Кіріспе

Филиппиннің Орталық Лусон провинциясы, Тарлак провинциясы, ресми түрде Тарлак провинциясы (; ; ; ), Филиппиннің Орталық Лусон аймағында орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ провинция. Оның астанасы Тарлак қаласы. Солтүстік жағынан Пангасинан, шығысынан Нуэва Эсия, батысынан Замбалес және оңтүстігінен Пампанга провинцияларымен шектеседі. Провинция үш округтік сайлау округінен тұрады және 17 муниципалитетке және бір қалаға – провинцияның астанасы Тарлак қаласына бөлінеді. Провинция Лусонның орталық бөлігінде, Орталық жазықтың ішінде орналасқан, бұл жазық сонымен қатар көршілес Пампанга, Пангасинан, Нуэва Эсия және Булакан провинцияларын да қамтиды. Тарлак провинциясының жалпы жер ауданы құрайды. Тарихтың ерте кезеңдерінде, бүгінде Валенсуэла ранчосы деп белгілі болған аймақ, бір кезде тығыз орманды болған, көшпелі Аэта тайпаларының мекені болды, олар Филиппиннің түпкілікті тұрғындары саналады. Ұзақ жылдар бойы бұл Лусонның Орталық жазығының соңғы шеткі аймағы болды. Бүгінде Тарлак аймақтағы ең көп мәдениеттердің қосылған провинциясы болып табылады, өйткені ол төрт ерекше этникалық топтарды біріктіреді: капампангарлар, панғасинандар, илоканолар және тагалогтар. Сонымен қатар, ол Орталық Лусонның тамаша тағамдарымен және кең қант пен күріш плантацияларымен де танымал.

Испанияның отаршылдық дәуірі

Тарлак атауы – пангасина тілінде Malatarlak деп аталатын талахиб шөбінен шыққан испан тіліндегі сөз. Бастапқыда Тарлак екі бөлікке бөлінген: оңтүстік бөлігі Пампангаға, ал солтүстік бөлігі Пангасинанға қарасты. 1874 жылы испан отаршылдық басқаруымен ұйымдастырылған Орталық Лусонның соңғы провинциясы осы Тарлак болды. Оның ядросын Консепсьон, Капас, Бамбан, Мабалакат, Магаланг, Порак, Флоридабланка, Виктория және Тарлак қалалары құрады, олар әскери командованияны құраған. Осы муниципалитеттердің бір бөлігі Пампангаға қайтарылды, ал қалғандары жаңа Тарлак провинциясына қосылды. Орталық Лусонның басқа провинцияларынан өзгеше, Тарлак 1800 жылдардың соңына дейін испан билігі тұсында көтерілістерден салыстырмалы түрде босатылған еді. Тек Пангасинаннан Хуан де ла Круз Паларис бастаған көтеріліс Тарлақтың солтүстік бөлігіне тарады.

Филиппин төңкерісі

1896 жылғы Филиппин төңкерісі кезінде Тарлак, көршілес Пампангамен бірге, Испанияға қарсы көтерілген алғашқы сегіз провинцияның қатарында болды. 1899 жылдың наурыз айында генерал Эмилио Агиналдо бұрынғы астанасы Малолосты, Булаканды тастап кеткен соң, ол алғашқы Филиппин Республикасының жаңа ордасына айналды. Агиналдо американдықтардың қуып жете беруінен қашуға тырысқандықтан, орда бір айдан кейін Нуэва-Эсихаға көшірілді.

Американың басып кіру дәуірі

1899 жылы 23 қазанда революциялық күштердің әскери викарий-генералы Грегорио Аглипа филиппин дін қызметкерлерін Паникиде конференцияға шақырды. Олар сол жерде Филиппин тәуелсіз шіркеуінің конституциясын жазды. Олар дін қызметкерлерін филиппинденуді (филиппинизациялауды) талап етті, бұл нәтижесінде Филиппиндегі Рим католик шіркеуінен бөлінуге әкелді. 1899 жылы қарашада Тарлак американдық әскерлер тарапынан басып алынды. 1901 жылы провинцияда азаматтық үкімет құрылды.

Жапондықтардың басып алуы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Капас қаласындағы О'Доннелл лагері 1942 жылдың 9 сәуірінде Батанда қарсыластық көрсеткен филиппиндік және американдық сарбаздардың әйгілі Батан өлім маршының соңғы бекеті болды. Көптеген тұтқындар аштықтан, аурудан және/немесе атылудан қайтыс болды. Филиппин Республикасы армиясының бас штабы 1942 жылдың 3 қаңтарынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін құрылды, ал Филиппин констабулярлық корпусының 3-ші полкі 1944 жылдың 28 қазанынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін қайта құрылды. Жапон оккупациясы салдарынан әскери күштер Тарлак провинциясында және Орталық Лузонның бір бөлігінде орналастырылды. Филиппин Республикасы армиясының жергілікті әскерлері 1942 жылдан 1945 жылға дейін Тарлак провинциясында және Орталық Лузон аймағында тазарту операцияларын жүргізіп, оларға Хакбалахап коммунистік партизандары мен жапон императорлық күштеріне шабуыл жасаған мойындалған партизандық топтар көмектесті. Бірақ соңынан, кейбір жергілікті партизандық топтар мен Хукбалахап жасақтары провинция маңында жапон әскерлерінің шегінуіне көмектесті, одақтас күштер тарапынан азат етілгенге дейін. 1945 жылдың басында американдық және филиппиндік әскери күштер, мойындалған Арингай отряды партизандарымен бірге О'Доннелл лагерін азат етті. Капастағы шабуыл американдық, филиппиндік және басқа да одақтас әскери тұтқындарды құтқаруға әкелді. 1945 жылдың 20 қаңтарынан 1945 жылдың 15 тамызына дейін Тарлак филиппиндік және американдық әскерлермен, мойындалған партизандармен бірге жапон императорлық күштеріне қарсы азат ету кезінде қайта басып алынды, Лузон науқаны аясында Тарлак шайқасы басталды.

География

Бұл провинция Лусонның орталық жазығының ортасында орналасқан, төрт провинциямен шектесетін құрлық ішіндегі аймақ: оңтүстігінде Пампанга, шығысында Нуэва Эсиха, солтүстігінде Пангасинан және батысында Замбалес. Провинцияның жалпы аумағы шамамен 75% жазықтарды, ал қалған 25% төбелі және аздап таулы жерлерді құрайды. Шығыс Тарлак жазық, ал Батыс Тарлак төбелі және аздап таулы. Осы себепті провинцияда Капас, Тарлак қаласында орналасқан Телакава тауы (Салалы Қалпақ тауы) сияқты көптеген таулар бар. Сонымен қатар Капаста Буэно тауы, Мор Азия тауы және Каноуман тауы, ал Далин тауы да орналасқан. Басқа таулар Сан-Клементе муниципалитетіндегі Дюэг тауы мен Маасин тауында табылады. Камиллингтегі Дамас тауы да атап өтіледі. Пинатубо тауының бір бөлігі (оның кратері көршілес Замбалес провинциясында орналасқан) Бамбан және Капас аудандарында да орналасқан. Майанток пен Сан-Хосе провинциясының барлық аумағы таулы болып табылады, сондықтан ол провинцияның ең жоғары табиғи ресурстары мен орман өнімдеріне, мысалы, көмір, темір, мыс, қоңыржай климатты жемістер мен көкөністер, отындық ағаштар, құм, тас және жабайы шошқа мен бұғы сияқты орман жануарларына өте қолайлы. Ауыл шаруашылығы үшін негізгі су көздері – Тарлак қаласындағы Тарлак өзені, Консепсьондағы Луконг және Паруа өзендері, Бамбандағы Сакобия-Бамбан өзені және Ла-Пастағы Рио Чико өзендері.

Әкімшілік бөлімшелер

Тарлак 17 муниципалитетке және 1 құрамдас қалаға бөлінген, олардың барлығы үш конгресс округіне біріктірілген. Облыстың құрамында барлығы 511 барғай бар.

Қала/Муниципалитет | Округ | Халық | Аудан | Тығыздық | Барғай (барлығы) | Координаттар
---|---|---|---|---|---|---
Анао | 1-ші | 11,528 | 18 | | 511 |
Бамбан | 3-ші | 69,466 | 15 | | |
Камилинг | 1-ші | 83,248 | 61 | | |
Капас | 3-ші | 140,202 | 20 | | |
Консепсьон | 3-ші | 154,188 | 45 | | |
Герона | 2-ші | 87,531 | 44 | | |
Ла-Паз | 3-ші | 64,017 | 21 | | |
Маянток | 1-ші | 32,232 | 24 | | |
Монкада | 1-ші | 57,787 | 37 | | |
Паники | 1-ші | 92,606 | 35 | | |
Пура | 1-ші | 23,712 | 16 | | |
Рамос | 1-ші | 21,350 | 9 | | |
Сан-Клементе | 1-ші | 12,657 | 12 | | |
Сан-Хосе | 2-ші | 36,253 | 13 | | |
Сан-Мануэл | 1-ші | 25,504 | 15 | | |
Санта-Игнасия | 1-ші | 47,538 | 24 | | |
Тарлак қаласы † | Жеке | 342,493 | 76 | | |
Виктория | 2-ші | 63,715 | 26 | | |
**Барлығы** | | **1,503,456** | **1,366.027** | | |

А. Координаттар қала/қалашық орталығын көрсетеді және ендік бойынша сұрыптауға болады.

Барангай

Облыстағы 17 муниципалитет және 1 қала барлығы 511 барангайдан тұрады, 2010 жылы Капас муниципалитетіндегі Кристо Рей ең көп халқымен, ал Бамбан муниципалитетіндегі Малонзо ең азымен ерекшеленеді.

Климат

Орталық Лусонның қалған бөлігі сияқты, осы провинцияда да үш ерекше маусым бар: наурыздан маусымға дейін созылатын жаз, шілдеден қазан айының басына дейінгі муссондық жаңбыр және қазан айының соңынан ақпанға дейінгі муссондық қыс. Жаз айларында, әсіресе мамыр айында, күшті жел, мол жаңбыр, найзағай және ақ жаңбырмен болатын қатты дауылдар жиі болады. Бұл аймақтағы ең суық провинция, жылдық орташа температурасы төмен. Суық мерзім сирек кездеседі, бірақ температура бірте-бірте ерекше орташа деңгейге жетеді, ал күндізгі ең жоғары температураға дейін жетеді. Ақпан және наурыз айларында провинция аймақтағы ең желді болып табылады, себебі оның кең жазық жерлерде орналасуы және экстремалды климаттық өзгеруіне байланысты. Ең төменгі температура тіркелген температурасы ал эми ең жоғары температурасы болып тіркелген. Ауа температурасынан басқа, ыстық индексі – экстремалды ауа-райы байқаулары кезінде, әсіресе құрғақ маусымда есептелінетін ең көп қолданылатын температура. Провинция әдетте Филиппин атмосфералық, геофизикалық және астрономиялық қызметтерінің мәліметтеріне сәйкес, ыстық индексінің ең жоғары көрсеткіші -тен -ге дейін жетеді.

Демография

2020 жылғы санақта Тарлақтың халқы 1,503,456 адамды құрады. Өлкеде екі үлкен этникалық топ бар: провинцияның оңтүстік бөлігінде басымдықты құрайтын капампангар және провинцияның солтүстік бөлігінде басымдықты құрайтын илоканолар. Екі этно-тілдік топ провинциялық астанада біте қайнасып жатыр. Қалған тұрғындарды тагалогтар мен пангасинандықтар құрайды; тагалогтар Нуэва-Эсиха мен Булаканнан келген, ал басқалары Замбалес, Батаан және Аурорадан келген. Олардың көпшілігі Нуэва-Эсихамен шекаралас аймақта тұрады.

Тіл

Капампанган және Илокано тілдері провинцияның барлық аймақтарында кеңінен қолданылады, сондай-ақ Пангасинан және Тагалог тілдері де қолданылады. Дегенмен, Пангасиндар мен Тагалогтар өз тілдерінде капампанган/илокано акцентімен сөйлейді, себебі провинцияда тұрған алғашқы ұрпақтардың Пангасиндар мен Тагалогтары Капампанган және/немесе Илокано тілін үйренген. Басқа этностың ортасында өскен этностар да екінші тіл ретінде басқа туған тілдерде сөйлейді, мысалы, Илокано немесе Пангасинан халқының арасында өскен Капампангарлар Илокано немесе Пангасинан тілдерінде сөйлейді. Тарлак Орталық Лузонның құрамына кіретіндіктен, Тагалог/Филиппин тілі әртүрлі тілдердің арасында лингва франка ретінде қолданылады. Ағылшын тілі де кеңінен таралған және түсініледі, әсіресе кәсіби және білім беру орындарында. + Тарлақта сөйленетін тілдер Тіл Ана тілінің үлесі Капампанган 43,1% Илокано 39,8% Тагалог 12,1% Пангасинан 0,01% Басқалар 2,1%

Дін

Облыста испандық ықпал өте жақсы көрінеді, діни сенімдерінен көрініп тұр. Халықтың 80-83% Рим католиктігін ұстанады. Протестанттық топтар да бар, мысалы, евангелисттер провинция халқының 8% құрайды. Камиллингтегі Киелі Михаил Архангел шіркеуі 1997 жылы өртенгенге дейін бүкіл провинциядағы ең көне діни құрылыс болды. 2010 жылғы халық санауы бойынша, басқа да маңызды христиандық топтарға Iglesia ni Cristo (7,43%), Aglipayan Church (2,24%), Евангелисттер (1,97%), Ехоба куәгерлері (0,64%) және басқалары кіреді. Облыста мұсылмандар, анитистер, анимистер және атеистер де кездеседі.

Экономика

Тарлақтың экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген. Орталық Лусондағы күріш пен қант құрамы (басты егістер) бойынша ірі өндірушілердің бірі болып табылады. Басқа маңызды егістер – жүгері мен кокос, жемістер (банан, каламанси және манго) және көкөністер (баклажан, сарымсақ және пияз). Провинция құрлық ішінде орналасқандықтан, балық өндірісі балық шаруашылықтарымен шектеледі, бірақ оның кең өзен жүйелері мен суару мүмкіндіктері бар. Батысында Замбалес шекарасындағы орман алқаптары ағаш өңдеу өнеркәсібі үшін ағашпен қамтамасыз етеді. Батыс бөлігінде марганец және темір сияқты минералдық қоры да табылады. Тарлақта күріш және жүгері тікелей тартатын ұн тартатын фабрикалар, ағаш кесетін және ағаш өңдейтін кәсіпорындар бар. Онда үш қант қуырылыс зауыты бар және Орталық Лусондағы көптеген қант өнімдерін, әсіресе Виктория муниципалитетінің Масковадо қантын қамтиды. Басқа да фирмалар тыңайтқыштар сияқты ауыл шаруашылығының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Халықтық кәсіптердің ішінде, қыш өнімдерінің болуына себеп – қыш қорының көптігі. Мұндағы ірі өнеркәсіптердің бірі – Камилинг муниципалитетіндегі шошқа терісінен жасалған чихарон және Анао муниципалитетінің Иланг Иланг өнімдерін өндіру. Тарлақта тилапия өндірісі де жақсарып келеді, провинцияны ана провинциясы Пампангадан кейін Орталық Лусонның екінші «тилапия астанасы» ету мақсатында.

Тарлактағы беленизм

Belenismo sa Tarlac – бұл провинцияны Филиппиннің Белен астанасына айналдыру мақсатымен бұрынғы елші Эдуардо Кожуанконың әпкесі Изабель Кожуанко Сунтай бастаған жоба. Белен фестивалі 2007 жылдың қыркүйек айында басталды, ал алғашқы Белен жасау шеберлігі бойынша семинар 2007 жылдың 16 желтоқсанында өтті. Ұйымдастырушылар фестивальдің провинцияда жыл сайын өткізілетін шараға айналуын жоспарлаған. Сенатор Лорен Легарда алғашқы Белен жасау конкурсын жүргізді, онда кем дегенде 24 полицей салған Тарлак Полиция бас басқармасының Белені бірінші орынды жеңіп алды. Беленизмо испан тілінде Белен жасау өнерін білдіреді, ол – Киелі Отбасыны (Жүсіп, Мәриям және нәресте Иса) үш қасиетті адамның зияраттауы бейнеленген Туған оқиғасының көрінісі, олар жұлдыздың нұрымен жемханаға келді.

Чихарон Инирубан фестивалі

Бұл мереке Камиллинг қаласында қазан айының соңғы аптасында жыл сайын тойланады. Ол Барлық Әулиелер күніне дайындық ретінде және мол өнімге, сондай-ақ ет өнімдерінің, әсіресе чихарон немесе Багнеттің жақсы сапасына алғыс айту мақсатында ұйымдастырылады. Фестивальде илокандар "Инирубан" деп атап кеткен экзотикалық әрі дәмді күріш тоқашы да ұсынылады. Мерекенің басты шаралары – көшедегі би сайысы, «Мисс Инирубан» сұлулық конкурсы және муниципалитеттің ауыл шаруашылығы жәрмеңкесі. Бұл 2000 жылдан бері өткізіліп келе жатқан провинцияның ең ежелгі мәдени мерекесі.

Облыс астанасы

Облыстың саяси билігінің ең биік орны Тарлак қаласының Сан-Висенте барангайындағы төбеде орналасқан. Қазіргі ғимарат 1909 жылы аяқталды. Жапон оккупациясы кезінде провинциялық капитолий босатылып, Император армиясының провинциялық штабы ретінде пайдаланылды. Капитолий Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көп зардап шекті, бірақ содан кейін, 1946 жылы Америка Құрама Штаттары оны қайта жаңартуға және жақсартуға көмектесті. Тарихи маңызы бар болғандықтан, капитолийдің фасадының суреті бұрынғы 500 песолық банкнотада бейнеленген.

Тарихи тұлғалар

Леонор Ривера – Хосе Ризальдың екінші туысы және Мария Клара кейіпкерінің прототипі болған сүйікті әйелі. Бернабе Бускайно – Филиппин Коммунистік партиясының әскери қанаты – Жаңа Халық Армиясын құрған адам.

Дін

Альберто Раменто – Iglesia Filipina Independiente (IFI) шіркеуінің тоғызыншы Жоғарғы Епископы және Епископтардың Жоғарғы Кеңесінің төрағасы.

Бизнес

Danding Cojuangco – Филиппин және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі тамақ және сусындар корпорациясы San Miguel Corporation-ның төрағасы және бас директоры. Маркос режимі кезінде ол жақын дос саналды.

Әнші

Ион Перез – тележүргізуші және тележұлдыз. Лорна Толентино – қарт буынның тәжірибелі актрисасы.