Кіріспе

Филиппиндегі 10 ғасырлық жазу – Лагуна мыс пластинасы, 822 жылғы (Григориан күнтізбесі бойынша 900 жыл) мыс пластинаға жазылған ресми борыштан түсірілім (қарызды өтеу) куәлігі. Бұл Филиппин аралдарында табылған ең ерте күнтізбемен белгіленген құжат. Пластина 1989 жылы Филиппиндегі Лагуна провинциясының Лумбан қаласындағы Уавада, Лумбан өзенінің сағасына жақын жерде жұмысшылар тапқан. Жазу негізінен көне малай тілінде, ерте кави әрпімен жазылған, сондай-ақ санскрит тілінен бірнеше техникалық сөздер мен көне яван немесе көне тагалог тіліндегі құрметтеу сөздері қолданылған. Оны тауып алғаннан кейін, мәтінді алғаш рет 1991 жылы голланд антропологі және Хануно әрпін зерттеуші Антон Постма аударған. Мәтін көне малай тілінде, санскриттен алынған көптеген қарыз сөздермен және көне яван тілінен болуы мүмкін бірнеше малай емес сөздермен жазылған. Құжатта Намуранның балалары, осы құжатты ұстағандар, 1 кати және 8 суварна (865 грамм; 27,8 троялық унция) көлеміндегі алтынмен төленген қарыздан босатылатыны айтылған.

Топоним ретінде бекітілген сөздер

Постма жазудағы төрт сөздің жер атаулары немесе топонимдер екеніне едәуір сенімді екенін айтты: "Пайла" (4- және 6-жолдар), "Тундун" (3-жол), "Пулиран" (6-жол) және "Бинуанган" (7-жол). Дегенмен, Постма Мданг пен Тондоның "тілдік дыбыстарындағы (н және д) санскриттік элементтері болғандықтан, бұл атаулар бастапқыда Ява аралындағы топонимдер болған болуы мүмкін" деп, басқаша түсіндіруге мүмкіндік қалдырды. Аталған жерлердің бәрі өзендерге жақын орналасқан, бұл Ежелгі малай тілінің сауда жолдары арқылы бұл аймаққа келгендігін көрсетеді. Бұл Филиппиннің отарлауға дейінгі қоғамдарында математика қолданылғанын көрсететін ең көне құжат. Алтынды нақты өлшеу салмақ пен өлшемдердің стандартты жүйесін көрсетеді, ал ай фазаларымен байланысты айдың нақты күнін анықтау – олардың қарапайым астрономиямен таныс екенін білдіреді.

Оңтүстік-Шығыс Азия контексі

Еуропалық отарлау дәуірінен бұрын Оңтүстік-Шығыс Азия Үлкен Үндістанның Индосферасының ықпалында болды, онда қазіргі Мьянма, Таиланд, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Бруней, Филиппин, Лаос, Камбоджа және орталық және оңтүстік Вьетнам аумағында бірнеше ғасыр бойы көптеген үнділік княздықтар мен империялар гүлденді. Бұл аймақтардағы үнді мәдениетінің ықпалына "үнділендіру" термині берілген. Француз археологы Жорж Кудес оны Үндістанда қалыптасқан, патшалық, индуизм және буддизм, сондай-ақ санскрит диалектісімен ұйымдасқан мәдениеттің таралуы деп анықтады. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азияның үнділенуі, индуизмнің таралуы және буддизмнің берілуі арқылы көрінеді. Ежелгі (PIO) және қазіргі (NRI) үнді диаспорасы кәсіби мамандар, саудагерлер, дін қызметкерлері және жауынгерлер ретінде үнемі маңызды рөл атқарды. Үнділік құрмет атаулары малай, тай, филиппин және индонезия тілдеріндегі құрмет атауларына да әсер етті. Филиппиннің отарлық кезеңде пайда болған жазуы "Байбайин" деп аталады, Висаян тілінде "бадлит", Илокано тілінде "кур итан/күрдитан", ал Капампанган тілінде "кулитан" деп белгіленеді. Оның қолданысы 16 ғасырда Мигель Лопес де Легаспимен тіркелген.

Мәдени сілтемелер

Жазуда санскрит және көне яван тілінің күшті әсері байқалады. Бұл құмды бетон жасау үшін қазып алған Эрнесто Легизма атты адамға тиесілі еді. Артефакттың қандай да бір құндылығы болуы мүмкін деп күдіктенген ол, оны антикварға сатты. Бірақ сатып алушы табылмай, ол оны Филиппин Ұлттық мұражайына сатты, онда ол антропология бөлімінің жетекшісі Альфредо Э. Эвангелистаға тапсырылды. Ұлттық мұражай бұл артефактіні «Лагуна мыс табағы» деп атайды. Бір жыл өткен соң, Антун Постма жазудың ежелгі индонезиялық Кави жазуымен ұқсас екенін атап өтті. Постма жазуды аударғаннан кейін, құжаттың өзі сака жылының 822-ші жылына, көне индус күнтізбесі бойынша 900 жылға сәйкес екенін анықтады.