Кіріспе

Польшаға нацистік шабуылдың соңғы шайқасы, Екінші дүниежүзілік соғыс.

Кок шайқасы – Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталу кезеңінде Польшаға жасалған шабуылдың соңғы шайқасы болды. Бұл шайқас 1939 жылдың 2-5 қазаны аралығында Польшадағы Кок қаласының жанында өтті. Генерал Франциск Клеберг басқарған Польшаның тәуелсіз операциялық тобы «Полесье» генерал Густав Антон фон Витерсхайм басқарған неміс XIV моторизацияланған корпусымен шайқасты.

Жарыс алдында

Польшаның шайқас жоспары, жеткілікті офицерлердің болмауынан қалыптасқан жоқ. Вермахт поляк қорынын жойды және оларды кері шегінуге мәжбүрледі. Ауыр шығынға ұшыраған Польша әскерлері Краков пен Висла өзеніне қарай шегінді. Олар Варшавадан Сандомиржге қарай жолға шықты. Сандомиржден олар Люблин аймағына өтуге мүмкіндік алды. Висланың шығыс жағалауын Люблиннің әлсіз әскері қорғады. Польша күштері тек өзенді оңай кесіп өте алатын жерлерде орналасты (шабуыл жағдайында). Басқа неміс күштері Вислаға қарай ілгерілеп, Замостье және Володимир-Волинськийке бет алды. Краков және Малопольскадағы Польша армиясы ауыр шығынға ұшырады және Сан өзенінің фронтына жетпеді. Осылайша, олар тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады. Маршал Ридз-Смиглиге Польшаның оңтүстігін қорғау міндеті жүктелді. IX Бжесць армиялық аймағының қолбасшысы, генерал Клееберг, Пинск пен Бжесць арасындағы шекараны қорғауға жауапты болды.

Бжест Литовский мен Кобрин шайқасы

Визна шайқасында поляк желісін бұзғаннан кейін генерал Хайнц Гудерианның басшылығымен неміс XIX армия корпусы оңтүстікке жылдам алға жылжуды бастады. 3-ші танк дивизиясынан, 10-шы танк дивизиясынан, 20-шы мотопехота дивизиясынан, 2-ші мотодивизиядан құралған корпусқа Бжест-Литовскідегі ескі бекіністі басып алуға және одан әрі оңтүстікке қарай Ковель мен Галицияға қарай соққы беруге бұйрық берілді. Бұл шабуылдың мақсаты Польшаны екіге бөліп, Буг өзенінің шығысындағы қорғанысты шалдықтыру болды. Бастапқыда Гудерианның әскері қарсылықсыз алға жылды. Алайда 14 қыркүйекте оларды Бжест бекінісі мен Кобрин аймағында генерал Константи Плисовскийдің қолбасшылығындағы төрт батальонды күшті импровизациялық күш тоқтатты. Бжест-Литовскі шайқасы деп аталатын үш күндік шайқаста екі жақ та едәуір зардап шекті. Польшалықтар 17 қыркүйекте осы аймақтан кері қайтса да, немістер кері қайтқан поляктарды қуып жетуге асықпады. Кобринге бір мезгілде жасалған шабуыл, кейде Кобрин шайқасы деп аталады, шешілмеді, полковник Адам Эплер қолбасшылығындағы поляк импровизацияланған "Кобрин" жаяу әскер дивизиясы қарсылықсыз кері шегінді. Көп ұзамай Кобрин мен Бжест қалаларынан шыққан поляк бөлімшелеріне Подляшка атты бригадасы қосылды. Генерал П.Л. командалық жасақ Беловеж орманы арқылы кері шегіну арқылы қоршаудан табысты шықты. Генерал Кмичич Скрински штаб бастығы майор Юлиан Сижиевичпен бірге Вавкавышка барды, онда ол генерал Клебергпен телефон арқылы байланысқа түсті. Екі жақ өз күштерін біріктіріп, оңтүстікке қарай, румын көпір басына қарай қозғалуға келісті. 16-шы мотопехоталық полк артиллерия және Люфтваффе қолдауымен 18 қыркүйекте 83-ші поляк пехоталық полкінің позицияларына шабуыл жасап, бірқатар поляк позицияларын басып алды. Польшалық қарсы шабуыл сағат 17.00-де басталып, кейбір аумақтарды қайтарып алды. Генерал Клеберг өз күштерін Румыния мен Венгрияға қайта тарта бастады. Келесі екі күн ішінде поляк күштеріне Ковельдің солтүстігіне шоғырлануға бұйрық берілді. Жүрген кезде Полесье тобының құрамына бесінші колоннашылар мен әуеден шабуыл жасады, бірақ топқа поляк сарбаздарының бос топтары қосылды. Қызыл Армия күштерімен шайқастан кейін генерал Клеберг 22 қыркүйекте Варшаваға көмекке жүгінуді шешті. Ол ең алдымен Баг өзенінің бойындағы өткелдерді басып алуды жоспарлады. Бұл аймақ Влодава маңындағы аймақ. Полковник Брзоза Бржезина ұйымдастырған құрамалар тек немістерге қарсы соғысты. Олар Қызыл Армиямен соғыса алады, бірақ тек поляктар бірінші шабуылға ұшыраса ғана. 22-25 қыркүйек аралығында Полесье тобының элементтері неміс ұшақтарымен Влодаваға қарай шабуылға ұшырады. Осы шабуылдардың соңғы күні генерал Клеберг Влодаваның белгісіз поляк бөлімшелері тұтқындағанын білді. Қызметкерлердің көпшілігі немістер тұтқындамаған, әлі де соғысып жатқан командашылар мен құралымдарды іздеген, жойылған поляк құралымдарының сарбаздары болды. Оның штабы Влодавадағы көпірдің қорғанысын ұйымдастыра бастады. Басқа жерде 17-26 қыркүйек аралығында Полесье тобының құрамалары Буг өзенінен өтіп, Влодава маңындағы аймаққа кірді. Варшаваның берілуі туралы ақпарат алғаннан кейін генерал Клеберг өзінің қолбасшыларынан саяси және әскери жағдай туралы хабардар еткеннен кейін олардың пікірін сұрады. Ол сондай-ақ "Заза" атты атты дивизиясының (екі атты әскер бригадасы ["Пилс" және "Эдвард"], екі жаяу әскер батальоны ["Олек" және "Уилк"], дивизиялық артиллериядан тұратын) командирі генерал Зигмунт Подгорскийді өзіне қосылуға шақырды. Генерал Подхорский келісті, бірақ кейін ол алдымен Польша армиясының негізгі арсеналы орналасқан Дьблинге жақын Ставыға баратынын шешті. Олар кейіннен қасиетті крест тауына көшіп барып, партизан соғысына қатысады. Клеберг өзінің командасын қайта ұйымдастыруға шешім қабылдады. "Кобрин" дивизиясы азық-түлікпен қамтамасыз етілмей, 60-шы жаяу әскер дивизиясы болып қайта аталды. "Броза" және "Дрохичин" топтары біріктіріледі – полковник Броза Бжезина нәтижесінде пайда болған 50-ші жаяу әскер дивизиясына үш жаяу әскер полкі мен артиллерия дивизиясы басшылық етеді. 60-шы жаяу әскер дивизиясына полковник Адам Эплер басшылық ететін болады, оның құрамында: үш жаяу әскер полкі, артиллерия дивизиясы, 37 мм танкіге қарсы пушкалардың моторизацияланған ротасы, төрт тәуелсіз және жеті тәуелсіз құралымдар. Клебергтің 18000-ға жуық сарбазы болды. 28 қыркүйекте поляк күштері оңтүстікке қарай Парчев-Войцешков желісіне қарай жол тартты, "Заза" атты дивизиясы жолдың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. "Эдвард" бригадасынан шыққан бір улан полкі сәтті түрде Вепрж өзенін кешіп, Спичинды басып алды; "Заза" дивизиясынан шыққан тағы бір атты полк кейбір қарсылықтан кейін Явидз бен Вымысловты басып алды. Немістер ауыр шығынға ұшырады. Келесі күні "Заза" дивизиясы мен немістер Спичин маңында тағы да шайқасты. Сол кеште 60-шы жаяу әскер дивизиясы немістермен байланысқа түсіп, Церемники маңындағы орманда орналасты. Немістер, жаяу әскер тобын пайдаланып және екі танкпен қолдау көрсетіп, 182-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальонына сәтті шабуыл жасамады. 30 қыркүйекке дейін поляк күштері Тысьменица және Вепрж өзендері арасында орналасты. Келесі күні "Полесье" тобының күштері Свидерки колониялары – Быстшица, Вола Осовнинска, Белчац және Островек арқылы өтті. "Заза" дивизиясы Тысьмянка өзені маңындағы ормандарда орналасты. 2-ші улан полкінің бір эскадроны, жолды қорғап тұрғанда, неміс барлау тобын жойды. 5-ші улан полкінің басшылық бөлімі, сондай-ақ "Олек" және "Уилк" жаяу әскер батальондары Кок қаласына шабуыл жасап, қаланы басып алды.

Кок шайқасы

30 қыркүйекте 10-армияның қолбасшысы Вальтер фон Райхенау штабына Буг және Висла өзендері арасында орналасқан үлкен поляк әскерін жоюды жоспарлауға бұйрық берді. Бұл міндетті XIV моторизацияланған корпус орындайтын болды. Ол 29-шы жаяу әскер дивизиясы (Вермахт), 13-ші моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы және бірнеше тәуелсіз бөлімшелерден тұрды. Әрбір неміс моторизацияланған дивизиясының штаты бойынша 16445 сарбаз, 2676 жүк көлігі мен кеңсе көліктері, 1944 мотоцикл және 18 бронетранспортерден құралды.

2 қазан

XIV моторлық корпустың қолбасшысы генерал Густав Антон фон Витерсхайм поляк әскерлерінің Кок қаласының солтүстік-батысындағы ормандарда орналасқанын білді. Ол поляк әскерлерінің командирі Варшаваның капитуляцияға берілгенін білмейтініне сенді. 13-ші моторлық атқыштар дивизиясының командирі генерал-лейтенант Пол Отто поляк күштерінің осылай шаршап, жауынгерлік қабілетін жоғалтқанын, оларды қарусыздандырып, тұтқынға алу лагеріне апаруға бір неміс батальонының жеткілікті екенін ойлады. Генерал Отто 93-ші моторлық атқыштар полкінің 3-ші батальонын, 13-ші жеңіл артиллерия полкінің 8-ші батареясымен бірге күш жіберді. Батальон командирі күштерін екі топқа бөліп, оларды Серокомла мен Кокқа жіберуге шешім қабылдады. Ол 93-ші моторлық атқыштар полкінен көмек күтіп, сондай-ақ олармен бірге келген қосымша күштерге де сене алды.

Кок

08:30-да, жартылай тізбекті машиналар мен жүк көлігіндегі жаяу әскер колоннасы "Уилк" батальонының 2-ротасының қарауыл взводынан атысқа түсті. Ұзаққа созылған шайқастан кейін неміс әскері шегінді. Польшаның 179-шы жаяу әскер полкі дабыл салды және Кок қаласының маңындағы және ішіндегі қорғаныс позицияларына орналасты. Шамамен сағат 11:00-де неміс алдыңғы жасақтары поляк позицияларына шабуыл жасады, ол кезде онда 2 батальон болды. Артиллерияның қолдауына қарамастан, шабуыл сәтсіз аяқталды. Кешкі кезде неміс мотоциклшілері Кок шіркеуінің жанында пайда болып, атыс ашты, бірақ жауап атыстан кейін кері шегінді.

Серокомла

Мотоатқыштардың бөлімі Серокомла ауылына енді. Бұл немістер мен "Пилс" атты кавалериялық бригадасының (полковник Плисовский басқаратын) уландары арасындағы шатасқан қақтығыстың бастауы болды. Поляктарды сол бригаданың артиллериялық бөлімшесі қолдады. Немістер ауылдың оңтүстігіне қарай қайтарылуға мәжбүр болды (3 қазанды қараңыз).

Шығындар

Неміс әскерінің жоғалғандары 300–400 өлген және жарақат алғандарды құрады. Бес офицер, 180 сержант және қатардағы сарбаз поляктарға тұтқынға түсті. "Пилс" атты әскер бригадасы шамамен 200 адамды өлтіп немесе жаралаған.

3 қазан

Польшаның қатал қарсыласы генерал Оттоны барлық күшін шабуылға жұмсауға мәжбүр етті. Ол поляк әскерін екіге бөліп, жоюды жоспарлаған. Ол 33-ші мотоатқыштар полкіне, дивизиялық артиллерияның бір бөлігімен қолдау көрсетіп, Аннополь, Пьенки және Талчинға шабуыл жасауды бұйырды. Бұл күшке поляк 50-ші жаяу әскер дивизиясын жою міндеті жүктелді. 93-ші мотопехота полкіне Серокомла, содан кейін Хордиезді басып алу және "Заза" атты әскер дивизиясының қорғаныс құрамын жою тапсырылды. 66-шы мотоатқыштар полкі кешке шайқас алаңына кірді. Генерал Клеберг немістердің негізгі шабуылы Серокомла/Хордиездегі "Заза" атты әскер дивизиясына қарсы болады деп есептеді. Ол атты әскердің бір бөлігін неміс шабуылына тойтарыс беруге, ал қалғанын 50-ші жаяу әскер дивизиясымен бірге оң жақтан және 13-ші неміс мотоатқыштар дивизиясының артынан қарсы шабуылға қосуды шешті. 60-шы жаяу әскер дивизиясы мен "Подласка кавалерия бригадасы" немістердің шабуылдау жолдарын жабуға тиіс болды. Егер бұл қарсы шабуыл сәтті аяқталса, неміс дивизиясы Випрц өзенінің артына шегінуге мәжбүр болар еді. 07:50 мен 09:30 аралығында 50-ші жаяу әскер дивизиясының екі полкі (180-ші және 178-ші, 2-ші батальонынан басқа) шабуылға шықты. Оларды гаубицалық батарея қолдады. Шабуылды полковник Горжковский басқарды. Бастапқыда сәтті болған поляк бөлімшелері тоқтатылып, қорғанысқа көшті. Уландықтардың атты әскерінің шабуылы да тоқтатылып, Вола Гуловскадан батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Сағат 10:30-да неміс артиллериясы поляк атты әскерінің позицияларын атқылады. 93-ші мотопехота полкі "Уилк" батальонының позицияларына шабуыл жасап, ауыр зиян келтірді. 33-ші мотоатқыштар полкі поляк 50-ші жаяу әскер дивизиясына қарсы біртіндеп шабуылды күшейтті. Ауыр шайқастардан кейін немістердің шабуылы тоқтатылды. Генерал Отто 33-ші мотопехота полкіне 66-шы мотопехота полкінің 2-ші батальонымен көмектесуді шешті. Неміс құрамалары Вола Гуловсканы басып алды, бірақ кешке аймақтың шығыс бөлігінен шегініп, батыс бөлігінде қорғанысқа орналасты.

4 қазан

13-ші мотоатқыштар дивизиясының сәтсіздікке ұшырауына байланысты генерал фон Витерсхайм 29-шы мотоатқыштар дивизиясын пайдалануға мәжбүр болды. Генерал Отто 93-ші мотопехота полкіне Випрц өзенінен Демблинге қарай жылжуға бұйрық берді. 66-шы мотоатқыштар полкі Адамов пен Вола-Гуловскаға шабуылдайтын, ал 33-ші мотоатқыштар полкі Коктың солтүстігіндегі аймақты тазартуға тиіс болды. Генерал Клеберг 13-ші мотоатқыштар дивизиясы мен 29-шы мотоатқыштар дивизиясының негізгі бірлескен шабуылы Адамов пен Кшивдаға бағытталатынын күдіктенді. Ол 13-ші мотоатқыштар дивизиясын жою мүмкіндігі бар деп ойлады, себебі олар ауыр шығынға ұшыраған және көптеген материалдық құралдарын жоғалтқан. «Заза» атты әскер дивизиясы мен 50-ші жаяу әскер дивизиясы өз позицияларын қорғайтын, ал 60-шы жаяу әскер дивизиясы 13-ші мотоатқыштар дивизиясына шабуыл жасайтын. Подляшка кавалерия бригадасы 29-шы мотоатқыштар дивизиясына қарсы тұрады. Таңертең 13-ші мотоатқыштар дивизиясының негізгі күштері «Заза» атты дивизиясы мен 50-ші жаяу әскер дивизиясына шабуыл жасады. Сағат 12:00-ге дейін 66-шы мотоатқыштар полкінің бір бөлігі Закепиені басып алып, Адамовқа қарай жылды, бірақ 180-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальоны оларды тоқтатты. Шамамен 11 сағат өткен соң, алдымен батыстан, содан кейін шығыстан 66-шы мотоатқыштар полкінің күштері Царнаны қорғап тұрған «Олек» және «Вилк» батальондарына шабуыл жасады. Қорғаушылар артиллериядан ауыр зардап шекті, ал «Вилк» Адамов орманының шығыс жиегіне шегінуге мәжбүр болды. «Олек» Адамовқа жылжып, кейін Гулувкаға орналасты. Сағат 10:00 мен 11:00 аралығында 66-шы мотоатқыштар полкінің құрамалары 5-ші улан полкінің кавалериялық құрамаларына шабуыл жасады, содан кейін олар Вола-Гуловска мен Адамовтан оңтүстік-шығысқа қарай шегінді. Сағат 12:00 шамасында 66-шы мотоатқыштар полкі Зарчецедегі 2-ші улан полкінің 2-ші эскадрильясына шабуыл жасады, олар ауыр зардап шекті. Полк командирі 2-ші эскадрильяға көмектесу үшін 4-ші эскадрильяны Хеленовтен оңтүстіске жылжытты, ал 3-ші эскадрилья Вола-Гуловсканың батысында жауды ұстап тұрды. 3-ші және 4-ші эскадрильялар, 10-шы улан полкінің элементтерімен бірге, Турзыство ауылының зираты мен Вола-Гуловскаядағы шіркеудің жанында шайқасты. Жер бірнеше рет жоғалып, қайтадан иеленді, бірақ 184-ші жаяу әскер полкінің 2-ші батальоны мен улан эскадрильясының шабуылы поляктарға бекініске кіруге мүмкіндік берді.

5 қазан

Генерал фон Витерсхайм өзінің екі дивизиясын қолдануға шешім қабылдады. Олар поляк күштерін қоршап, жоюға тырысады. 13-ші мотопехоталық дивизия Бистшица және Адамувқа, содан кейін Нова-Вроблина және Станинге шабуылдады; 29-шы мотопехоталық дивизия Радорыж-Косцельны және Нова-Вроблинаға шабуылдады, онда олар 13-ші мотопехоталық дивизияның әскерлерімен кездесті. Генерал Клеберг 50-ші және 60-шы жаяу әскер дивизияларының және "Заза" атты әскер дивизиясының күштерін пайдаланып, 13-ші мотопехоталық дивизияны жоюға шешім қабылдады. Подляска атты әскер бригадасы Радорыж-Косцельны және Нова-Вроблина маңындағы позицияны қорғады.

Войцешков, Гулов және Адамовта шайқастар

13-ші мотопехоталық дивизияның артиллериясы сағат 05:30-да Адамовтағы 180-ші жаяу әскер полкінің және Гуловтағы "Олек" батальонының позицияларын атуды бастады. Екі жарым сағаттан кейін 66-шы мотоатқыштар полкінің алға жылжуы басталды. 10:00-де қысқа шайқастан кейін немістер Адамовты басып алды, содан кейін 170-ші биіктіктегі поляк позициясына шабуыл жасады және ауыр шайқастан кейін оны басып алды. 66-шы мотоатқыштар полкі көп шығынға ұшырады. Дивизия Адамов орманының шығыс жиегінде орналасты. Генерал Подгорский оларды қолдау үшін "Пилс" атты әскер бригадасын жіберді. Жау бригадасымен байланыс орнатқаннан кейін, олар ормандағы неміс позицияларына шабуыл жасады. Олар орманды басып алып, қорғаныс позицияларын құрды. 66-шы мотоатқыштар полкі Адамов пен Гуловты басып алғаннан кейін, 33-ші мотоатқыштар полкі алға жылжып, Войцешков пен Глинне қалаларын басып алды. Польшаның 178-ші жаяу әскер полкі шегінді. Командир өз күштеріне Войцешков пен Глинне қалаларын қайта басып алуға бұйрық берді, олар оны орындады, бірақ ауыр шығынға ұшырағаннан кейін қайта шегінді. 180-ші жаяу әскер полкінің Адамовқа жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды. Полковник Брзоза Бржезина 178-ші жаяу әскер полкін жіберді, олар жақын арада неміс алға жылжуымен кездесті. 1-ші батальонға саперлер ротасының бір бөлігі кірді. 2-ші және 3-ші батальондар ауыр зардап шекті және Буржекке шегінді. Осы уақытта, поляк 184-ші жаяу әскер полкі, 179-шы жаяу әскер полкінің батальонының қолдауымен, Вола Гуловскадағы шіркеу мен зиратты қайта басып алды. 182-ші жаяу әскер полкінің үш 100 мм гаубицасының көмегімен жасаған шабуылы Хеленовтегі неміс қорғанысын бұзды. 16:00-де Адамовтан соңғы неміс шабуылы Крювда орманындағы 10-шы улан полкінің позицияларына, Хеленовтегі 182-ші полк пен Вола Гуловскадағы 184-ші полкке басталды. 10-шы улан полкі ауыр шайқастан кейін орманға шегінді. "Броза" дивизиясының көп бөлігі Буржектегі өз позицияларын сәтті қорғады. 182-ші жаяу әскер полкі өз позициясын ұстады. 184-ші полк артиллериялық оқ-дәрінің жетіспеуіне байланысты шегінуге мәжбүр болды. Осы уақытта поляктардың екі маңызды шабуылы басталды. 183-ші жаяу әскер полкінің 2-ші батальоны, артиллерия қолдауымен, "Пилс" атты әскер бригадасының оңтүстік қанатына шабуыл жасаған немістерге шабуыл жасады. Шабуыл сәтті аяқталды және немістер жаяу әскер мен атты әскердің қуып жететініне жол берді. 13-ші мотопехоталық дивизиясының оңтүстік қанатының артқы бөлігіне "Эдвард" атты әскер бригадасы шабуыл жасады, олар Познань ауылын, соның ішінде неміс артиллериялық батареясын басып алды (ол атты әскер басқа неміс артиллериялық батареясынан атысқа түскен кезде кері шегінуге мәжбүр болғандықтан жойылды). 13-ші мотопехоталық дивизиясының бөлімдері шегіне бастады. Соңғы шабуылдардың бірі 29-шы мотопехоталық дивизияның "Подляска" атты әскер бригадасының позицияларына және "Броза" дивизиясының артқы бөлігіне жасалды. Содан кейін екі поляк құрамасы Крювданың оңтүстігіне шегінді. 16:30-да генерал Клеберг Гордзьежкада соңғы бұйрығын берді, содан кейін Гордзьежка орманына оқ жауған кезде Крювдадағы штабына оралды. 20:40-да подполковниктер Казимеж Горзковский мен Тадеуш Смигельский 13-ші мотопехоталық дивизиясының командалық штабымен байланыс орнату үшін жолға шықты. Олар Адамов маңында немістермен байланыс орнатты және екі тарап та 6 қазанға дейін (келесі күні) сағат 06:00-ге дейін атысты тоқтатуға келісті, осы уақытқа дейін капитуляция жасалуы керек еді. "Полези" тәуелсіз операциялық тобы 6 қазанда сағат 10:00-де капитуляциялады. Соңғы бұйрығында генерал Клеберг капитуляциялау шешімінің себебі олардың қоршауда болғандығы, оқ-дәрі мен азық-түлік жетіспегендігін жазды. Генерал Клебергтің салтанатты капитуляциясы 6 қазанда Кок қаласындағы Яблоновский сарайында өтті.