәжірибелерге. Ха Чжун Чанг соғыстан кейінгі Жапония мен Оңтүстік Кореяның болат өнеркәсібінің өсуін мемлекеттік араласудың сәтті мысалдары ретінде келтіреді.

Demand for an item (such as a good or service) refers to the economic market pressure from people trying to buy it. Buyers have a maximum price they are willing to pay for an item, and sellers have a minimum price at which they are willing to offer their product. The point at which the supply and demand curves meet is the equilibrium price of the good and quantity demanded. Sellers willing to offer their goods at a lower price than the equilibrium price receive the difference as producer surplus. Buyers willing to pay for goods at a higher price than the equilibrium price receive the difference as consumer surplus. The model is commonly applied to wages in the market for labor. The typical roles of supplier and consumer are reversed. The suppliers are individuals, who try to sell (supply) their labor for the highest price. The consumers are businesses, which try to buy (demand) the type of labor they need at the lowest price. As more people offer their labor in that market, the equilibrium wage decreases and the equilibrium level of employment increases as the supply curve shifts to the right. The opposite happens if fewer people offer their wages in the market as the supply curve shifts to the left. Governments may attempt to create social equality or equality of outcome by intervening in the market through actions such as imposing a minimum wage (price floor) or erecting price controls (price ceiling). Other lesser known goals are also pursued, such as in the United States, where the federal government subsidizes owners of fertile land to not grow crops in order to prevent the supply curve from further shifting to the right and decreasing the equilibrium price. This is done under the justification of maintaining farmers' profits; due to the relative inelasticity of demand for crops, increased supply would lower the price but not significantly increase quantity demanded, thus placing pressure on farmers to exit the market. Those interventions are often done in the name of maintaining basic assumptions of free markets such as the idea that the costs of production must be included in the price of goods. Pollution and depletion costs are sometimes not included in the cost of production (a manufacturer that withdraws water at one location then discharges it polluted downstream, avoiding the cost of treating the water), therefore governments may opt to impose regulations in an attempt to try to internalize all of the cost of production and ultimately include them in the price of the goods. Advocates of the free market contend that government intervention hampers economic growth by disrupting the efficient allocation of resources according to supply and demand while critics of the free market contend that government intervention is sometimes necessary to protect a country's economy from better developed and more influential economies, while providing the stability necessary for wise long term investment. Milton Friedman argued against central planning, price controls and state owned corporations, particularly as practiced in the Soviet Union and China while Ha Joon Chang cites the examples of post war Japan and the growth of South Korea's steel industry as positive examples of government intervention.

Сын

Лайс-фэйр еркін нарығын сынға алғандар, нақты әлемдегі жағдайларда ол баға белгілеу монополиясының дамуына бейім екендігін дәлелдеді. Мұндай ойлар мемлекеттік араласуға әкелді, мысалы, АҚШ-тың монополияға қарсы заңдары. Еркін нарықты сынға алатындар, нарықтардың еркін жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін оның нарықтағы басымдыққа, келіссөздер жүргізу қабілетінің теңсіздігіне немесе ақпараттың асимметриясына әкелетінін айтады. Еркін нарықты сынға алғандар кейбір нарық кемшіліктері мемлекеттік араласуды қажет етеді деп жиі айтады. Экономистер Рональд Коуз, Милтон Фридман, Людвиг фон Мизес және Фридрих Хайек нарықтар нарық сәтсіздіктерін ішкілендіре алады немесе оған бейімделе алады деп жауап берді. Оның жақтастары тек еркін нарық қана салауатты бәсекелестікті, демек, көбірек бизнес пен қолайлы бағаларды тудырады деп тұжырымдайды, ал қарсыластары еркін нарықтың таза түрі керісінше нәтижеге әкелуі мүмкін дейді. Клайн мен Ралстонның айтуынша, компаниялардың ірі корпорацияларға бірігуі немесе мемлекеттік басқарудағы өнеркәсіп пен ұлттық активтерді жекешелендіру көбінесе бәсекелестікті және қолайлы бағаларды мәжбүрлеу үшін мемлекеттік араласуды қажет ететін монополиялар немесе олигополиялар болып табылады. Бұл монополияларды сақтап қалу өте қиын, өйткені, мысалы, жаңа бәсекелестерді сатып алу арқылы монополияны сақтауға тырысатын компания, жаңадан келгендерді сатып алу үмітімен нарыққа кіруге ынталандырады. Сонымен қатар, жазушы Уолтер Липпман мен экономист Милтон Фридманның айтуынша, монополиялардың қалыптасуына тарихи талдау жасау, көпшілік ойлауына қайшы, олар шексіз нарықтық күштердің нәтижесі емес, үкімет берген заңды артықшылықтардың нәтижесі болды. Сенімсіз дереккөз: себебі – шеткі идеологиялық көзқарас. Америкалық философ және жазушы Корнел Вест өзінің лайс-фэйр экономикалық саясатының догматикалық аргументтері ретінде қабылдағанын еркін нарықтық фундаментализм деп атады. Вест мұндай ой-пікір "халық мүддесін елемейтін" және "ақшаға құмар, сайлауға құмар сайланған лауазымды адамдарды корпоративтік мақсаттарға құлшыныспен қарастырады, көбінесе жалпы игілік есебінен" дейді. Американдық саяси философ Майкл Дж. Сэндл соңғы отыз жылда АҚШ нарықтық экономикадан шығып, нарықтық қоғамға айналды, онда сөзбе-сөз бәрі сатылады, оның ішінде әлеуметтік және азаматтық өмірдің білім беру, сотқа қол жеткізу және саяси ықпал сияқты аспектілері бар. Экономикалық тарихшы Карл Поланьи өзінің "Ұлы трансформация" кітабында нарыққа негізделген қоғам идеясын қатты сынға алды, оның құрылуына кез келген әрекет адам қоғамын және жалпы игіліктің жойылуына әкелетінін атап өтті: "Соңында нарықтың экономикалық жүйені бақылауы қоғамның бүкіл ұйымына үлкен әсер етеді; бұл қоғамның нарыққа қосымша ретінде жұмыс істеуінен кем емес. Экономика әлеуметтік қатынастарға енгеннің орнына, әлеуметтік қатынастар экономикалық жүйеге енген". Хьюстон университетінің Дэвид МакНелли марксистік дәстүрде нарық логикасы табиғи түрде теңсіз нәтижелерге әкеледі және теңсіз алмасуға әкеледі деп дәлелдейді. Адам Смиттің теңдікті алмастыруды қолдаған моральдық ниеті мен моральдық философиясы ол жақтаған еркін нарықтың практикасымен әлсірегенін айтады. МакНаллидің пікірінше, нарықтық экономиканың дамуы Смиттің моральдық философиясы қабылдай алмайтын мәжбүрлеу, қанау және зорлық-зомбылықты қамтиды. МакНелли нарықтық социалистерді нарықтық экономикадан жеке меншік өндіріс құралдары сияқты паразиттік элементтерді тазарту арқылы қол жеткізілетін тең саудаға негізделген әділ нарықтардың мүмкіндігіне сенгені үшін сынға алады. Ол нарықтық социализмді жалақылы еңбектің аяқталуы ретінде анықтағанда, ол оксморон деп санайды.

Critics of a laissez faire free market have argued that in real world situations it has proven to be susceptible to the development of price fixing monopolies. Such reasoning has led to government intervention, e. g. the United States antitrust law. Critics of the free market also argue that it results in significant market dominance, inequality of bargaining power, or information asymmetry, in order to allow markets to function more freely. Critics of a free market often argue that some market failures require government intervention. Economists Ronald Coase, Milton Friedman, Ludwig von Mises, and Friedrich Hayek have responded by arguing that markets can internalize or adjust to supposed market failures. While its supporters argue that only a free market can create healthy competition and therefore more business and reasonable prices, opponents say that a free market in its purest form may result in the opposite. According to Klein and Ralston, the merging of companies into giant corporations or the privatization of government run industry and national assets often result in monopolies or oligopolies requiring government intervention to force competition and reasonable prices. Unreliable source: reason=fringe advocacy source This is because monopolies are inherently difficult to maintain as a company that tries to maintain its monopoly by buying out new competitors, for instance, is incentivizing newcomers to enter the market in hope of a buy out. Furthermore, according to writer Walter Lippman and economist Milton Friedman, historical analysis of the formation of monopolies reveals that, contrary to popular belief, these were the result not of unfettered market forces, but of legal privileges granted by government. Unreliable source: reason=fringe advocacy source

American philosopher and author Cornel West has derisively termed what he perceives as dogmatic arguments for laissez faire economic policies as free market fundamentalism. West has contended that such mentality "trivializes the concern for public interest" and "makes money driven, poll obsessed elected officials deferential to corporate goals of profit – often at the cost of the common good". American political philosopher Michael J. Sandel contends that in the last thirty years the United States has moved beyond just having a market economy and has become a market society where literally everything is for sale, including aspects of social and civic life such as education, access to justice and political influence. The economic historian Karl Polanyi was highly critical of the idea of the market based society in his book The Great Transformation, stating that any attempt at its creation would undermine human society and the common good: "Ultimately the control of the economic system by the market is of overwhelming consequence to the whole organization of society; it means no less than the running of society as an adjunct to the market. Instead of economy being embedded in social relations, social relations are embedded in the economic system." David McNally of the University of Houston argues in the Marxist tradition that the logic of the market inherently produces inequitable outcomes and leads to unequal exchanges, arguing that Adam Smith's moral intent and moral philosophy espousing equal exchange was undermined by the practice of the free market he championed. According to McNally, the development of the market economy involved coercion, exploitation and violence that Smith's moral philosophy could not countenance. McNally also criticizes market socialists for believing in the possibility of fair markets based on equal exchanges to be achieved by purging parasitical elements from the market economy such as private ownership of the means of production, arguing that market socialism is an oxymoron when socialism is defined as an end to wage labour.